1990 विच्च मैं पहिली वार अमरीका-कैनेडा गिआ तां हर मिलण वाले पंजाबी नें पुछ्छिआ, “पंजाब दा की हाल ऐ? फलाणा फलाणा किवें ऐं? पिंड दी कोई नवीं ताज़ी सुणाओ।” मैं महिसूस कीता कि साडे लोकां नूं वतन दीआं गल्लां सुणन दी बड़ी भुख्ख है। उह रहिंदे भावें परदेसां `च हन पर दिल पंजाब विच्च ई वस्सदै। मैं हुण वी वेखदां कि परदेसां विच्च छपदे पंजाबी अख़बार पंजाब दीआं ख़बरां नाल भरे हुंदे नें ते रेडीओ दे पंजाबी प्रोगरामां विच्च वी पंजाब गूंज रिहा हुंदै। किसे नें आपणे रेडीओ प्रोगराम दा नां ‘देसी जंकशन’ रख्खिऐ होइऐ, किसे नें ‘पंजाब दी गूंज’ ‘रंगला पंजाब’ ‘गाउंदा पंजाब’ ‘पंजाबी लहिरां’ ते किसे नें ‘शेरे पंजाब’। परदेसी बंदा देश दी कुझ्झ वधेरे ही खिच्च रख्खदा है। संत राम उदासी नें वी लिखिआ सी-मैनूं रहिण दे हवाए मेरे देश, करे जोदड़ी नी इक्क दरवेश …।
वैनकूवर दे रसाले ‘इंडो-कैनेडीअन टाइमज़’ विच्च मैं आपणी अमरीका फेरी दे अख्खीं डिठ्ठे नज़ारे छपवाउण तों बाअद महिसूस कीता कि परवासी पंजाबीआं नूं पंजाब दे नज़ारे वी विखाए जाण। मैं आपणे कालम दा नां ‘बातां वतन दीआं’ रख्ख लिआ जो इंडो-कैनेडीअन टाइमज़ विच्च चिठ्ठीआं दे रूप विच्च छपण लग्गा। पाठकां नें उस कालम विच्च बड़ी दिलचसपी विखाई। बाअद विच्च मैं कुझ्झ चिठ्ठीआं छांट के ‘बातां वतन दीआं’ नां दी पुसतक वी छपणी दित्ती जो लाहौर बुक्क शाप लुधिआणा नें प्रकाशत कीती।
मैं महीने `च इक्क चिठ्ठी लिखदा सां। जदों कदे खुंझ जांदा तां पाठकां तों माफी मंगदा। कई पाठक चिठ्ठीआं दी चाट `ते लग्ग गए सन जिवें हुण ‘बकल्लमखुद’ दी चाट `ते लग्गे हन। कालम दी किशत खुंझ जावां तां उलांभे मिलदे हन। मैं किशतां बंद करन नूं फिरदा हां पर उह मैथों वधवाई जांदे हन। जे पाठक बंद करन नूं कहि देण तां मेरा कंम होर सौखा हो जावे। मेरी जीवन गाथा ‘हसंदिआं खेलंदिआं’ नां दी पुसतक विच्च वी प्रकाशत होवेगी। रहिंदीआं गल्लां उहदे `च पहड़न नूं मिल जाणगीआं।
‘बातां वतन दीआं’ कालम दी पहिली चिठ्ठी सतंबर 1992 विच्च छपी सी। उस दीआं मुढ्ढलीआं सतरां सन, “लिख तुम पंजाब सिंघ, अग्गे जोग परदेसी वीरो। इथे सभ सुख्ख सांद है ते तुहाडी राज़ी खुशी नेक चाहुंदे हां। होर समाचार इह है कि आपणे पिंड इक्क होम गारडीआ मारिआ गिआ सी। उहदे बदले पुलस नें पिंड दे तिंन मुंडे ‘पुलस मुकाबला’ बण के मार दित्ते नें …।” अग्गे वेरवा लिखिआ सी कि पुलस नें मुकाबले दी कहाणी किवें बणाई? किवें डोडिआं दे टरक्क नें अमलीआं दा डंग सारिआ, समग्गलर नें पुलस नाल रल के पैसे वट्टे ते अग्गों पुलस नें डोडे खाड़कूआं दे हथिआर दस्स के तिंन निरदोश मुंडे मार मुकाए ते इनाम हासल कीते। अग्गे पुलिस जीहतों पैणे झाड़ने होण उहदे सिर फीम डोडे जां नजाइज़ असला पा दिंदी सी। हुण पुलिस फड़े होए बंदे नूं मार के मरन वाले दा ‘पुलस मुकाबला’ बणा दिंदी है। चिठ्ठी विच्च भंडां दे इक्क मजमे दा ज़िकर सी:
