बाबा गुलाब सिंघ जदों जींदा सी तां उहदे बारे मैं इक्क आरटीकल लिखिआ सी-मैडलां दा बोहल। वैटरनज़ दीआं अंतरराशटरी अथलैटिक खेडां विचों उस नें पंजाह मैडल जित्ते सन ते होर जित्ती जा रिहा सी। वड्डउमरे खिडारीआं विच्च उह भारत दा पहिला अथलीट सी जिस नें कौमांतरी पध्धर `ते एनीआं मल्लां मारीआं। उस तों पिछों कैनेडा वस्सदा केसर सिंघ पूनीआं बाबा गुलाब सिंघ दे राह पिआ होइऐ। बाबा फौजा सिंघ नें मैडल भावें बहुते नहीं जित्ते पर मैराथन दौड़ां विच्च शोभा बहुत खट्टी है। होर वी कई बाबिआं नें आपो आपणीआं खेडां विच्च नां कमाइआ है। वैटरनज़ दीआं खेडां पंजाबीआं नूं बड़ीआं रास आईआं हन। पहिलवान करतार सिंघ आपणी उमर ते आपणे वज़न वरग विच्च बारां वार कुशती दा विशव चैंपीअन बण चुक्कै।
कौमांतरी पध्धर `ते पंजाह मैडल जित्तणे कहि देणी गल्ल है। मैडल तां इक्क जित्तणा वी माण नहीं हुंदा। पंजाह मैडल जित्तणे ते उह वी एशीआ ते विशव पध्धर दे! इह कमाल कीती सी मंडी डब्बवाली दे वसनीक बाबा गुलाब सिंघ नें जिस नूं “गोलडन गुलाब” दा ख़िताब दित्ता गिआ सी। जेकर उहदे जीवन `ते झात मारी जावे तां उह बहुत ही साधारन विअकती सी ते रोटी रोज़ी लई करड़ा संघरश करदा रिहा सी। कुदरत नें उहदे नाल कहिर वी बड़ा कमाइआ सी। जदों मैं उस दी किसे नवीं जित्त दी ख़बर पहड़दा सां तां मेरे मन `च तरंग उठ्ठदी सी कि अजिहे अथलीट नूं ज़रूर मिलिआ जावे ते उहदे बारे बज़ुरगां नूं दस्सिआ जावे। हो सकदै किसे होर बज़ुरग दे मन विच्च वी गुलाब सिंघ बणन दी रीझ पैदा हो जावे।
नब्बेविआं दे शुरू दी गल्ल है कि मैनूं लंबी दा खेड मेला वेखण दा सद्दा मिलिआ। ढुड्डीके तों मोगे मुकतसर ते मलोट विच्च दी हुंदा होइआ मैं लंबी पहुंचिआ। मेरे मन विच्च आई कि इथों डब्बवाली नेड़े ही है चलो बाबा गुलाब सिंघ नूं वी मिलदे चल्लीए। मेले `चों विहला हो के दिन छिपदे नूं मैं डब्बवाली जा पुज्जा। इह मंडीनुमा शहिर पंजाब ते हरिआणे दी हद्द उते है। उथों दे कालज विच्च मेरा इक्क पुराणा विदिआरथी बलजीत सिंघ लाइब्रेरीअन लग्गा होइआ सी। उह मैनूं गुलाब सिंघ दे घर लै गिआ। बाबा घर ही सी। परिवार दे सारे जीअ बड़े हुब्ब के मिले। बाबा गुलाब सिंघ कहिण लग्गा, “मैं अख़बार `च थोडे लेख पहड़दा रहिनां। मैं तां ख़ुद ढुड्डीके चल्ल के आउणा सी। तुसीं एनी दूर आ के मेरे सिर भार चाहड़ दित्तै। इह भार मैं किवें लाहांगा?”
