मार्च 08, 2025

writingDetail.created_by
By: मित्तर सैन मीत

पंजाबी साहित दे 'सरकारी' सलाहकार

साडे इस लेख दे उदेश:

साडे इस लेख दा पहिला उदेश पंजाबी साहित अते सभ्भिआचार दे शुभ्भचिंतकां नूं इह दरसाउणा है कि पंजाबी साहित, भाशा अते सभ्भिआचार दे विकास लई नियुकत सरकारी अधिकारी अते साडे नुमाइंदे किस तरहां सरकारी फंडां नूं आपणे सैर सपाटे अते निज्जी ऐशो इशरत लई वरतदे हन। दूजा उदेश इह सपश्शट करना है कि अजिहे सवारथी प्रबंधकां कारन ही पंजाबी साहित अते भाशा दा विकास नहीं हो रिहा।

साहित अकैडमी दिल्ली अते उसदे सलाहकार बोरडां दी सथापना:

साहित अकैडमी नवीं दिल्ली दी सथापना भारत दीआं वख्ख वख्ख भाशावां दे साहित दे विकास अते उत्तम साहित दे वख्ख वख्ख भाशावां विच्च पसार लई कीता गिआ है। इस उदेश दी प्रापती लई हर भाशा दा सलाहकार बोरड नियुकत कीता जांदा है। आस कीती जांदी है कि मैंबर सबंधत भाशा दे उच्च कोटी दे साहितकार, चिंतक, विदवान जां फिर आलोचक होण। उहनां दी आपणी भाशा दे विकास लई प्रतीबध्धता जग ज़ाहिर होवे। मैंबरां दे योगदान नूं धिआन विच्च रख्खदे होए अकैडमी वल्लों उहनां दे सफ़र अते रिहाइश आदि लई उच्च कोटी दे प्रबंध कीते जांदे हन।

पंजाबी भाशा दे सलाहकार बोरडां दे मैंबरां दी जाण पहिचाण:

अकैडमी वल्लों प्रापत करवाई गई सूचना तों इह अनुमान लग्गदा है कि 2008 तों 2012 वाले समें दोरान सलाहकार बोरड विच कनवीनर तों इलावा नौ मैंबर सन। इहनां विच्चों इक्क वी सलाहकार साहित अकैडमी, गिआनपीठ, सरसवती आदि पुरसकार नाल सनमानित नहीं सी। कुझ कु दे नां घट्टो-घट्ट पंजाब विच्च वसदे लेखकां नें कदे नहीं सुणे। बहुते मैंबर दिल्ली, पंजाब, हरिआणा अते जंमू कशमीर नाल सबंधत सन। इक्क वी मैंबर दी रिहाइश उत्तरी भारत तों बाहर नहीं सी।

सलाहकार बोरड दे मैंबरां दे निज्जी सुआरथां दी पूरती दी झलक:

पिछले कईआं सालां तों इह देखिआ जा रिहा सी कि पंजाबी भाशा दे विकास लई बणे सलाहकार बोरड दे मैंबर, भाशा दे विकास दी थां, सरकार वल्लों मिलदे लख्खां रुपए, आपणे सैर सपाटे अते निज्जी सवारथां दी पूरती ते खरच करदे आ रहे हन। सथिती नूं सपश्शट करन लई 'नज़रीआ' वल्लों साहित अकैडमी दिल्ली कोलों, 'सूचना अधिकार कानूंन 2005' दी वरतों करके, सलाहकार बोरडां दे कंमकाज दी जाणकारी लैण लई, अकैडमी दे केंदरी सूचना अधिकारी नूं इक्क अरज़ी मिती 14.9.2014 नूं दित्ती गई। अरज़ी विच्च सलाहकार बोरड दीआं साल 2007 तों साल 2012 दौरान होईआं मीटिंगां विच कीते बारे कंमकाज हेठ लिखी सूचना मंगी गई।

