अक्टूबर 22, 2009

writingDetail.created_by
By: इकबाल रामूवालीआ

05 - खिड़ उठ्ठी कवीशरी

बापू दा कवीशरी जत्था विसाख दे पहिले हफ़ते कलकत्ते लई रवाना हो ‎गिआ सी। बापू कहि गिआ सी कि उह हाहड़ महीना चहड़न तों पहिलां, ‎कलकत्तिओं परत आवेगा किउंकि उनहीं दिनीं पंजाब विच्च हाहड़ दा महीना ‎शादीआं दे ‘हड़’ दा महीना होइआ करदा सी। हाहड़ दीआं शादीआं `च ‎गाइकी करन लई, पंजाब दे तुमाम गवई्ईए कई कई महीने पहिलां ही ‎बुक्क कर लए जांदे सन। बापू दे जत्थे दी, कोटकपूरे दे इलाके दे पिंड ‎बाजाख़ाना विच्च, हाहड़ दे महीने किसे शादी दे समागम `ते कवीशरी करन ‎दी बुकिंग, जत्थे दे कलकत्ते वल्ल नूं चाले पाउण तों ढेर चिर पहिलां ही हो ‎चुक्की सी। इस लई जेठ दे महीने दी पूछळ दिसदिआं ही, सहिम ते भैअ ‎दे आलम `च असीं तिंने भरा, बापू दे कलकत्तिओं परतण दी उडीक करन ‎लग्गे।

पिंड आई बरात लई कवीशरी गाउण वाळे साडे ‘कुत्ते कंम’ दा ‎इलम होण तों बाअद, बेबे दे मत्थे `ते इक्क दम उभ्भर आई मेखां दी गुछ्छी ‎वापिस होण दा नाम नहीं सी लै रही। उस दा हलीम, मज़ाकीआ ते ‎हसमुख्ख सुभाअ हुण मिरची ते अग्ग-भबूकी हो गिआ सी। उह निक्की निक्की ‎गल्ल `ते खिझण लग्ग पई सी। सवेरे सवख़ते, रुख्खे अंदाज़ `च, सानूं मंजीआं ‎तों झंजोड़ के उठाउंदिआं, पाड़वीआं नज़रां हेठ मुठ्ठी वांग वट्टे होए बुल्ल्हां ‎नाल, हुण उह सानूं कड़क कड़क पैंदी: पठ्ठे थोडा पिओ वढ्ढ के लिआऊ? पए ‎ओं सराळां वांग मसत हो के! डफ्फो चाह ते चक्को दातीआं जे रात नूं दुध्ध दी ‎तिप्प पीणी ऐं!‎

साडे पलेठे ‘कवीशरी-शोअ’ वाळे दिन बोले उस दे चितावनीएं बोल, ‎‎‘आ जाण दिओ पतंदर नूं कलकत्तिओं; करू थोडीआं बूथीआं लाल!’ , साडे ‎मत्थिआं `च घिसरण लग्गे।

चरही वढ्ढण-कुतरन अते छप्पड़ उत्ते मझ्झां नहाउण दौरान, बापू दे ‎कलकत्तिओं परतण `ते पैण वाळीआं गाळां दी वाछड़ ते चुपेड़ां दी झड़ी दा ‎डर साडीआं सोचां `च लगातार ठूंगे मारन लग्गा। संदूक `च, जिंदरे ओहले, ‎टीन दी ज़ंगाली होई संदूकड़ी `च निसचिंत सुत्ते, ‘कौलां’ दे किस्से दा चेता ‎आउंदिआं ही मेरे कंनां `चों सेक निक्कलण लगदा। रातीं कोठे `ते पिआं ‎तारिआं दे झुरमटां नाळ गुफ़तगू करदिआं जदों नींद दा हलका जिहा झूटा ‎आउंदा, तां बापू मेरी बांह मरोड़ के मेरी गिच्ची `च मुक्के जड़ जड़न लग्ग ‎जांदा। ‘कीहनूं पुछ्छ के कवीशरी करन गए सी, उए कुत्तिओ किसे थां दिओ?’ ‎बापू कड़कदा, ते मैं बुहड़क के नींदर `चों बाहर जा डिगदा।

