साउण महीने दी पंजाबी सभ्भिआचार विच्च खास थां है। जेठ हाहड़ दी तपदी गरमी तों बाअद साउण दे महीने विच्च पैंदीआं मींह दीआं फ़ुहारां नाल जित्थे धरती दी तपश निकलदी है, उत्थे आला-दुआला हरिआ भरिआ हो जांदा है। सारी बनसपती झूंमण लग्गदी है अते मनुख्खी मन खेड़े विच्च आ जांदा है। सारे पासे हरिआवल ही हरिआवल हुंदी है। बागां विच्च कोइलां कूकदीआं अते मोर पैलां पाउंदे हन। घरां विच्च तरहां तरहां दे पकवान बणाए जांदे हन। खीर, पूड़े, मठ्ठीआं, गुलगुले आदि।
जे असीं अज्ज तों चार कु दहाके पिछ्छे जाईए तां साउण महीने विच्च धीआं भैणां लई सभ तों पिआरा तिउहार तीआं दा हुंदा सी किउंकि तीआं दे दिनां विच्च उह आपणे पेके घर जा के पूरी मौज मसती करदीआं, नच्चदीआं टप्पदीआं गिध्धा पाउंदीआं। आपणे अंदर दब्बे फिकरां तकलीफां नूं बोलीआं, गीतां राहीं उडा दिंदीआं सन। जिहड़ीआं कुड़ीआं पेके नां आ सकदीआं उनहां नूं सहुरे घर ही कप्पड़े, मठ्ठीआं, बिसकुट्ट अते घर दीआं बणाईआं मठिआईआं आदि भेज दित्ते जांदे सन। इस समान नूं 'संधारा' किहा जांदा सी।
साउण महीने दे चानणे पख्ख दी दूज नूं महिंदी लाई जांदी है। तीज नूं तीआं शुरू हो जांदीआं अते पूरनमाशी तक्क चल्लदीआं । तीआं पिंड दे बाहर सांझी जगहा ते लग्गदीआं । जित्थे नेड़े पींघां पाउण लई पिप्पल, बोहड़, निंम, जंड आदि रुख्ख हुंदे । दुपहिर ढलण तों बाअद कुड़ीआं तीआं लग्गण वाली थां ते इकठ्ठीआं हुंदीआं। पहिलां पींघां पाईआं जांदीआं, कुड़ीआं वारो वारी पींघां झूटदीआं ते गिध्धा पाउंदीआं। शुरू दे इक्क दो दिन कुड़ीआं दी गिणती घट्ट हुंदी , पर जिउं जिउं पूरनमाशी दा दिन नेड़े आउंदा जांदा, इह गिणती वध जांदी । कई वार दो टोलीआं बणाईआं जांदीआं। छोटीआं कुड़ीआं वख्ख अते वड्डीआं कुड़ीआं वख्ख । विआहीआं कुड़ीआं नूं कुआरीआं नच्चण दी जां बोलीआं पाउण दी वारी नां दिंदीआं तां उह कुआरीआं कुड़ीआं नूं झिड़क के वी अलग्ग घेरा बणवा दिंदीआं तां कि विआहीआं कुड़ीआं बोलीआं पा के, नच्च टप्प के आनंद माण सकण । छोटे भैण भरा जां भतीजे भतीजीआं गिध्धा पाउंदीआं वड्डीआं भैणां दे पिछ्छों दी अछोपले जिहे उहनां दीआं चुंनीआं दे लड़, नाल वालीआं कुड़ीआं दीआं चुंनीआं दे लड़ नाल बंनह के भज्ज जांदे, उह हर रोज़ वार वार इस तरहां करके खुश हुंदे। जे किते फस जांदे शरारत करदे तां पोले पोले हत्थां नाल कंनां दी खिचाई वी हुंदी ।
कुड़ीआं घेरा बणा के गिध्धे दे नाल बोलीआं पा के नच्चदीआं । इक्क जां दो कुड़ीआं बोली पाउणी शुरू करदीआं तां बाकी कुड़ीआं हौली-हौली ताल दिंदीआं। आखरी तुक ते सारीआं कुड़ीआं बोली चुक्कदीआं पूरे ज़ोर नाल गिध्धा पाइआ जांदा अते घेरे दे विचकार दो जां वध्ध कुड़ीआं नच्चदीआं। साउण महीने दे गीत गाउंदीआं, बोलीआं पाउंदीआं:
* साउण महीना वरे मेघला,
लिशके ज़ोरो ज़ोर ।
नी दिन तीआं दे आए,
पींघां लैण हुलारे ज़ोर ।
* साउण दा महीना,