मैं आखिआ, “कोई भार नां समझो। खिडारीआं नूं मिलणा गिलणा मेरा शौक ऐ। साडीआं मुबारकां लओ ते आपणे जित्ते होए तगमिआं ते जीवन बारे गल्लां दस्सो। मैं इह गल्लां किसे समें किताब `च छापांगा।”
बिजली दे चानण विच्च मैं नीझ नाल वेखिआ बाबे दा जुस्सा इकहिरा जिहा सी पर सी सिध्धा सलोट। अख्खां दी जोत कुझ्झ मध्धम लग्गी पर उनहां `च उतशाह भरी लिशक सी। दाहड़ी बध्धी होई सी ते ज़ुराबां उतों दी फलीट कसे होए सन। उस नें मूहड़े `ते बहि के दस्सणा शुरू कीता, “मैं एशीआ ते वरलड दे 41 गोलड, 6 सिलवर ते 3 बरांज मैडल जित्ते आ। इह कुल पंजाह होगे जी। मेरे चारां ई जंपां दे चार वरलड रिकारड आ, देखदे आं किहड़ा माई दा लाल तोड़दै? इह सभ कुदरत दी देण आं, मैं तां कुछ वी नी। सभ कुछ थोडीआं दुआवां नाल होइआ। अजे मैनूं थोहड़ा जिआ फरक होर कढ्ढणा पऊ। पंजाह मैडल किसे हिसाब `च नी आउंदे। दस होर जित्त के सठ्ठ हो जाणगे। फेर सिध्धे ई कहि दिआं करांगे बई पंज दरजन जित्ते आ। यानी तिंन वीहां। पंजाह नां दरजनां `च आउंदे आ ते नां वीहां `च।” एना कु दस्स के उह मिंनहां मुसकराइआ।
इस तों दस कु साल पहिलां मैं गुलाब सिंघ नूं पंजाब यूनीवरसिटी दे टरैक विच्च मिलिआ सां। उस मुलाकात विच्च मैनूं पता लग्ग गिआ सी गुलाब सिंघ गल्लां दा वी धनी है। रंगीले सुभाअ दा मालक है ते हासा मखौल वी कर लैंदै। उस दिन वी उस नें हस्सण हसाउण वालीआं कई गल्लां कीतीआं सन। दस्सिआ सी कि उस दी पतनी तों मुनाखी है। मैं पुछ्छिआ सी कि अंनही पतनी नाल किवें गुज़र रही ऐ? उस नें किहा सी, “जिवें थोडे वरगिआं दी गुज़री जांदी ऐ ओवें मेरी वी नंघी जांदी आ। कदे रुस्स-पे कदे मंन-पे।”
मैं आखिआ सी, “अंनही होण दा कोई ख़ास दुख्ख तां होऊ। कदे लिखणा पै जांदै।” बाबे नें हस्सदिआं दस्सिआ सी, “कोई खास दुख्ख नी हैगा। उह सभ समझदी ऐ। आपे सारा कुछ कर लैंदी आ। जे लिखणा ई ऐ तां इक्क दुख्ख लिख-लो। उह इह आ बई जदों कदे खिझदी खपदी नूं निआणे कुट्टणे पैण तां विचे माड़ा मोटा छांदा मैनूं वी मिल जांदै। उहनूं किहड़ा दिसदा बई कीहदे पैंदी आ?”
जदों मिलखा सिंघ ते प्रिंसीपल सोम नाथ होरां नें वैटरनज़ अथलैटिक ऐसोसीएशन बणाई तां गुलाब सिंघ वैटरनज़ अथलैटिक मुकाबलिआं विच्च हिस्सा लैण लग्गा सी। उस नें दस कु सालां विच्च दिल्ली ते सिंघापुर विच्च दो वार होईआं एशीआई चैंपीअनशिपां अते निऊज़ीलैंड, हांगकांग, अमरीका, इटली ते आसट्रेलीआ विच्च होईआं वरलड चैंपीअनशिपां `चों अध्धा सैंकड़ा तमग़े जित्ते सन। साडी मुलकात तों कुझ्झ महीने पहिलां जपान दे शहिर मीआंजाकी विच्च दसवीं विशव चैंपीअनशिप होई सी पर हरिआणा सरकार वल्लों हवाई जहाज़ दा किराइआ नां मिलण कारन गुलाब सिंघ जपान नहीं सी जा सकिआ। इओं उहदे दस्सण मूजब उस दे चार मैडल मारे गए सन। उस नें वधेरे तमग़े पझंतर साल ते अस्सी साल तों वधेरी उमर वरग दे मुकाबलिआं विचों जित्ते सन।
गुलाब सिंघ दा जनम 13 अकतूबर 1905 नूं पिंड जलालआणा ज़िला सिरसा विच्च इक्क साधारन किसान आला सिंघ दे घर होइआ सी। आला सिंघ कबड्डी दा तकड़ा खिडारी सी। बचपन विच्च गुलाब सिंघ डंगर चारदा ते खेतीबाड़ी दे कंम विच्च हत्थ वटाउंदा रिहा। उदो मींह बड़े घट्ट पैंदे सन। जदों कदे मींह पैणा ते परनाले चल्लणे तां निआणिआं नें कहिणा, “पनालिआं नूं पूछां लग्ग गईआं।”