उस दिन सिख़र दुपहिरे, दलान विच्च बैठे असीं तिंने भरा ते दोए ‎भैणां तंदूरी रोटीआं दा अनंद कहड़ी नाळ माण रहे सां कि विहड़े वल्ल दे ‎दरवाज़िओं इक्क ओपरा बंदा, सिर `ते गत्ते दा इक्क वड्डा बकसा टिकाई ‎साडे दलान विच्च दाख़िल हो गिआ। असीं अजे उस दे हुलीए तों उस दी ‎पछाण अंदाज़ण विच्च ही उलझे होए सां कि इक्क हत्थ `च चमड़े दा बैग़ ते ‎दूसरे `च ढाक नाळ ला के अंबां दी टोकरी चुक्की दलान वल्ल नूं वध रिहा ‎बापू नज़र पै गिआ। उस दीआं चहड़ीआं सेहलीआं हेठ सरूर `च गड़ूंद ‎अख्खां विच्च हलकी जिही लाली सी ते अरध-सफ़ैदी वल्ल खिसक रही दाहड़ी ‎‎`चों उभ्भरदीआं उस दीआं गल्ल्हां `च टमाटरां दा भुलेखा टपकदा सी। बापू ‎नूं देखदिआं ही साडे हत्थां `ते टिकीआं रोटीआं कहड़ी वाळीआं कौलीआं `ते ‎जा डिग्गीआं, ते ‘बापू जी आ गे’ दीआं चीकां मारदे असी विहड़े वल्ल नूं ‎भज्ज उठ्ठे। साडे वल्लों बापू दीआं लत्तां उदाळे कलंघड़ीआं पाए जाण तों ‎पहिलां, बापू दा बैग़ धरती `ते लुड़क गिआ ते अंबां दा टोकरा ओपरे बंदे ‎दे हत्थां वल्ल हो गिआ। नम होईआं अख्खां हेठ बापू दे बुल्ल्ह पासिआं वल्ल नूं ‎फैले, ते उह साडीआं गल्ल्हां उप्पर आपणे साहां दी ‘सौंफ़ीआ’ सिल्ह खिलारन ‎लग्गा। बेबे दे मत्थे `ते उभ्भरे सिआड़ां उप्पर इक्क दम सुहागा फिर गिआ, ‎ते मुठ्ठी बणे उस दे बुल्ल्ह, अचानक पैण लग्गी बरसात हेठ रंगीन छतरी ‎वांग खुल्ह गए। ओपरा बंदा आपणे टांगे तों अंबां दीआं बाकी टोकरीआं ते ‎बापू दा कप्पड़िआं वाळा टरंक लहुण लई दरवाज़ओं बाहर हो गिआ।

आख़री टोकरी टांगिओं उतरन तों पहिलां साडा दलान, साडे सारे ‎आंढ-गुआंढ दे बच्चे, बुढ्ढे ते जवान औरतां मरदां नाळ भीड़त सी। अगले ‎ही पल इक्क-इक्क अंब हरेक औरत ते बच्चे दे हत्थां `च सी। टांगे वाळा ‎भाई हुण इक्क भारी गट्टा (छोटी जिही बोरी) लाह लिआइआ। गट्टे दा ‎मूंह खुल्हदिआं ही सौंफ़ीआ शराब दीआं बोतलां, गट्टे `चों निक्कळ के, थमले ‎कोळ खलोते मेज़ दीआं लत्तां कोळ इकत्तर होण लग्गीआं। मेज़ लागे बोतलां ‎दी भीड़ देखदिआं, औरतां ते बच्चे दलानों बाहर खिसकण लग्गे। मरदां नें ‎दलान दीआं कंधां नूं ढोअ लाई खलोते मंजिआं दे मोढे हलूणे। मेज़ नूं ‎खिसकाअ के मंजिआं दे विचकार कर लिआ गिआ।