बागां विच्च बोलण मोर वे।
मैं नहीं सहुरे जाणा,
गड्डी नूं खाली मोड़ वे।
* तीआं ज़ोर लग्गीआं,
ज़ोरो ज़ोर लग्गीआं।
मेरे पेकिआं दे पिंड,
तीआं ज़ोर लग्गीआं।
कुड़ीआं नच्चदीआं टप्पदीआं, पींघां झूटदीआं, हासा मज़ाक करदीआं, खुल्ल्ह के आज़ादी माणदीआं । आपणा वीर उनहां नूं सभ तों वध्ध ताकतवर, सुंदर अते सिआणा जापदा है। उह गाउंदीआं -
* जित्थे वज्जदी बद्दल वांगूं गज्जदी,
काली डांग मेरे वीर दी।
* कौड़ी निंम नूं पतासे लग्गदे,
जित्थों दी मेरा वीर लंघिआ।
* तैनूं देख भुख्खी रज्ज जावां,
चंन नालों सोहणे वीरना।
कुड़ीआं नूं आपणे वीर तां पिआरे हुंदे ही हन , पर भतीजे वीरां तों वी वध्ध पिआरे हुंदे हन।
* बिन पौड़ीओं चुबारे चहड़ जावां,
चुक्क के भतीजे नूं।
* भाईआं नालों नें भतीजे पिआरे लग्गदे,
भूआ कहि के मत्था टेकदे।
* पुत्त वीर दा भतीजा मेरा,
निउं जहड़ मापिआं दी।
कुड़ीआं नूं आपणे बाबल दा फ़िकर वी हुंदा । इस गीत राहीं उह इक्क तरहां नाल वीरां नूं बापू दा खिआल रख्खण लई कहिंदीआं -
हरे हरे घाह उत्ते सप्प फूकां मारदा,
भज्जो वीरो वे बापू 'कल्ला मझ्झां चारदा ।
पेकिआं दे घर माणी आज़ादी कारन उनहां नूं कई वारी सहुरे परिवार वल्लों कीती नुकताचीनी तकलीफ़ दिंदी । जेकर वीर किसे मज़बूरी कारन आपणी भैण नूं लैण नां जा सकदा तां सस्स दे मिहणे सुणन नूं मिलदे। उस समें तां भावें सस्स नूं अग्गों कोई जवाब नां दित्ता जांदा । पर तीआं दे गिध्धे विच्च इह मिहणे अते कुड़ी दे अंदरला जवाब जो उस नें सस्स साहमणे बुल्ल्हां तक्क नां आउण दित्ता। इस तरहां दे गीतां दा रूप लै के बाहर निकलदा है-
सस्स -तैनूं तीआं नूं लैण नां आए,
बहुतिआं भरावां वालीए।
नूंह -तैथों डरदे लैण नां आए,
सस्सीए वड़ेवें अख्खीए।
तीआं विच्च किसे नुकताचीनी दा कोई डर नहीं हुंदा, इस लई मनमरज़ी दे हासे मखौल वाले गीत बणा के गाउंदीआं -
* बल्ले बल्ले बई डौळे कोलों बांह टुट्ट गई, मेरी सस्स नें मक्की दा टुक्क मारिआ ।
* होरां दे जीजे लंम -सलंमे,
साडा जीजा गिठ-मुठीआ,
जिवें चलदा सड़क ते फिटफिटीआ।
तीआं दे तेरां कु दिनां विच्च हर मुटिआर आपणे अंदर डक्क के रख्खे गिले शिकवे, दुख्ख-सुख्ख, आदि सभ गीतां , बोलीआं अते तमाशिआं राहीं बाहर कढ्ढ दिंदी । जित्थे आपणे मां-पिओ, भरावां-भरजाईआं दीआं सिफतां करदी नहीं थक्कदी , उत्थे आपणे नाल होई बेइनसाफी दी गल्ल वी करदी -
* सुण वे चाचा, सुण वे ताइआ।
सुण वे बाबल मोढी,
दारू पीणे दे, धी कूंज किउं डोबी।
* कंघी नी कंघी माए मेरीए,
मैं बुढ्ढड़े नाल मंगी माए मेरीए।
* बाबले नें वर टोलिआ,
मेरी गुत्त दे परांदे नालों छोटा।