1925 विच्च उह हिसार जा के फौज `च भरती हो गिआ। रकरूटी करन सार उस नूं बरहमा जाणा पै गिआ। उथे उहनूं अथलैटिकस करन दा मौका मिल गिआ ते उह नामी अथलीट बण गिआ। उस दा नां पूने दे आरमी सकूल विच्च लग्गे बोरड आफ़ आनरज़ उते हुण वी पहड़िआ जा सकदै। जलालआणे दे नेड़े तेड़े कोई सकूल नहीं सी जिस करके गुलाब सिंघ सकूल दी रसमी पहड़ाई नां कर सकिआ। उंज उह हस्सदा होइआ आखण लग्गा, “चंगा होइआ मैं अणपहड़ रहि गिआ। पहड़ जांदा तां जिहो जिहे पंगे लैंदा सी मैं जेल्ह `च ई रहिणा सी।”
इह तां ऐवें कहिण दी गल्ल सी पंगे पुंगे उस नें कोई नहीं लए। बरहमा `च जदों चार पैसे दी बोतल सी, दो आने दा मुरगा ते पच्चीआं रुपईआं `च चीनण विआह के लिआंदी जा सकदी सी उदों उह सभ कासे तों बचिआ रिहा। उस दे बहुत सारे साथीआं नें वगदी गंगा `चों हत्थ धोते। उह विआह कराउण दी थां अथलैटिकस करी गिआ ते तेई फुट्ट लंमी ते छे फुट्ट उच्ची छाल लाउण लग्ग पिआ। उहदी पहिली शादी 1938 विच्च बलवंत कौर नाल होई जीहदी कुख्खों चार लड़कीआं ते दो लड़के पैदा होए। पर करनी कुदरत दी कि तिंन लड़कीआं ते इक्क लड़का रब्ब नूं पिआरे हो गए। 1961 विच्च जदों इको इक्क लड़का वी नौं साल दी उमर विच्च बस्स हेठ आ के गुज़र गिआ तां गुलाब सिंघ दी दुनीआं सुंनी हो गई। उह अंतां दी निरासता विच्च डुब्ब गिआ। उदों उह फौज `चो रिटाइर हो के पिंड आ गिआ सी ते डब्बवाली दे सकूल विच्च पी.टी.लग्ग चुक्का सी।
गुलाब सिंघ दे मन विच्च पता नहीं की आई कि उस नें घर दे दुआर मंगतिआं लई खोल्ह दित्ते। कोई लीड़े लै गिआ, कोई मंजा पीहड़ी ते कोई भांडे टींडे। उस नें सोचिआ कि हुण जिऊं के की लैणा है? उहने इक्क दिन सवेरे ई शराब पीणी शुरू कर दित्ती ते मरन दा बहाना भालण लई जणे खणे नाल झगड़न लग्गा। पर कोई वी उस नाल लड़न लई तिआर नां होइआ ते सभ टाला वट्टदे रहे। रात नूं उहने ठेके तों होर बोतल मंगी ते पैसे देण दी थां ओही बोतल करिंदे दे सिर विच्च मारी। लहू दी ततीरी चल्ल निकली पर लड़ाई फिर वी नां होई। लोक उहनूं शराबी समझ के उहदे घर छड्ड गए। सवेरे उठ्ठ के उह गुरदवारे गिआ ते गुरू महाराज तों भुल्लां बख़शाईआं।
गुरदवारे इक्क अंनही औरत आइआ करदी सी। 1962 विच्च उस दी पहिली पतनी गुज़री सी ते 1963 विच्च उस नें पैंती वरहिआं दी उस अंनही औरत सुरजीत कौर नाल गुरदवारे अनंद कारज करवा लिआ। सुरजीत कौर दी कुख्खों इक्क लड़का ते इक्क लड़की नें जनम लिआ जिनहां दे अग्गों बच्चे हन।
मैं पुछ्छिआ, “तुसीं अठवंजा साल दी उमर विच्च की सोच के विआह कराइआ सी ते उह वी इक्क अंनही औरत नाल?” गुलाब सिंघ दा उत्तर फिर गुलाबी सी, “ऊं तां अंनही नाल विआह कराउण बदले तिंन पीहड़ीआं दुख्ख भोगदीआं। पर मैं इह सोच के विआह करा लिआ बई पिछली उमर `च कदे लड़ पिआं करांगे कदे सुल्हा सफाई कर लिआ करांगे। कदे रुस-गे कदे मंन-गे। इओं आख़री उमर चंगी गुज़रदी जाऊ। वाल तां मेरे पहिलां ई बग्गे होगे सी पर मैं सोचिआ अंनही नूं किहड़ा दिसणे आं? उहदे भाणे तां मैं जुआन ई रहूं!”