हुण कोरे घड़े दा पाणी जग्ग विच्च उलटण लग्गा। तकरीबन दो ‎महीनिआं तों टाण `ते सुत्ते कंच दे गलासां `च हरकत जाग उठ्ठी। बोतलां दे ‎डट्टां दीआं चूड़ीआं कड़िक्क-कड़िक्क कर के टुुट्टण लग्गीआं। हुण बोतलां ‎टेढीआं होईआं, ते कुझ्झ कु मिंटां `च ही सारा दलान सौंफ़ीआ गंध `च गड़ुच्च ‎हो गिआ। दो कु दरजण मरदां दीआं अख्खां `च सुरमई विसमाद छलकण ‎लग्गा।

बेबे नें आंडिआं दी टोकरी `च हत्थ मारिआ। अगले पल इक्क चमचे ‎दी मद्दद नाळ आंडिआं दी ज़रदी इक्क छंने `च आपणे उदाळे लिपटी ‎सफ़ैदी नाळ इक्क-मिक्क होण लग्गी। चुल्ल्हे `ते टिकी कड़ाही `च भुज्ज रहे ‎कुतरा होए पिआज़, मिरचां, अधरक ते मसाले दी हमक, शराब दी सौंफ़ीआ ‎गंध नाळ गलवकड़ीआं पाउण लग्गी। लोर `च आइआ बापू कलकत्ते `च ‎गुज़ारे दिनां दीआं कहाणीआं नूं तुड़का ला ला के सुणाअ रिहा सी। नशे `च ‎झूंमदे बापू दे स्रोते पैग्ग मुकाउंदे ते बापू दे गुणगाण `च लहि जांदे।

अगले दिन गत्ते दा बकसा खोल्हिआ गिआ: उस `चों निक्कळिआ, भूरे ‎रंग दी चमकीली भाअ मारदा ‘नैशनल ऐको’ रेडीओ, साडी अरध-पक्की ‎बैठक दी अलमारी दे विचकारले ख़ाने `च टिकाअ दित्ता गिआ। साडे पिंड ‎विच्च वज्जण वाळा इह दूजा रेडीओ सी। पहिला रेडीओ, दूजी संसार जंग ‎दौरान बरमहां `च कंपांऊंडरी कर के रीटाइर होए बज़ुरग, ‘डाकटर’ ‎उजागर सिंघ, दे पक्के घर दी बाहरली बैठक विच्च सी जिस तों पिंड दे ‎मुंडे ढाणी बणा के, शाम नूं पौणे सत्त तों पौणे अठ्ठ वजे तीक, पिंडां दे स्रोतिआं ‎लई प्रसारत कीता जांदा ‘दिहाती प्रोगराम’ सुणिआं करदे सन। दो उच्चे ‎उच्चे बांसां नूं दलान दे बनेरिआं `च गुड्ड के, ‘एरीअल’ चालू कर दित्ता ‎गिआ। ‘अरथ’ दे नाम नाळ जाणीं जांदी दूसरी तार बाहरली कंध दे पैरां ‎‎`च डूंघी दबाअ दित्ती गई। शाम नूं दिहाती प्रोगराम शुरू होण तों पहिलां, ‎मुंडिआं दी इक्क संघणी भीड़ साडी बैठक दे फ़रश `ते अते बैठक तों बाहर ‎विहड़े `च बैठी सी। बापू दे हत्थ `च जाम छलक रिहा सी।

बेबे वल्लों साडे ‘कुत्ते कंम’ दी चुगली बापू कोळ करन दी धमकी, बीते ‎दिन वाळी महिफ़ल ते मसाले दी हमक ते रेडीओ दे चाअ अते स्रोतिआं दी ‎अज्ज वाळी भीड़ `च गुआच गई।