-लै बई जदों असीं जंमण लग्गे।
-हां बई जदों असीं जंमण लग्गे।
-पिंड विच्च डौंडी पिट्टी गई बई भंड जंमण लग्गे आ। आ जो जीहने देखणे आं।
-देखदे देखदे विहड़ा लोकां नाल भर गिआ। विचे कांगरसी विचे अकाली।
-जंमण तों पहिलां ई इक्क पारटी नें नाअहरा लाता बई जंमण वाले ज़िंदाबाद।
-दूजी पारटी किहड़ा घट्ट सी? उह कहिंदी जंमण वाले मुरदाबाद।
-ओथे तां जी डांग खड़क पई ते अमन कनूंन दा मसला खहड़ा हो गिआ।
-पुलस दीआं गड्डीआं आगीआं। टीअर गैस दे गोले चल्लपे। करफू लग्ग गिआ।
-असीं जंमणा विचे छड्डता बई करफू `च जेहे जंमे जेहे नां जंमे।
-माई साडी अड्ड औखी। उह आखे, वे छेती जंमो, मेरी जान सुखाली करो।
-असीं किहा, माई जंम तां पईए पर मूहरे पुलस खहड़ी आ।
-उह कहिंदी, वे पुलस थोनूं की आंहदी आ? इह तां सगों राखी करू।
-असीं किहा, माई राखी रूखी नूं छड्ड। सानूं तां एहो डर आ बई किते जंमदिआं दा ई पुलस मुकाबला नां बणा धरे!
दूजी चिठ्ठी मैं महीने मगरों लिखी। पिआरे वीरो, उमीद है पहिली चिठ्ठी मिल गई होवेगी ते सुख्ख सांद दा पता लग्ग गिआ होवेगा। अस्सू दा महीना चहड़ गिऐ। दिने गरमी हुंदी ऐ पर रातां ठंढीआं होण लग्ग पईआं। सच्ची गल्ल है, अस्सू मांह निराला दिने धुप्प ते रातीं पाला। रुत्त बदल रही ऐ, बासमती दे खेत महिक रहे आ। सिआला आपणी आमद दे सुनेहे घल्लण लग्ग पिऐ। बाबे फरीद नें लिखिऐ, सीआले सोंहदीआं पिर गल बांहड़ीआं। कवी पूरन सिंघ फुरमाउंदै-लंमीआं रातां सिआल दीआं पिआर वालीआं‥। एथे परदेसीं तुर गए कंतां दीआं नारां दी बेवसी वधदी जांदी ऐ:
-चहड़िआ महीना अस्सू, सुण नी भोलीए सस्सू, नी नणदे भोलीए
पीआ वसे परदेस कीहदे नाल बोलीए?
पहिलां पंजाबीआं नूं अंगरेज़ लाम `ते लै जांदा सी ते पंजाबणां बिरहा दे गीत गाउण जोगीआं रहि जांदीआं सन। हुण रुज़गार दे मारे बथेरे पंजाबी परदेसी होए फिरदे नें। उनहां नूं वतनां दी याद सताउंदी है ते वतनीआं नूं परदेसीआं दे सुख्ख सुनेहिआं दी उडीक रहिंदी है। परिवारां नूं `कठ्ठिआं करन लई पाईआं अरज़ीआं अंबैसीआं `चों निकलण दा नां नी लैंदीआं। ओधर गरीन कारडां दी उडीक कईआं दी जुआनी ढाली जा रही ऐ। रंग खुर गिआ खेसी दा, ज़िंदगी बेरंग हो गई काहदा माण परदेसी दा। पंजाबीआं दी इह कैसी होणी है?