1. सथानां दा वेरवा जित्थे बोरड दीआं इहनां सालां विच्च मीटिंगां होइआं।

2. मीटिंगां दौरान लए गए फ़ैसले।

3. बोरड दे कनवीनर मैंबरां अते विशेश निमंत्रित विअकतीआं नूं दित्ते गए टी.ए. दा वेरवा (विशेश निमंत्रित विअकतीआं बारे सूचना उपलब्बध नहीं करवाई गई)।

4. बोरड दे कनवीनर, मैंबरां अते विशेश निमंत्रित विअकतीआं नूं दित्ते गए डी.ए. /आनरेरीअम दा वेरवा (सूचना उपलब्बध नहीं करवाई गई)।

5. जिंने दिनां लई मैंबर आदि उस शहिर विच्च रहे उहनां दिनां दा वेरवा (सूचना उपलब्बध नहीं करवाई गई)।

6. होटल दा नां जिहनां विच्च मैंबरां नूं ठहिराइआ गिआ (अंशिक सूचना उपलब्बध करवाई गई)।

7. दिनां दी गिणती जिंने दिन मैंबर होटल विच्च रहे (सूचना उपलब्बध नहीं करवाई गई)।

8. होटलां नूं अदा कीती गई रकम दा वेरवा।

9. अकैडमी वल्लों हर मीटिंग ते होए कुल्ल खरचे दा वेरवा।

10. अकैडमी दे उहनां अधिकारीआं दे नां जिहनां नें बोरड दी दिल्ली तों बाहर मीटिंग करन दी सिफ़ारिश कीती अते मंनज़ूरी दित्ती।

सूचना प्रापत करन लई संघरश

जिस तरहां आम हुंदा है, अकैडमी वल्लों इस सूचना नूं उपलब्बध करवाउण तों टाल मटोल कीती गई। कानूंन दुबारा निशचित समां सीमा दे विच्च जदों सूचना उपलब्बध नां कराई गई तां चीफ़ कमिशनर, सैंटरल इनफ़ोरमेशन कमिशन कोल अपील दाइर कीती गई। अपील दाइर होण बाअद, मज़बूरी वस, अकैडमी वल्लों कुझ सूचना उपलब्बध करवा दित्ती गई अते कुझ छुपा लई गई। उपलब्बध करवाई गई सूचना (समेत टिप्पणी) आप जी नाल सांझी कीती जा रही है।

टिप्पणीआं:

*1: डा.ऐस.ऐस. नूर साहिब इस मीटिंग तों पहिलां साडे कोलों विछ्छड़ चुक्के सन। डा.ऐस.ऐस. नूर अकैडमी दे कंम-काज उप्पर भारू रहिंदे सन। सलाहकार बोरड उहनां दी मरज़ी नाल कंम करे शाइद इसे लई उह मीटिंगां विच्च विशेश महिमान दे रूप विच्च हाज़र हुंदे रहे।

*2: जदों अकैडमी दे सलाहकार मौज मसती दे मूड विच्च होण तां अकैडमी दे अधिकारी वी मौज मसती विच्च शामल किउं नां होण?

*3: सूचना विच्च उपलब्बध कराए तत्थ आपा विरोधी हन। किते खरचा वध्ध दिखाइआ है अते किते घट्ट। कारन दा अंदाज़ा तुसीं खुद लगा सकदे हो।

मीटिंग दा सधारन एजंडा

अकैडमी वल्लों उपलब्बध करवाई गई सूचना अनुसार मीटिंग दा आम एजंडा (1) सवागत, (2) पिछली मीटिंग दी कारवाई दी तसदीक, (3) होए कंम दी जांच, (4) जारी रहिण वालीआं असाईनमैंटस बारे विचार, (5) विचार अधीन असाईनमैंटस, (6) साहित अकैडमी वल्लों पंजाबी अनुवाद लई दित्ते जाण वाले इनाम देण लई नियुकत कीते जाण वाले माहिरां दी नियुकती आदि, (7) अग्गे कीते जाण वाले सैमीनार, (8) अनुवाद वरकशाप, (9) नवीआं असाईनमैंटस, (10) कोई होर कंम आदि हुंदा है।