मंडी डब्बवाली विच्च जी.टी.रोड नाल लग्गदे गोलडन गुलाब नगर विच्च गुलाब सिंघ दे घर सुरजीत कौर दे कोल बैठिआं मैं बाबे तों पुछ्छिआ, “तुहाडी दूजी शादी किहो जिही रही? कदे लड़े झगड़े?” मैं असल विच्च उनहां दी आपसी तकरार वेखणी चाहुंदा सां।
गुलाब सिंघ नें मुसकरांदिआं किहा, “ऊं तां घरवाली दी बहुती वडिआई नी करनी चाहीदी, ऐवें भूसर जांदी ऐ। पर इह बहुत नेक रही ते चंगी रही। माड़ा मोटा खड़का दड़का तां घरां `च हुंदा ई रहिंदा। साडे वी हुंदा ते मैनूं लग्गदै थोडे वी हुंदा होऊ। कोई दस्से भवां नां दस्से। मैं जदों खेडां `ते बाहर जानां तां इह पिछ्छों घर नूं चंगी तरहां संभाली रख्खदी ऐ। मैं भवां अध्धी रात नूं घर मुड़ां इह हमेशां मैनूं सज्जरी रोटी लाह के खुआऊ। मैनूं घर दीआं चीज़ां दा ओना नी पता हुंदा जिंना इहनूं पता। जे मेरा बुरश जां ठाठी नां लभ्भे तां इह लभ्भ दिंदी ऐ। आंढ गुआंढ दा सारा भेत दस्सदी ऐ। मैनूं आए नूं दस्सू बई पिछ्छों की कुछ होइआ? मैं नेम कीता सी कि इहनूं धक्का नी देऊंगा ते नां ई रब्ब दुआवे। इहदे नाल विआह कराउण पिछ्छों ई मेरे घर दे भाग जागे आ। ओदूं पिछ्छों ई मै मैडल जित्तण लग्गां।”
गुलाब सिंघ नें आप ही मैडल नहीं जित्ते सगों कई अजिहे अथलीट वी तिआर कीते जिनहां नें आपणे तौर `ते तमग़े जित्ते। उस नूं इनाम सनमान वी काफी मिले पर हैरानी दी गल्ल सी कि हरिआणा सरकार नें 1992 `च उहदी पैनशन रोक दित्ती सी ते होर तमग़े जित्तण लई माली मदद देणी बंद कर दित्ती सी। उह शाइद इह समझण लग्ग पई सी कि बुहड़ा वाधू दा खरच करवाई जांदै। नां मैडल जित्तणों हट्टदै ते नां मरन दा नां लैंदे। सरकार दी इह इछ्छा बाबे नें फिर छेती ही पूरी कर दित्ती किउंकि खेड मुकाबलिआं विच्च भाग लैण तों बिनां उहदे जीवन दा कोई निशाना नहीं सी रहि गिआ। उंज उहदी तमंना सी कि भविख्ख दीआं एशीआ ते विशव वैटरन चैंपीअनशिपां विच्च भाग लैण लई सरकार उस नूं किराइआ भाड़ा देई जांदी ते उह एने मैडल जित्त दिंदा कि मुड़ के छेती कीतिआं कोई उस दा रिकारड नां तोड़ सकदा।
उह अख्खां दे मशहूर डाकटर दलजीत सिंघ दा शुकरगुज़ार सी जिस नें बिनां फीस लिआं उहदीआं अख्खां दा उप्रेशन कर के निगाह बणा दित्ती सी ते हज़ार रुपए दा इनाम वी दित्ता सी। पिंड डब्बवाली दी पंचाइत नें घर पाउण लई पौणी कनाल जगहा दित्ती सी। अमरीका विच्च भारती परवासीआं नें उहनूं वड्डी कार दा इनाम दित्ता सी पर भारत सरकार नें उह कार बिनां टैकस तंों लंघण नहीं सी दित्ती ते टैकस भरन जोगी उस कोल रकम नहीं सी।
गुलाब सिंघ नब्बिआं नूं ढुक्क के वी तिंन वेले आपणी खेड दा अभिआस करदा रिहा सी ते तिंन किलो दुध्ध पी लैंदा सी। दुध्ध ही उस दी मुख्ख खुराक सी जिस लई उस नें घर विच्च लवेरा रख्खिआ होइआ सी। उस दा विशवास सी कि कुदरत बड़ी महान है। बंदे नूं कुदरत तों कदे वी उमीद नहीं छड्डणी चाहीदी। जिहड़ा हिंमत नहीं हारदा कुदरत उस नूं राह दिंदी है ते जित्त दे दरशन कराउंदी है। हारन वाले नूं कदे ढेरी नहीं ढाहुणी चाहीदी। इक्क गल्ल उस नें पहिली मुलाकात विच्च वी कही सी ते आख़री मुलाकात विच्च वी कि आदमी कदे बुढ्ढा नहीं हुंदा जदों तक उह इह नां मंने बई मैं बुढ्ढा हो गिआ।