उनहां दिनां विच्च बहुती वारी वड्डी भैण दे नाल ही निक्की भैण दा विआह उस दे दिउर नाल कर दित्ता जांदा सी। उमर छोटी होण करके मुकलावा बाअद विच्च दित्ता जांदा जां कहि देईए कि कुड़ी नूं कई साल मगरों सहुरे घर भेजिआ जांदा । जिहड़ीआं कुड़ीआं दा मुकलावा नहीं सी दित्ता हुंदा। उनहां दे कंत वी आपणे वड्डे वीर नाल सहुरे घर आउंदे जांदे रहिंदे , पर उह कुड़ीआं आपणे कंत दे बिलकुल्ल वी साहमणे नहीं सन हुंदीआं अते विआहीआं कुड़ीआं वी आपणे पिउ, भरावां, चाचे ताइआं तों शरम मंनदीआं ,घट्ट ही आपणे पती दे साहमणे जांदीआं। कई घरां विच्च जवाईआं नूं तीआं देखण दी खुल्ल्ह हुंदी सी, पर उह कुझ्झ दूरी तों गिध्धा पैंदा देख सकदे सन। सहुरे घर विच्च उनहां दी खूब खातरदारी कीती जांदी । घर दे जवाई दी दूरों ही पछाण आ जांदी सी किउंकि भावें उह विहड़े विच्च बैठा हुंदा जां किसे दरख्खत हेठ ,उस दे मंजे उत्ते कढाई कीती सोहणी चादर विछी हुंदी । जदों उह तीआं देखण जांदे तां उह जिहड़ी थां ते तीआं लग्गीआं हुंदीआं सन, उस तों थोहड़ी दूरी बणा के टहिलदे रहिंदे जां फिर कुड़ीआं दीआं पाईआं पींघां झूटण लग्ग जांदे। कुड़ीआं दा गिध्धा उस समें चरमसीमा ते हुंदा सी। जिहड़ीआं कुड़ीआं दे कंत तीआं देखण आए हुंदे, उह साहमणे नां हुंदीआं, पर बाकी कुझ्झ इस तरहां दे गीत गाउंदीआं -
* इहदे मारो नी वगाह के मोहड़ा जंड दा,
तीआं विच्च लैण आ गिआ।
* तेरा साइकल पैंचर हो जे,
डंडी डंडी जाण वालिआ।
पूरनमाशी वाले दिन तीआं दी समापती हुंदी । इस दिन भैणां आपणे वीरां दे गुट्ट ते हत्थ नाल बणाई लोगड़ी दे फुल्ल वाली रख्खड़ी बंनहदीआं जिस नूं ' पहुंची ' वी आखिआ जांदा ।
तीआं दा आखरी दिन जिस नूं ' बल्लो पैणी ' वी किहा जांदा । उस दिन तां सारे पिंड दीआं कुड़ीआं तीआं देखण जांदीआं । जिहड़े लोक आपणीआं धीआं भैणां नूं कदे तीआं विच्च जाण दी इजाज़त नहीं सन दिंदे, उह वी भेज दिंदे किउंकि इह मानता सी कि तीआं वाली थां तों जिहड़ी हरी हरी दुब्ब लिआंदी जांदी सी , उह घर लिआउण नाल बाबल अते वीरां दा विहड़ा बरकत अते खुशीआं नाल भरिआ रहिंदा है। इस दिन कुड़ीआं चिड़ीआं पूरे जोश नाल गिध्धा पाउंदीआं ।
बल्लो वाले दिन कुड़ीआं दो टोलीआं बणा लैंदीआं । इक्क टोली कुड़ी पख्ख दी दूजी मुंडे पख्ख दी। उनहां विच्चों इक्क कुड़ी आपणी चुंनी सिर ते लपेट के लाड़ा बण जांदी , फिर दूजी टोली विच्चों जिहड़ी कुड़ी नें वधीआ गहिणे गट्टे पाए हुंदे उस नूं लाड़ी बणाइआ जांदा अते उनहां दे विआह दीआं झूठ-मूठ दीआं रसमां कीतीआं जांदीआं, गीत गाउण दा मुकाबला हुंदा । इक्क टोली दूजी नूं हराउण लई पूरा ज़ोर ला दिंदी । इस दिन कुड़ीआं नूं शाम पै जांदी। हरी हरी दुब्ब पुट्ट लई जांदी। उह गिध्धा पाउंदीआं पिंड वल्ल तुर पैंदीआं। थोहड़े कदम तुरदीआं गिध्धा पाउंदीआं , फिर रुक के गिध्धा पाउंदीआं, इस तरहां रुक रुक के गिध्धा पाउंदीआं, गीत गाउंदीआं ते बोलीआं पाउंदीआं -
साउण महीने घाह हो गिआ,
रज्जीआं मझ्झीआं गाईं।
गिध्धिआ पिंड वड़ वे,
लांभ लांभ नां जाईं।
साउण महीने नूं वीर दा दरजा दिंदीआं अते विछड़न दा सारा दोश भादों सिर महड़िआ जांदा।
साउण वीर 'कठ्ठीआं करे,
भादों चंदरी विछोड़े पावे।