तुहाडे `चों टावें विरले ऐतकीं सिआलां `च देश गेड़ा मारनगे ते चुल्ल्हिआं दी अग्ग मूहरे बहि के आपणा गुआचिआ निघ्घ भालणगे। पंजाब बेशक वढ्ढिआ टुक्किआ पिआ है पर इहदी गोद विच्च खेडण पिछ्छों इहदी बुक्कल `च बहिण बिनां होर कोई चारा वी तां नहीं। वतन वतन ही हुंदा है भावें उजाड़ ते रोही बीआबान ही किउं नां होवे। पंजाब दी अजोकी दुरदशा वेखदिआं इक्क कवी दा तरला है:
-हट हाकमां ते तूं वी टल शेर बल्लिआ, चिट्टा कपड़ा बज़ारां विचों मुक्क चल्लिआ …।
-खंभ खिल्लरे नें कावां दे, रोक लओ निशानेबाज़ीआं, पुत्त मुक्क चल्ले मावां दे …।
अगले महीने मैं चिठ्ठी लिखी, दोसतो कत्ते दा महीना चहड़ गिऐ। उतों कंमां दा ज़ोर ऐ। पंजाब दी हवा विच्च परालीआं दा धूंआं ते राहां दी धूड़ घुली होई है। मंडीआं विच्च झोने दीआं टरालीआं ठहिक रहीऐं ते ढेरी उते ढेरी चहड़ी पई ऐ …।
अगली चिठ्ठी `च लिखिआ, पिआरे वतनीओं, तुहाडे वल्लों बेशक्क मैनूं कोई चिठ्ठी नहीं मिली पर मैं तुहानूं लगातार चिठ्ठीआं लिखदा रहांगा। पंजाब विच्च तत्तीआं `वावां वग रहीऐं। जदों कदे ठंढी `वा दा बुल्ला आउंदै तां तन मन सरूरिआ जांदै। कुझ्झ इसे तरहां दा अहिसास प्रो.मोहन सिंघ यादगारी मेला वेखदिआं होइआ। जीहने नच्चदा गाउंदा पंजाब वेखणा होवे उह सिध्धा लुधिआणे दा मोहन सिंघ मेला वेखण आवे। उथे आए साल 19-20 अकतूबर नूं ढड्डां खड़कदीआं, सारंगीआं कूकदीआं, छैणे छणकदे, ढोल वज्जदे, तूंबीआं टुणकदीआं, अलगोज़े गूंजदे ते बुघदू बोलदे हन। बीन वाजिआं दीआं मधुर धुनां ते ढोल नगारिआं दीआं धमकां पंजाबी भवन दे हाते नूं हलूण दिंदीआं हन। ‘मैं चहड़ के किला कंधार दा सण बुरजीआं ढहावां’ ते ‘दुनीआ गाउंदी रहूगी जोधिआ दीआं वारां’ वरगे जोशीले बोलां तों लै के ‘जे तैनूं ठंढ लग्गदी लै लै चादरा मेरा’ ते ‘बहि जा पीहड़े `ते रेब पजामी पा के’ वरगे आशकी बोलां तक इको सटेज तों सभ कुझ्झ चल्ली जांदा है।
जिवें कदे कदे मींह कणी दी लोड़ हुंदी है, धुप्प छां दी, कालीआं घटावां ते सतरंगीआं पीघां दी, उवें जिऊंदे जागदे लोकां नूं मेलिआं दी लोड़ ऐ। पंजाब दीआं मौजूदा मारू ते दुशवार हालतां `च कुझ्झ तां हस्सण खेडण ते नच्चण गाउण दे मौके मिलणे ही चाहीदे नें।
फिर मैं तिंन चार महीने चिठ्ठी नां लिख सकिआ। मारच 93 विच्च चिठ्ठी लिखी, पिआरे परदेसी वीरो, निघ्घीआं यादां! तुसीं कोसदे होवोगे बई कई महीनिआं तों चिठ्ठी किउं नहीं पाई। किते साडा बाई पुलस दे ढहे ई नां चहड़ गिआ होवे! नाले पंजाब `च बंदे दा की `तबार ऐ? अंनहे अधिकार नें पुलस कोल। जीहनूं मरज़ी आ ढाह लैण ते लंमां पा के घोटणा ला देण। जीहनूं मरज़ी चुक्क लैण, डक्क देण ते पुलस मुकाबला बणा धरन! सत्त अठ्ठ हज़ार नौजुआन खाड़कूआं दे नां `ते मारे जा चुक्के ऐ ते सैंकड़े खाकी वरदी वाले मर चुक्के ऐ। दस बारां हज़ार संनह विचाले ई रगड़े गए हन। इक्क जट्ट दे चार पुत्त सन। वड्डा फौजी सी। उह हिंद-पाकि दी जंग `च मारिआ गिआ। ओदूं छोटा पुलस `च भरती सी। तीजा खाड़कूआं नाल रल गिआ जीहनूं पुलिस नें ‘पुलस मुकाबला’ बणा के खपाता ते पुलसीए पुत्तर नूं खाड़कूआं नें गड्डी चहड़ाता। बचदा इको पुत्त सभ कुछ वेच वट्ट के बाहर भज्जण नूं फिरदै। उहदे मगर पुलस पई होई आ ते भज्जे फिरदे भगौड़े वी भालदे फिरदे ऐ। वेखो बचदै जां उह वी मरदै? पिउ मर गए पुत्तां दे ग़म `च मर रिहै। पिउ नूं तुसीं पंजाब ई समझ लओ!
