अक्टूबर 14, 2009

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

40 - झूटे ते ढाणीआं

मां दी गोद, वड्डिआं दे कंधाड़े ते सुहागे उते चहड़न तों लै के मैनूं डिज़नीलैंड दीआं ढाणीआं लैण ते लंडन दी चंडोल झूटण दे मौके मिले हन। मैं सिआटल दी सपेस नीडल ते टोरांटो दे सी.ऐन्न.ऐन्न.टावर उते वी चहड़िआं हां। अमरीका दे ट्रेड टावर ढहिण तों इक्क महीना पहिलां ही मैं उनहां उते चहड़ के निऊयारक दे नज़ारे लए सन। जे गिआरां अगस्सत दी थां गिआरां सतंबर नूं चहड़दा तां उथों ई उतांह चला जांदा। फिर नां झूटिआं दी गल्ल होणी सी ते नां ढाणीआं दी।

झूटिआं ते ढाणीआं दा जीवन `च बड़ा अनंद है। बच्चे रोण लग्ग पैण तां ढाणी देण नाल विर जांदे हन। पिंडां दे मेलिआं दीआं आम चंडोलां तों लै के डिज़नीलैंड दीआं ढाणीआं तक अरबां रुपिआं दा वणज वपार हुंदै। राईडां मनुख्ख दा मनमोहणा मनोरंजन हन। मैं जदों ‘पंजाब दीआं देसी खेडां’ पुसतक लिख रिहा सां तां इह जाण के हैरान सां कि बच्चिआं दीआं बहुतीआं खेडां विच्च हारन वाले जित्तण वालिआं नूं कंधाड़ीं चुक्क के ढाणीआं ही दिंदे सन। खिद्दो खूंडी, गुल्ली डंडा, डंडा डुक्क, शक्करभिज्जी, वंझवड़िक्का, पिठ्ठू ते अनेकां होरनां खेडां विच्च ढाणीआं लैण दा ही इनाम सी।

मैं आपणे बचपन वल्ल नज़र मारदां तां याद आउंदै दाईआं दुक्कड़े ते छूहण छुहाई खेडणा। चानणीआं रातां विच्च कंधां कौलिआं उहले लुकदे फिरना। डंडा डुक्क खेडदिआं रुख्खां `ते चहड़ना ते टाहणां टाहणीआं थाणीं भुंजे उतरना। छालां मारदिआं कई वार सट्टां वी खा बहिणा पर छालां लाउणीआं नां छड्डणा। पुल तों सूए `च छाल मार के टुभ्भी लाउणी ते फिर तत्ते रेते `च जा लिटणा। रेते `च लिट के फिर सूए `च वड़ना ते सूए `चों निकल के बंनी दी ढाल तों हेठां नूं तिल्हकदे आउणा। शक्करभिज्जी खेडदिआं घोड़ीआं बणा के कंडां `ते चहड़ बहिणा ते बस्स नां करनी। माल डंगर चारदिआं मझ्झां ते झोटीआं उते ही झूटे लै लैणे। पिंड `च कोई लारी आ जाणी तां उहदे पिछ्छे झूटण लग्ग पैणा ते पिंड दी जूह तक झूटदिआं ही जाणा भावें अगले पग्गां लाह लैण!

खेत रोटी लै के जाणा तां सुहागे सुहागी उते चहड़न दा झूटा लैणा। बापू, बाबे ते चाचे दीआं लत्तां फड़ के बहि जाणा। किहा जांदै कि जट्ट सुहागे `ते चहड़िआ माण नहीं हुंदा। मैं वी सुहागे दा झूटा लै के चौड़ा हो जांदा सां भावें कि मूंह सिर मिट्टी नाल भर जांदा सी। कदे लोट पोटणी वी लग्ग जांदी सी। कट्टे `ते चहड़ के हाथी दी सवारी दा सवाद लै लईदा सी। खेतां विच्च कणक दीआं बल्लीआं, छोलिआं दीआं होलां ते मक्की दीआं छल्लीआं भुंन लईदीआं सन। खरबूज़िआं ते खख्खड़ीआं दी गिद्दड़पाड़ करीदी सी। माइक तंगी दे बावजूद बचपन बादशाहां वरगा सी। उदों बोते दी सवारी ही नहीं सी माण। गड्डा ही लिमोजीन सी।