साल 2008 तों 2012 तक्क सलाहकार बोरड दीआं मीटिंगां विच्च होए कुझ विशेश फ़ैसलिआं दा वेरवा:

मीटिंगां विच्च बोरड वल्लों पिछले कंमकाज अते चल्ल रहे कंम दी पड़ताल कीती गई। जो नवें फ़ैसले कीते गए उह हेठ लिखे अनुसार हन।

1. साल 2008 दी मीटिंग:

a) साहित अकैडमी अनुवाद पुरसकार लई माहिरां अते जिऊरी मैंबरां दी सूची बणाउण दी सिफ़ारिश।

अ) वारिस शाह, संत सिंघ सेखों अते दविंदर सतिआरथी बारे सैमीनार।

e) पंजाबी तों अंगरेज़ी विच्च आधुनिक पंजाबी कहाणी दे अनुवाद लई शिमला विच्च कीती जाण वाली अनुवाद वरकशाप।

स) प्रो. तरलोचन सिंघ बेदी वल्लों इक्क तामिल पुसतक नूं पंजाबी विच्च अनुवाद करन दी बेनती नूं रद्द करना।

ह) सत्त नवें असाईनमैंट जिहनां विच्च कुझ पुसतकां अते पंजाबी लेखकां बारे किताबचे तिआर करना सी।

2. साल 2009 दी मीटिंग:

a) साहित अकैडमी अनुवाद पुरसकार लई माहिरां अते जिऊरी मैंबरां दी सूची बणाउण दी सिफ़ारिश।

अ) वरलड पंजाबी सैंटर पटिआला दे सहियोग नाल फरवरी 2010 विच्च दो दिना 'परोबलमैटिकस आफ टरांसनैशनल पंजाबी कलचर ऐंड लिटरेचर' बारे सैमीनार।

e) तामिल कविता नूं पंजाबी विच्च अनुवाद सबंधी अंम्रितसर विखे अनुवाद वरकशाप करन दा सुझा।

स) कौंकणी कविता नूं पंजाबी विच्च अनुवाद सबंधी गोआ विखे अनुवाद वरकशाप करन दा सुझा ।

ह) पंदरां नवें असाईनमैंट जिहनां विच्च अठ्ठ दूजीआं भाशावां दीआं पुसतकां दा पंजाबी विच्च अनुवाद अते चार पंजाबी पुसतकां दा होर भाशावां विच्च अनुवाद, करतार सिंघ दुग्गल अते गुरदिआल सिंघ उप्पर अंगरेज़ी विच्च किताबचे तिआर करना सी।

3. साल 2010 दी मीटिंग:

a) साहित अकैडमी अनुवाद पुरसकार लई माहिरां अते जिऊरी मैंबरां दी सूची बणाउण दी सिफ़ारिश।

अ) श्री गुरू ग्रंथ साहिब दी शताबदी दे मौके ते 'वाचना सहित अते श्री गुरू ग्रंथ साहिब दे तुलनातमिक अधिऐन' सबंधी मैसूर विखे, विदेश विच्च, वरलड पंजाबी सैंटर अते पंजाबी विभाग पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला दे सहियोग नाल पंजाबी भाशा सबंधी, 'भारतीय कविता का छंद शासतर' विशे ते पटिआला विखे सैमीनार।

e) तामिल कविता नूं पंजाबी विच्च अनुवाद सबंधी अंम्रितसर विखे अनुवाद वरकशाप दी मंनज़ूरी ।

स) कौंकणी कविता नूं पंजाबी विच्च अनुवाद सबंधी गोआ विखे अनुवाद वरकशाप दी मंनज़ूरी।

ह) सत्त नवें असाईनमैंट जिहनां विच्च चार दूजीआं भाशावां दीआं पुसतकां दा पंजाबी विच्च अनुवाद अते तिंन पंजाबी पुसतकां दा होर भाशावां विच्च अनुवाद करना सी।

