अक्टूबर 16, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

33 - वैटरन अथलीट अजमेर सिंघ

अजमेर सिंघ नें हैमर सुट्टण विच्च गोलडन हैट ट्रिक मारिआ सी। यानी लगातार तिंन सोन तमग़े जित्ते सन। उह वी विशव वैटरन चैंपीअन बणन दे। उह पंजाब पुलिस `चों ऐस्स.पी दे अहुदे तों रिटाइर हो के अज्ज कल्ल्ह आपणे पिंड रहिंदा है ते सत्थां दा शिंगार है। अजे वी उस नें आपणा जुस्सा संभालिआ होइऐ ते आपणी उमर दे हैमर सुटाविआं नूं नेड़े नहीं लग्गण दिंदा।

मई 1966 दी गल्ल है। पटिआले दे नैशनल इंसटीचिऊट आफ़ सपोरटस विच्च चोटी दे अथलीटां दा कोचिंग कैंप लग्गा होइआ सी। मैं उदों खिडारीआं दे रेखा चित्तर लिखणे शुरू कीते सन ते खिडारीआं नाल मुलाकातां करन लई पटिआले गिआ होइआ सां। इक्क दिन अथलीट टरैक विच्च प्रैकटिस करन पिछ्छों अराम कर रहे सन ते मैं पौड़ीआं `ते बैठा डाइरी विच्च कुझ्झ नोट कर रिहा सां। मेरे नेड़े ही अथलीटां दी इक्क टोली खेड अधिकारीआं दीआं चुगलीआं करदी सुणी। अजमेर सिंघ उदों छोटा ठाणेदार सी। उस नूं उदों मसत कहिंदे सन। उह जिस टोली `च बहिंदा हासे खेडे दीआं रौणकां लाई रख्खदा। उह कहिण लग्गा, “आह लंडू जे अफसर रेल दा सफ़र थरड कलास `च करदे आ पर टी.ए.फसट कलास दा लैंदे आ। अथलैटिक करन वालीआं कुड़ीआं वल्ल अएं झाकदे आ जिवें तीवीं कदे देखी नी हुंदी।”

अचानक गुरबचन सिंघ रंधावे दी निगहा मेरे `ते पई ते उह उच्ची देणी कहिण लग्गा, “वीरा किते इह नां लिख दईं। इह तां असीं हस्सदे आं। अफसर बड़े चंगे आ!”

गुरबचन सिंघ रंधावा ते अजमेर सिंघ बाअद विच्च ख़ुद पुलिस दे वड्डे अफसर बण के रिटाइर होए। इह तां उही जानण कि अफसर किंने कु डी.ए.टी.ए.लैंदे ते किंने कु चंगे माड़े हुंदे हन?

अजमेर सिंघ दा जनम 2 फरवरी 1938 नूं सरहंद नेड़े पिंड सौंढीआ विच्च साधारन किसान सरवण सिंघ दे घर होइआ सी। सरवण सिंघ ख़ुद माड़े मोटे पहिलवान सन ते घर `च खुल्ल्हा डुल्ल्हा लवेरा रख्खदे सन। उनहां दे चारे पुत्तर हड्डां पैरां दे खुल्ल्हे निकले जिनहां `चों दो इंटरनैशनल अथलीट बणे। अजमेर सिंघ निक्का हुंदा मसतगहड़ दे साध कोल चला गिआ सी ते टोभे दी मिट्टी कढ्ढण पिछ्छों गज़ा कर के लिआउंदा सी। घिओ लग्गीआं रोटीआं उह पहिलां ही झंब जांदा ते उतों दुध्ध पी लैंदा। फिर मसती मारदा। लोकां नें उस दा नां ही मसत रख्ख लिआ सी।

साल छेईं महीनीं उह दुध्धों भज्जीआं लवेरीआं दे कट्टे मंढौर दी मंडी `च वेचण लै तुरदा। उहदे खद्दर दा लंमा झग्गा पाइआ हुंदा सी। इकेरां कट्टे वेच के वट्टे पैसिआं नाल उस नें सज्जे पट्ट `ते मोर खुणवा लिआ ते खब्बे `ते कुक्कड़। बांह उते अजमेर सिंघ लिखवा लिआ। अध्धी सदी बाअद कुक्कड़ ते मोर तां एकमकार वरगे लग्गण लग्ग पए हन ते अजमेर सिंघ दा अध्धमिटिआ नां भावें कोई कुछ पहड़ी जावे। सरीर वध जाण नाल सिआही फैल गई है।