इस दिन कुड़ीआं पिंड विच्च गिध्धा पाउंदीआं जांदीआं । बाबल दे विहड़े दी अते पूरे नगर खेड़े दी सुख्ख मंगदीआं गाउंदीआं-
* जुग जुग रहे वसदा,
मेरे धरमी बाबल दा विहड़ा।
* सुख्ख वसदी वे वीरो
थोडी नगरी वे सुख्ख वसदी।
पिंड दे दरवाज़े तक्क पहुंच के जां पिंड दे विचकार पहुंच के खूब गिध्धा पाइआ जांदा। अखीर ते इक्क उमीद अगले साल इकठ्ठीआं होण दी अते आपणे मनां नूं धरवास दिंदीआं जापदीआं अते वार वार गाउंदीआं -
वरहे दिनां नूं फेर,
तीआं तीज दीआं।
इस तरहां तीआं दी समापती हुंदी। इक्क वार तां इस तरहां महिसूस हुंदा कि धीआं भैणां दीआं असीसां अते दुआवां नाल सारे पिंड दे दुख्ख तकलीफ़ां पिंड छड्ड के भज्ज गए होण। भरे मनां नाल कुड़ीआं चिड़ीआं घुट्ट घुट्ट जफ्फीआं पा के आपणीआं अंतों पिआरीआं सहेलीआं तों विदा लैंदीआं किउंकि कईआं नें तां भादों दे पहिले दिन ही धरमी बाबल दा देश छड्ड के उडारी मारनी हुंदी सी। कई कई दिन पिंड वालिआं दे कंनां विच्च इह गिध्धा अते गीत गूंजदे रहिंदे ।
इह बीते समें दीआं गल्लां नें। समें दे बदलण नाल सभ कुझ्झ बदल गिआ। पिंडां विच्च तां किते किते अज्ज वी इस अनमोल विरसे नूं संभाल के रख्खिआ होइआ है, पर पहिलां वाली रौणक नहीं। जे रौणक हुंदी वी है तां इक्क दो दिनां तों वध्ध नहीं हुंदी। शहिरां अते पिंडां विच्च नौकरी करन वालीआं अज्ज कल्ल्ह दीआं बहुत सारीआं कुड़ीआं चिड़ीआं दो पिंजरिआं विच्च बंद हुंदीआं नें दफ़तर अते घर। कईआं लई इक्को पिंजरा हुंदा है उह है घर, उह सिरफ़ किसे रिशतेदारी विच्च खुशी गमी होवे फिर ही आपणे कमज़ोर खंभां नाल लोड़ जोगी उडारी भरदीआं नें। तीआं दा तिउहार वी सकूलां, कालजां दीआं सटेजां अते पारकां विच्च रसमी तरीके नाल ही मनाइआ जांदा है।
नाग वांग मेल्हदीआं गुत्तां बहुत घट्ट देखण नूं मिलदीआं हन किउंकि साडी मानसिकता कमज़ोर हो चुक्की है। कमज़ोर मानसिकता आपणा असल गुआ के नकली दिखावे विच्च आ जांदी है । हुण कुड़ीआं नकली गहिणे पा के आपणे मूंहां ते नकली जिहा रूप चहड़ाउण दी कोशिश करदीआं हन किउंकि असली रूप तां उदों चहड़दा है, जदों अंदर चाअ ते उतशाह हुंदा है। चाअ ते उतशाह कीहदे सिर ते होवे, कुझ्झ वीर आरथिक तंगीआं करके आपणे आप नूं खतम कर लैंदे नें, कुझ्झ नशेड़ी हो गए ते कुझ्झ विदेशां विच्च वस गए । इस सारे बदलाअ दे ज़िंमेवार असीं सारे हां। असीं समस्सिआवां दा हल्ल करन दी कोशिश नहीं करदे, सगों उनहां तों भज्जदे हां। जो बाअद विच्च बहुत विकराल रूप धार के साडे साहमणे आ खलोंदीआं नें अते फिर चाह के वी कोई हल्ल नहीं कढ्ढ सकदे। फरज़ निभाउण दी लोक-लाज खतम हुंदी जांदी है। जित्थे लोक-लाज मुक्क गई, उत्थे संवेदनशीलता वी खुरदी है। संवेदनशीलता दा खोरा सभ लई घातक है।
इस सभ कुझ्झ दा असर साउण वीर ते वी पैणा ही है। बदलदे समिआं नाल साउण वीर वी बदल गिआ अते भैणां विच्च वी ओना दम नहीं रिहा।