क) पटिआला विखे सुरजीत पातर नाल कवी संधिआ।

ख) जंमू विखे पंजाबी लेखकां दी मिलणी।

4. साल 2011 दी मीटिंग:

a) साहित अकैडमी अनुवाद पुरसकार लई माहिरां अते जिऊरी मैंबरां दी सूची बणाउण दी सिफ़ारिश।

अ) पंजाबी अकैडमी दिल्ली दे सहियोग नाल ऐथिकस इन पंजाबी लिटरेचर अते कलचर (सथान दा वेरवा दरज नहीं), शिमला विखे, पंजाब यूनीवरसिटी चंडीगहड़ दे सहियोग नाल डा.ऐस.ऐस.नूर दी भारती साहित नूं देण सबंधी दो दिना, कलकत्ता विखे 'टैगोर अते पंजाबी साहित' बारे इक्क रोज़ा सैमीनार।

e) फ़रवरी 2012 दे पहिले हफ़ते डा.सतिंदर सिंघ नूर दी याद विच्च पंजाबी साहित अकैडमी लुधिआणा दे सहियोग नाल कलकत्ता विखे समागम।

स) कुरूकशेतर विखे पंजाबी कविता नूं तामिल विच्च अनुवाद कराउण सबंधी तिंन रोज़ा अनुवाद वरकशाप।

ह) मदुराई विखे तामिल कविता नूं पंजाबी विच्च अनुवाद कराउण सबंधी तिंन रोज़ा अनुवाद वरकशाप।

क) डा.जसविंदर कौर बिंदरा, तरसेम अते डा.वनीता वल्लों आपणी मरज़ी अनुसार पुसतकां नूं पंजाबी विच्च अनुवाद कराउण दी बेनती नूं प्रवान करना।(आपणिआं नूं सीरनी)

ख) श्री बाल प्रकाश कपूर वल्लों रविंदर नाथ टैगोर दी कविता गीतांजली नूं पंजाबी विच्च अनुवाद करन दी बेनती नूं रद्द करना।

ड) डा.ऐस.ऐस.नूर, संतोख सिंघ धीर अते डा.जगतार दीआं जीवनीआं नूं लिखण दी ज़िंमेवारी क्रम अनुसार डा.वनीता, धनवंत कौर अते पाल कौर नूं सौंपणा।(आपणिआं नूं सीरनी)

5. साल 2012 दी मीटिंग:

a) साहित अकैडमी अनुवाद पुरसकार लई माहिरां अते जिऊरी मैंबरां दी सूची बणाउण दी सिफ़ारिश

अ) बंबई विखे अगसत 2012 दे पहिले हफ़ते 'मीडीआ अते पंजाबी साहित विशे ते सैमीनार' अते पंजाबी अकैडमी दिल्ली दे सहियोग नाल पंजाब तों बाहर 'भारती पंजाबी साहित, बारे दो रोज़ा सैमीनार।

e) सतारां नवें असाईनमैंट जिहनां विच्च अठ्ठ दूजीआं भाशावां दीआं पुसतकां दा पंजाबी विच्च अनुवाद अते दो पंजाबी पुसतकां दा होर भाशावां विच्च अनुवाद करना सी। बलदेव सिंघ दे नावल ढाहवां दिल्ली दे किंगरे नूं इको समें तिंन अंगरेज़ी, हिंदी अते उरदू भाशावां विच्च अनुवाद करन दा फ़ैसला।(आपणिआं नूं सीरनी )

स) नवोदिआ सकीम लई गुणवंत कौर अते बलविंदर सिंघ( की लिखदे हन इह?) दे नावां दा प्रसताव।

ह) बलराम लिंबा, गुरबखश लंबी, हरजिंदर सिंघ,मनीश अते डा.जसपाल सिंघ नूं टरैवल ग्रांट दी मंनज़ूरी( इह डा सातीश वरमा,रावेल सिंघ आदि दे सिफारशी तां हन पर हन कौण?)