अमरीका कैनेडा `च विचरदिआं मैनूं कुझ्झ पाठक वी मिले सन। किसे नूं मेरी लिखत दा हास-विअंग चंगा लग्गदा सी, किसे नूं निज्जी छोहां ते किसे नूं सिध्धी सरल शैली। किसे नूं खिडारीआं दीआं गल्लां पसंद सन, किसे नूं किसानां दीआं ते किसे नूं सिआसतदानां दीआं। कई दारू बूटी ते अमलीआं दीआं गल्लां सुणन दे शौकीन सन। कईआं नूं भांत सुभांती जाणकारी दीआं गल्लां चंगीआं लग्गदीआं सन। लेखक मूहरे हर तरहां दा पाठक हुंदै। उहने हरेक दा खिआल रख्खणा हुंदै तां जो पाठकां दा कोई वरग पासा नां वट्टे। हासा खेडा आपणी थां हुंदै ते दुख दरद आपणी थां। जिहड़ा लेखक दुखी बंदे दे दिल विच्च वी खुशी दी चिणग बाल देवे उह पाठकां नूं वधेरे भाउंदै। साहित दा मकसद वी जीवन `च आस ते उतशाह भरना हुंदा है। लिखतां डिग्गिआं नूं उठाउण लई हुंदीआं हन नां कि उठिआं नूं डेगण लई।
मई 93 दी चिठ्ठी विच्च मैं लिखिआ, पिआरे वतनीओं, देश `च सुख्ख सांद ई समझो। गोलीआं चल्लदीआं तां हन पर पहिलां नालों घट्ट हन। बंदे मरन मारन दी गिणती वी कुझ्झ घटी है। असल विच्च इक्क धिर दी गोलीबंदी हो गई है ते दूजी धिर चांभली होई हवा `च गोलीआं वरहाई जांदी है जिवें जित्त दे जशन मना रही होवे। दूजे चौथे दिन किसे इनामी खाड़कू नूं मार लैण दीआं ख़बरां छपदीआं हन। ख़बरां `च वेरवा हुंदा है कि जिहड़ा ‘खाड़कू’ मारिआ गिआ उहदे सिर `ते पच्ची लख्ख दा इनाम सी ते उह पंज सौ कतलां लई ज़िंमेवार सी। अगले दिन ख़बर दी सुधाई छपदी है कि कल्ल्ह मारिआ गिआ खाड़कू शनाखत करन पिछ्छों होर निकलिआ जीहदे सिर दा इनाम पंदरां लख्ख रुपए सी ते उह तिंन सौ कतल कर चुक्का सी!
लोक भाखिआ मुताबिक मारे गए ‘खाड़कू’ दा खाड़कूआं नाल जां किसे दे वी नाल कोई लैण देण नहीं सी हुंदा। उह विचारा तां किसे लालची पुलिस अफसर दी तरक्की ते इनाम दी ख़ातर ही बलदी दे बुत्थे झोक दित्ता गिआ हुंदा सी! पता नहीं किंने मावां दे पुत्त इस लेखे लग्गे हन? विचे वरदी वाले ते विचे बगैर वरदीओं। जिनहां नें इह अग्ग बाली सी उह उवें ही राज भाग माण रहे नें।
1994 दी इक्क चिठ्ठी कुझ्झ इस परकार सी। वतनी वीरो, तुसीं सोचदे होवोगे कि किहो जिहा बंदा है जिहड़ा ऐतकीं वी चिठ्ठी पाउणो पछड़ गिऐ। पंजाब किहड़ा अमरीका-कैनेडा, बई विहल नहीं मिलदी? पंजाब `च तां इक्क जीअ कंम करदै ते सारा टब्बर उहदे सिरों खाई पीई जांदै। कैनेडा-अमरीका `च तां जीओ-जीअ फाहे लग्गा होइऐ। तीवीं अड्ड, मरद अड्ड। नां बाल बच्चिआं नाल लाड पिआर ते नां बुढ्ढे मां बाप दी सेवा संभाल। बस्स डालरां दी अंनही दौड़ लग्गी होई ऐ।