दस कु दिनां बाअद बापू आपणे जत्थे समेत, बाजेख़ाने वाळे शादी ‎समागम `च, कवीशरी करन लई चला गिआ। असीं तिंनां भरावां नें ‎तूफ़ान दे आरज़ी तौर `ते टळ जाण `ते सुख दा साह लिआ।

बाजाख़ाना विखे, दो-ढाई घंटे दे कवीशरी-गाइन तों बाअद, बापू दे ‎जत्थे दे सवागत `च, किसे प्रसंसक दे घर महिफ़ल जंमी। जदों दो-दो, ढाई-‎ढाई हाड़े सारी ढाणी दे ख़ून `च खुरगो करन लग्गे, तां बापू दा मेज़बान-‎प्रसंसक कहिण लग्गा: पारस जी, अज्ज कल्ह इक्क प्रोगराम दी किंनी भेटा लैंदे ‎हो?‎

बापू नें किहा जिंनी कोई दे देवे!‎

ते मुंडिआं दे जत्थे दा की रेट आ?‎

किहड़े मुंडिआं दे जत्थे दा? बापू दीआं भवां अंदर वल्ल नूं खिच्चीआं ‎गईआं अते उस दे मत्थे विचकार खहड़वीआं खुंबां उभ्भर आईआं।

तुहाडे मुंडिआं दे भुयंगी जत्थे दा?‎

मेरे मुंडे? भंबळभूसे `च डूंघा धस गिआ बापू आपणे प्रसंसक वल्ल नक्क ‎सुंगेड़ के बोलिआ। मेरे मुंडे नहीं गाउंदे!‎

किउं नहीं गाउंदे? प्रसंसक अड़ के बोलिआ। मैं तां आप सुणे आं ‎तुहाडे पिंड!‎

साडे पिंड? बापू पारस दे बुल्ल्हां अते अख्खां `च मरोड़ी उत्तर आई।

हां, पिछले महीने असीं तुहाडे पिंड इक्क बरात `च गए सी, तुहाडे ‎मुंडे तां कवीशरी दीआं धूड़ां पट्टी जांदे सी!‎

अगले रोज़ बापू पिंड परतिआ। साईकल नूं कंध दी वख्खी दे हवाले ‎कर के, सिध्धा दलान `च डठ्ठे मंजे `ते बैठ गिआ। चमड़े दा बैग़ साईकल ‎दे कैरीअर तों उत्तर के बैठक दी अलमारी `च जा बैठा।

पाणी दा गलास मुकाअ के बापू बोलिआ: ओ बलवंत, ऐधर आ, नाळे ‎लिआ दोहां छोटिआं नूं वी!‎

अख़बार `च लपेट के लिआंदे, बक्करे दे कच्चे मास नूं चिंबड़ गए ‎काग़ज़ नूं पाणी ला, ला के उतार रहे बलवंत दे मत्थे `ते पसीने दी झील ‎लरज़ण लग्गी।

मेरे मोढे अंदर वल्ल नूं पिचक गए, ते मेरी कछ्छणी दे मूहरले पासे ‎सिल्ह फैलण लग्गी।

छोटा रछपाल डौर-भौर हो गिआ। उस दे खीसे `च खड़कदे बांटे ‎बेज़ुबान हो गए।

बापू दे मत्थे `ते प्रचंड हो गए कस्सेवें नें साडे चिहरिआं `चों रंग सूत ‎सुट्टे।

बलवंत दी जीभ उस दे बुल्ल्हां `ते रींगण लग्गी।

चुल्हे लागे बैठी बेबे दे हत्थ `च चाह वाळा गलास थिड़कण लग्गा। उह ‎ज़रूर, अगले ही पल साडीआं गल्ल्हां `ते वरहन वालीआं चुपेड़ां, आपणे ‎ज़िहन `च चितवण लग्गी होवेगी। बापू दे तौर नूं भांपदिआं उह बापू वाळे ‎मंजे दी बाही `ते आ बैठी।

की होइऐ तुहानूं अज्ज? ज़ोर ला के उगाई मुसकराटह नूं ठुंमणा देण दी ‎कोशिश करदिआं बेबे बोली।