सिट्टे:

1. सलाहकार बोरड दे मैंबरां दा इक्को इक्क उदेश देश दीआं उच्च कोटी दीआं सैरगाहां उप्पर सैर करना अते महिंगे होटलां विच्च रहिणा ही है।

2. आपणे समर्रथकां नूं गोआ, मदुराई, श्री नगर, शिमला, मुंबई, कलकत्ता आदि शहिरां दी सैर कराउणा है।

3. साहित अकैडमी दे अधिकारीआं नूं वी वगदी गंगा विच्च हत्थ धवाउणा है।

4. पंजाबी साहितकारां अते पाठकां दी बहुती गिणती पंजाब विच्च वसदी है। अकैडमी वल्लों पंजाब विच्च इक्का दुक्का समागम ही रचे जांदे हन। बहुते विदेश जां पंजाबों बाहर रचे जांदे हन। पंजाब विच्च रचे जांदे समागमां विच्च वी सिरजक लेखकां अते गंभीर पाठकां नूं शामल नहीं कीता जांदा सगों सलाहकारां दे आपणे समर्रथकां नूं सैर सपाटे दा मौका दित्ता जांदा है।

5. पुसतकां लिखण, अनुवाद कराउण दा कंम सलाहकारां वल्लों खुद जां आपणे समर्रथकां नूं दित्ता जांदा है तां जो उह अकैडमी वल्लों इस कंम लई दित्ती जांदी वड्डी रकम नूं आपणी जेब विच्च पा सकण।

6. पंजाबी दीआं होर भाशावां विच्च अनुवाद कराउण लई केवल उहनां लेखकां दीआं पुसतकां दी सिफ़ारिश कीती जांदी है जिहड़े कि सलाहकारां दे नेड़ले घेरे विच्च विचरदे होण।

7. साहित अकैडमी पुरसकार प्रापत पुसतकां नूं होर भाशावां 'च अनुवाद कराउण लई कोई यतन नहीं कीते जांदे।

प्रशन लड़ी नं: 1

1 उह अनुवादक कौण हन जिहनां नूं शिमला, गोआ, मदुराई आदि विखे लिजा के सिख्खिअत कीता गिआ?

2. उह किहड़ीआं पुसतकां हन जिहड़ीआं इहनां अनुवादकां वल्लों अनुवाद कीतीआं गईआं?

3. तामिल अते कौंकणी भाशा विच्च पंजाबी दीआं किहड़ीआं पुसतकां अनुवाद होईआं हन?

4. तामिल अते कौंकणी भाशा दीआं पंजाबी विच्च किहड़ीआं पुसतकां अनुवाद होईआं हन?

5. डा.सतिंदर सिंघ नूर दी याद विच्च कलकत्ता वरगे दूर दुराडे शहिर विच्च समागम रख्खण दा की उदेश सी?

प्रशन लड़ी नं: 2

1. की पंजाबी साहितकार लोकां नूं बुध्धू बणाउण लई ही आपणे आप नूं जुझारू, अगांह वधू, जनवादी जां लोकपख्खी लेखक गरदानदे हन? उह आपणे हक्कां लई आवाज़ किaं नहीं उठाउंदे?

2. की पंजाबी लेखकां दीआं 'आपणीआं' जत्थेबंदीआं केवल चोणां जित्तण लई ही आपणे आप नूं 'लेखकां दे हितां दीआं हिताइशी' गरदानदीआं हन? जे उह सच्चमुच्च लेखकां दे हक्कां दी राखी लई वचनबध्ध हन तां उह सरकारी अते अरध-सरकारी संसथावां वल्लों पंजाबी साहित नाल कीते जांदे अजिहे धक्किआं विरुध्ध संघरश किउं नहीं विढ्ढदीआं?

अगला कदम

साडे वल्लों सिरतोड़ यतन कीता जांदा रहेगा कि अजिहे सलाहकार बोरडां दीआं मीटिंगां दे सथानां अते उहनां विच्च लए गए फ़ैसलिआं, अकैडमी वल्लों करवाए गए सैमीनारां अते उहनां विच्च शामल होए विदवानां, इहनां कारजां लई होए सरकारी खरचिआं आदि दे वेरवे प्रापत करके पाठकां नाल सांझे कीते जाण।