इक चिठ्ठी `च लिखिआ, वतनी वीरो, पिंड `च ठेका वी ऐ ते धरम सथान वी ऐ। चहड़ावा दोहीं पासीं चहड़ी जांदै। इक्क पुंन दे लेखे कहि लओ ते दूजे नूं पाप आख लओ। नशा दोहीं थाईं ऐ। किते नाम दा किते बोतल दा। शराबीआं नूं ठेके मूहरे लटकदी रंगदार बोतल खिच्च पाउंदी है ते शरधालूआं नूं धरम सथान दा उच्चा गुंबद खिच्चां पाउंदै। पिछ्छों इक्क कवी नें वी लिखिऐ:
-सुणी बग़ावत सुलघदी फरके हाकम बुल्ल्ह, करो चहड़ावे दुग्गणे दारू अध्धे मुल्ल।
हाकम चौपट खेडदे हस्सण पीवण खाण, बिन समझे नरदां बणे लोकी मरदे जाण।
जनवरी 95 दी चिठ्ठी विच्च मैं लिखिआ, पिआरे परदेसीओ, पंजाब `च हुण मेलिआं दी रुत्त ऐ। किते खेड मेला, किते गाउण मेला ते किते रलवां मिलवां सभ्भिआचारक मेला। हाहड़ीआं बीज के पेंडू विहले नें। कणकां दी हरिआवल नें पंजाब दी धरती नूं सावे वेस पहिना दित्ते नें। विच्च विच सरवहां दे पीले फुल्ल टहिक रहे नें। सिआल `च मेले मनाउण नालों होर वड्डी ख़ुश਼ी किथे है? इस रुत्ते तां तुहाडा वी वतनीं फेरा मारन नूं दिल करदा होवेगा। गंदलां दा साग, मक्की दी रहड़वीं रोटी, चाटी दी लस्सी, देसी अचार ते मख्खण दे पेड़े दा चेता आउंदा होवेगा। याद आउंदा होवेगा चुल्ल्हे दे निघ्घ मूहरे पाथी `ते बहिणा, खुंढ-चरचा दे हासे खेडे `च शामल होणा ते रात नूं रजाईआं दे निघ्घ `च पाईआं बातां दा हुंघारा भरना। तुहाडे `चों पता नहीं किंने कु खुशकिसमत होणगे जिहड़े वतनां दी मिट्टी मत्थे ला सकणगे?
इक चिठ्ठी `च मैं जागर अमली दीआं गल्लां लिखीआं। उह माघी दा मेला वेख के मुड़िआ सी ते सत्थ `च रौणक लाई बैठा सी, “मैं बई दुपहिरे पहुंचिआ मेले `च। नशे पत्ते दा तां थोनूं पता ई ऐ बई आपां घरों ई टैट हो के चल्लीदै। ऊं तां `गाहां वी कोई टोट नी आई। अमलीआं दा सुख्ख नाल पूरा बंदोबसत सी। जिऊणजोगे राह `च ई महिफ़लां लई बैठे सी। भाईबंदां नें इक्क दो थाईं सुल्हा वी मारी पर मैं आखिआ, जिऊंदे रहो, तुसीं लाओ रंग। आपां तां घरों ई पूरे निहाल हो के आए ऐं। मेले `च अपड़िआ तां खलकत दा धक्के `ते धक्के पवे। ओथे मैं दो नहाउण हुंदे देखे। गुरदुआरे दे सरोवर `च सिख्खी सेवकी वाले नहाई जाण ते परहां ठेके कोल छप्पड़ कंढे शराबी लिटी जाण। एधर लंगर `च वरतावे दालां डोल्ही जाण ते ओधर हाते `च तरी खाण वाले इक्क दूजे दे झग्गे लबेड़ी जाण। मैं मन `च सोचिआ, मनां पहिलां सरोवर `च नहा के पिछले साल दे पाप लाह लीए। फेर चल्लांगे असली रौणक मेला देखण। ऊं मैं सोचां बई तलाअ `च नहाउण वालिआं नें तां मर के सुरग `च पहुंचणै ते औह जिऊंदे जीअ सुरगां दे झूटे लई जांदे आ!”
मेरीआं इहो जिहीआं चिठ्ठीआं पहड़ के कई मैनूं खेड लेखक दी थां अमलीआं दा लेखक कहिण लग्ग पए। फिर मैं ‘बातां वतन दीआं’ कालम बंद कर दित्ता ते ‘खेड जगत दीआं बातां’ लिखण लग्ग पिआ।