अजमेर सिंघ दा कद्द पंज फुट्ट गिआरां इंच है ते भार कुइंटल तों उते है। नक्क वड्डा, अख्खां टोपीदार, सिहलीआं अध्धगंजीआं, बुल्ल्ह मोटे ते ढालू हन। लग्गदा है जिवें निक्के हुंदे नें ढुड्डां मार मार के मझ्झां चुंघीआं होण। उह सिरे दा गालड़ी है ते ढालवें बुल्ल्हां `चों हासा मज़ाक तिल्हक तिल्हक पैंदा है। बोल टुणकवां है, अख्खां मसत ते तोर मसतानी। पट्ट गेलीआं वरगे हन, धुंनी डूंघी ते मुछ्छां खहड़वीआं। वसमा पता नहीं किहड़ी कंपनी दा लाउंदै कि अजे वी चालीआं साला दा ई लग्गदै। पिछ्छे जिहे मैं उहनूं मिलिआ ते उहदी काली दाहड़ी दा भेत पुछ्छिआ तां उह कहिण लग्गा, “तुहाथों काहदा लकोअ आ। इह सभ रंगां छंगां दी मिहरबानी आं।”

फिर उह आपणीआं तसवीरां विखाउण लग्ग पिआ। विशव वैटरन चैंपीअनशिप विच्च मारच पासट करदे दीआं, हैमर सुट्टदे दीआं, विकटरी सटैंड `ते गोलड मैडल गल पुआउंदे दीआं ते पुलिस अफसर बणन दे सटार लग्गण दीआं। कुझ्झ तसवीरां विदेशी मेमां नाल वी सन। आखण लग्गा, “घर आली नूं तां सारा पता बई इह ऊंईं फोटोआं ई आं, होर कुश नी। लओ तुसीं वी दरशन कर-लो। आह हैमर सिट्टदी सी, आह गोला, आह लंमी छाल आली ते आह ऊंईं आ खहड़ी होई सिंघ नाल फोटो खिचाउण। मैं वी आखिआ, फोटो खिचाउण नाल आपणा की घसदै?”

मैं तसवीरां `चों इक्क सोहणी जिही मेम दी तसवीर चुण लई। उह पुछ्छण लग्गा, “भला मेम दी फोटो किहड़े कंम आऊ?”

मैं आखिआ, “इहदे `च गलैमर आ, सुहप्पण। पाठक मेम दी फोटो वेखणगे ते इहदे नाल तुहाडी वी वेख लैणगे। इशतिहारबाज़ी सोहणीआं कुड़ीआं नाल ही हुंदी ऐ।”

अजमेर सिंघ नें हस्सदिआं किहा, “देखिओ किते होर ई पंगा नां खहड़ा कर दिओ। लाग डाट आलिआं नें कहिणा कि मेम नाल रलिआ होऊ। पुलिस आले तां पहिलां ई बथेरे बदनाम नें।” ते उहने नाल ही मेमां दीआं तसवीरां पासे कर लईआं।

मैनूं याद आइआ अजमेर सिंघ दा पुराणा रंगीलापण। बंगलौर दी इक्क नैशनल मीट समें उस नें बैंड वाजे नाल आपणी छाती दे मसल नचा के विखाए सन। ढोल दे डग्गे नाल उह कदे सज्जा मंमा हिलाउंदा, कदे खब्बा ते डग्गे दे तोड़े उते उह दोहां मंमिआं नूं वारो वारी बुहड़का के तोड़ा झाड़दा। फेर उहने नच्चण वाली कुड़ी दे साहमणे बैठ के मोढे ते धौण अहिल्ल रख्ख के, सिर हिला के फिलमां वाली रेखा नूं वी मात पा दित्ता। असल विच्च उह मौजी बंदा है, ख़ुशदिल। उह कहिंदा है कि अज्ज कल्ल्ह दे खिडारी साते वेलिआं दे खिडारीआं वरगे खुल्ल्ह दिले ते मिलापड़े नहीं। उहनां `च पुराणे खिडारीआं वरगा मोह तेह नहीं। उहो जिहा हासा खेडा वी नी करदे। बस्स चुप्पकीते जिहे हन जिवें रुस्से होए होण।