तूं चुप्प रहि, दलजीत कुरे! बापू डिकटेटरी अंदाज़ `च बोलिआ।

असीं तिंनें भरा बापू दे कटहिरे `च हाज़र सां।

की कीतै मेरी ग़ैरहाज़री `च तुसीं तिंनां भरावां नें?‎

डरीआं अख्खां नाळ इक्क-दूजे वल्ल झाक के असीं आपणीआं नज़रां ‎ज़मीन `ते सुट्ट दित्तीआं।

कुछ नी करिआ, लंमी हो गई चुप्प नूं ठंगोरदिआं बेबे बोली। ऐवें नां ‎जुआकां नूं घूरी जाओ!‎

बोलदे नी? बापू कड़किआ। कवीशरी गाई सी किसे बरात `च?‎

हां, बलवंत फिस्स पिआ।

कीहने किहा सी थोनूं बई कवीशरी गावो?‎

फलाणिआं दे गुरदेव दी भैण दा विआह सी, उह कहिंदा बरात नूं ‎कवीशरी ई सुणा दिओ!‎

की गाइआ तुसीं?‎

कौलां दा किस्सा!‎

विआखिआ तूं कीती?‎

बलवंत दा सिर ‘हां’ `च हिल्लिआ।

आगू किस नें गाइआ?‎

इकबाल नें!‎

बापू नूं इह पुछ्छण दी ज़रूरत नहीं पई कि पाछू गाइक-जोड़ी ‎बलवंत ते रछपाल दी सी।

ठोडी नूं घंडी वल्ल नूं खिच्च के बापू नें साडे डरे होए चिहरिआं नूं ‎हाड़िआ। उह वारी वारी साडे तिंनां दीआं अख्खां `च आपणीआं नज़रां ‎गड्डदा रिहा, ते अध्धे कु मिंट बाअद बोलिआ: सुणाओ मैनूं की गाइआ सी।

बलवंत दीआं नज़रां मेरे वल्ल घुंमीआं, ते थिड़कदे बुल्ल्हां नाळ उह ‎बुड़बुड़ाइआ: कौलां रोंदी जांदी!‎

वार वार आपणे-आप झमक रहीआं अख्खां नूं काबू करदिआं मैं आपणा ‎गळा साफ़ कीता ते उस सीन नूं चितरित करदा इक्क छंद उच्ची सुर `च ‎गाउणा शुरू कर दित्ता जिस `च बीजा बाणीआं आपणी सिदकवान बीवी, ‎कौलां, दे चरितर `ते शक्क कर के उस नूं घरों `चों धकेळ देंदा है:‎

कढ्ढ ‘ती पती नें घरों धक्के मार के/तुर चल्ली वाळ सिर दे खिलार के!‎

अगलीआं दो सतरां रछपाल ते बलवंत नें रळ के गाईआं:‎

शिवां नें विछोड़ दित्ता पारबती नूं/कौलां रोंदी जांदी करमां दी गती नूं!‎

पहिला बंद पूरा हुंदिआं बापू दे बुल्ल्हां `च सरगम जिही टपकण ‎लग्गी। जिओं जिओं छंद आपणे सिख़र वल्ल वध रिहा सी, बापू दे मत्थे दा ‎कस्सेवां नाळो नाळ ढिल्ला होई जा रिहा सी। आख़री बंद जदों असीं तिंनां नें ‎रळ के समापत कीता तां बापू दीआं अख्खां `च इक्क झील छलकणी शुरू हो ‎चुक्की सी। उह छड़प्पा मार के मंजे दी बाही तों उठ्ठिआ ते साडे नज़दीक आ ‎के साडीआं गल्ल्हां उत्ते पोले पोले थपेड़े मारन लग्ग पिआ। फ़िर ‘वाह उए ‎पुत्तरो!’ आख के उस नें सानूं तिंनां नूं गलवकड़ी `च लै लिआ।