अजमेर सिंघ नें मैट्रिक सरहंद तों कीती सी। ऐफ्फ.ए.दी पहड़ाई डी.ए.वी.कालज अंबाला तों कर के बी.ए.महिंदरा कालज पटिआले तों कीती। सकूल विच्च उह कबड्डी ते फुटबाल खेडदा सी पर कालज जा के उह पहिलवानी करन लग्गा ते आपणे वज़न विच्च पंजाब यूनीवरसिटी दा रैसलिंग चैंपीअन बण गिआ। अखाड़े `च घुलदिआं उहदा सिर मिट्टी नाल भर जांदा सी जिस करके कुशतीआं तों किनारा कर लिआ ते थरोआं करन लग्गा। महिंदरा कालज विच्च पहड़दिआं उह आल इंडीआ यूनीवरसिटीज़ दा चैंपीअन बण गिआ। उहदीआं बाहां विच्च ज़ोर सी ते जिधर पैंदा सी धक्के देई जांदा सी। उह डिसकस ते गोला वी वाहवा सुट्ट लैंदा सी।

थरोआं दे सिर `ते उह 1960 `च पंजाब पुलिस विच्च भरती हो गिआ ते पहिले साल ही आल इंडीआ पुलिस दा चैंपीअन बण गिआ। फिर उह नैशनल चैंपीअन बणिआं ते पुलिस महिकमे `च उस नूं तरक्की मिलण लग्गी। उहदा हैमर 140 फुट्ट दी दूरी तों वधदा 1965 विच्च 180 फुट्ट तों वी टप्प गिआ ते नैशनल रिकारड उहदे नां हो गिआ। 1960 तों 75 तक उह जित्त मंचां `ते चहड़दा रिहा। इस दौरान उह कई वार पंजाब चैंपीअन, आल इंडीआ पुलिस चैंपीअन ते नैशनल चैंपीअन बणिआ अते उस नूं टीमां दीआं कपतानीआं करन दा मौका मिलदा रिहा। 1962 विच्च उस नें इंडो-जरमन मीट विच्च चांदी दा तमग़ा जित्तिआ।

1966 विच्च किंगसटन दीआं कामनवैल्लथ खेडां लई उस दे चुणे जाण दा परवीन कुमार नें चानस मार दित्ता। परवीन कामनवैल्लथ खेडां `चों चांदी दा तमग़ा जित्तिआ। उह उस वेले दुनीआं दा सभ तों छोटी उमर दा सभ तों भारा सुटावा सी। फिर परवीन नें कई साल उस नूं अग्गे नां निकलण दित्ता। 1973 विच्च फिलपाईन दे शहिर मनीला `च पहिली एशिआई टरैक ऐंड फीलड मीट होई जिस विच्च अजमेर सिंघ नें भारत दी नुमाइंदगी कीती ते सोने दा तमग़ा जित्तिआ। उथे उस नें 60.4 मीटर दूर हैमर सुट्टिआ सी। पंजाब सरकार नें उस नूं पुलिस दे सब इंसपैकटर तों इंसपैकटर बणा दित्ता। 1974 विच्च उस नें तहिरान दीआं एशिआई खेडां विच्च भाग लिआ ते उथे चौथे सथान `ते रिहा। निरमल सिंघ जीहदे पट्ट उते सप्प खुणिआ होइआ है चांदी दा मैडल जित्तिआ।

निरमल सिंघ दे दस्सण अनुसार उस नें आख़री थरोअ गुरू नानक नूं धिआ के सुट्टी ते उह अजमेर ते इक्क होर दी सुट्ट तों अग्गे निकल गई। उहदी दिलचसप गल्ल इह वी सी कि पहिली वार कोकरी आपणे सहुरीं जा के जद उह पटड़े उते विहड़े `च नहाउण बैठा तां सालीआं नें रौला पा दित्ता, “आपणे घर सप्प!” निरमल सिंघ नें भज्ज के डांग चुक्क लई ते पुछ्छण लग्गा, “किधर आ सप्प?”

सालीआं तों हासा किथे रोकिआ जाणा सी? सप्प किसे खल्ल खूंजे नहीं सी लुकिआ होइआ सगों निरमाल सिंघ दे पट्ट उते खुणिआं होइआ सी। मखौल करा के उह फेर नहाउण बैठ गिआ।

अजमेर सिंघ नें दस्सिआ कि उहने कदे किसे पीर फकीर नूं धिआ के हैमर नहीं सुट्टिआ। हां, कदे कदे जोश `च आउण लई कड़ा चुंम के, थापी मार के ललकारा ज़रूर मार लैंदा है। इओं बंदा रोह `च आ जांदा है। मैं पुछ्छिआ, “खेडां `चों तुसीं की खट्टिआ ते की गुआइआ?”

उस दा उत्तर सी, “खेडां `चों मैं बहुत कुछ खट्टिआ। देस परदेस दूर दूर तक जाण दा मौका मिलिआ। जग्ग जहान दीआं सैरां कीतीआं। नौकरी मिली, तरक्की मिली, ऐस्स.पी.दा रैंक मिलिआ ते मन नूं तसल्ली मिली कि आपां वी हैगे आं कुछ। इज़्ज़त मिली, नामणा, खट्टिआ ते चैंपीअन बणन दा सुआद आइआ। होर बंदे नूं की चाहीदै?”

“खेड `च कोई हादसा, कोई मंदभागी गल्ल, कोई मायूसी?”

“मायूसी इह आ कि आपणा मुलक सपोरटस माईंडिड नहीं। जदों मैं मनीला तों गोलड मैडल जित्त के मुड़िआ तां दिल्ली एअरपोरट `ते कसटम वालिआं नें साडे नाल अजिहा वरताओ कीता जिवें असीं समग्गलर होईए। साडे आगू उमराओ सिंघ नें विच्च पै के किहा कि अजमेर सिंघ इंडीआ लई गोलड मैडल लै के आइऐ। कलर्रक पातशाह कहिण लग्गा, इह तां इक्क होर चोरी फड़ी गई। गोलड मैडल तां इहने डिकलेअर ई नहीं कीता। इह तां सिध्धा ई जुरम ऐं। तुसीं ई दस्सो एथे सपोरटसमैन की कर-लू?”

मायूसी दे बावजूद अजमेर सिंघ नें खेडां दा खहिड़ा नहीं छड्डिआ। चाली साल दी उमर तों बाअद खिडारी वैटरनज़ दीआं खेडां विच्च भाग लै सकदा है। जुआनी विच्च अजमेर सिंघ नें वध्ध तों वध्ध 62.78 मीटर दूर हैमर सुट्टिआ सी। वैटरन अथलीट बण के उस नें चौथी विशव वैटरन अथलैटिक चैंपीअनशिप विच्च भाग लिआ ते निऊज़ीलैंड दे शहिर कराईसट चरच तों तांबे दा तमग़ा जित्तिआ। 1989 विच्च अठ्ठवीं विशव वैटरन चैंपीअनशिप अमरीका `च होई जिथे उस नें 57.22 मीटर दूर हैमर सुट्ट के गोलड मैडल ते वरलड चैंपीअन बणन दा ख़िताब जित्तिआ। नौवीं वरलड चैंपीअनशिप फिनलैंड `च होई ते उथे वी उस नें 55.54 मीटर हैमर सुट्टण नाल सोने दा तमग़ा हासल कीता। अकतूबर 1993 विच्च दसवीआं विशव वैटरन खेडां जो जपान `च होईआं उथै वी उह विशव विजेता बणिआ। उथे उस नें 51.80 मीटर दूर हैमर सुट्टिआ। इंज उस नें पंजाह तों पचवंजा साल दे उमर वरग विच्च विशव पध्धर उते तिंन सोन तमग़े जित्त के गोलडन हैट ट्रिक मारिआ।

फिर पचवंजा तों सठ्ठ ते वडेरी उमर विच्च वी उस नें कई मैडल जित्ते हन। जदों तक उह पंजाब पुलिस विच्च रिहा उहदे लई वैटरनज़ दे मुकाबलिआं विच्च भाल लैणा सुखाला सी। बाअद विच्च मीटां `ते जाण आउण दा खरचा उस नूं पल्लिओं लाउणा पै रिहै। 2005 विच्च उह कैनेडा विच्च ऐडमिंटन दीआं मासटरज़ खेडां विच्च भाग लैण आइआ सी। उथे सबब्ब नाल मैं वी गिआ होइआ सां। उथे वी अजमेर सिंघ विकटरी सटैंड उते चहड़िआ ते आपणे मैडलां दी गिणती विच्च वाधा कीता।

उस दे दो पुत्तर हन पर चंगीआं खुराकां खुआउण दे बावजूद उह तकड़े खिडारी नहीं बणे। उहदे कहिण मूजब लोड़ों वध्ध सहूलतां वी बच्चिआं नूं विगाड़ दिंदीआं हन। उह आप तंगी `चों उठिआ सी। आपणी मिहनत, लगन ते द्रिड़ता नाल विशव चैंपीअन बणिआं। उस नें चटपटे खाणिआं दी थां सादी शुध खुराक नूं तरजीह दित्ती। सरफा उना ही कीता जिंना जाइज़ सी पर फज़ूल खरची तों हमेशां बचिआ रिहा। नां उह वहिमां `च पिआ ते नां भरमां `च। सफलता दा राज़ उस नें संतुलत विवहार दस्सिआ। संतुलत खुराक, संतुलत मिहनत ते संतुलत आराम। ते नाल दी नाल संतुलत हासा खेडा वी जो उस नें बुढ्ढेवारे वी नहीं छड्डिआ।