समां पा के सच्चमुच्च ही लिमोजीनां ते हवाई जहाज़ां उते चहड़न दे मौके मिल गए ते ढाणीआं लैण दी कोई कसर नां रही। 1990 विच्च जदों मैं ते मेरी पतनी अमरीका गए तां मेरा भरा भजन सानूं डिज़नीलैंड विखाउण लै गिआ। डिज़नीलैंड विच्च बंदा धरती, पताल, परबत, पुलाड़ ते सागर सभ कासे दी सैर करन दा अनुभव कर लैंदा है। उह पुलाड़ी सटेशनां `ते जा आउंदा है ते समुंदर दी तहि वेख लैंदा है। जल थल दे जीव जंतूआं, पशू पंछीआं, फुल्लां बूटिआं ते कला क्रितीआं दे इको थां दरशन हो जांदे हन।

डिज़नीलैंड दा दुआर रंग बरंगे ग़ुबारिआं नाल सजाइआ होइआ सी। असीं बाहरला दर लंघे तां साहमणे बड़ा उच्चा पहाड़ नज़रीं पिआ। उस दे सिखर उते बरफ़ जमाई होई सी। खब्बे पासे ऐडवैंचरलैंड सी, अग्गे फरंटीअरलैंड, फिर फैंटैसीलैंड ते अख़ीर टूमारोलैंड सी। अनेकां परकार दीआं राईडां सन। असीं राईडां यानी ढाणीआं लैण नूं पहिल दित्ती तां जो भीड़ भड़क्के तों पहिलां ही वध्ध तों वध्ध वारीआं लईआं जा सकण।

सभ तों पहिलां असीं वड्डे हाल विच्च चलदीआं बघ्घीआं `ते सवार होए। बघ्घीआं हनहेर घुप्प `च चलीआं गईआं ते अंदरली दुनीआ दे दरशन कराउण लग्गीआं। आले दुआले बैंड वज्ज रहे सन ते सैंकड़े पंछी साज़ां दी तरज़ `ते चहिकदे होए पूंझे लहिरा रहे सन। रंग बरंगे फुल्ल बैंड दीआं धुनां `ते झूंम रहे सन। बच्चे ग़ुबारे उडा रहे सन ते उनहां दे भोले निरछल हासे छणक रहे सन। बघ्घीआं दे हुल्हारे पींघ वरगे सन जिनहां `च कोई झटका नहीं सी वज्ज रिहा। पंज मिंटां दी इह ढाणी रूह खुश करन वाली सी।

इक चौंक `च ‘मैड टी पारटी’ चल्ल रही सी। पलेट विच्च रख्खे पिआले वरगे मेज़ सन। जदों पूर भर जांदा तां मैड टी पारटी सुरू हो जांदी ते सीटां सणे मेज़ घुंमदे होए इक्क दूजे कोल दी लंघदे जिवें नाच करदे होण। घुंमदे दरशकां नूं घुमेरां चहड़दीआं पर उह मेज़ां कुरसीआं नूं घुट्ट के हत्थ पाई सीटां `ते जंमे रहिंदे। दरशकां नूं लग्गदा कि तेज़ घुंमदे होए मेज़ इक्क दूजे नाल टकराए कि टकराए पर उह कदे टकराउंदे नहीं सन। उह पारटी हासिआं हुलारिआं दा केंदर सी। असीं वी उस पारटी विच्च शामल हो के बचपन दीआं झाटीआं लैंदे अनुभव कीता।

ऐडवैंचरलैंड विच्च जंगली जानवर, नदीआं नाले ते संघणे जंगल सन। बेड़ीआं राही इस दी ढाणी दित्ती जांदी सी। मझ्झां चिक्कड़ विच्च लिट रहीआं सन ते हाथी सुंडां विच्च पाणी भर के फुहारां पा रहे सन। किधरे गैंडे फिर रहे सन ते किधरे शेर बघेले। वड्डे भारे सप्प दरख्खतां तों लटकदे धरती `ते महेल रहे सन। जानवर पलासटिक दे सन पर उह कंन ते पूछां हिलाउंदे असली जाप रहे सन।

क्रिटर कंपनी विच्च अजिहीआं बेड़ीआं सन जिनहां दे पैडल मार के नदीआं दा नज़ारा लिआ जा सकदा सी। इक्क बेड़ी चलाउण दा सानूं वी मौका मिलिआ। इक्क थां मैनूं लग्गा जिवें साडी बेड़ी साहमणिओं आउंदी बेड़ी नाल टकराउण लग्गी होवे। मैं सटेअरिंग घुमाइआ पर उह हादसे वल्ल ई वध्धदी गई। बेड़ीआं भिड़दीआं भिड़दीआं बचीआं। असीं रब्ब दा शुकर कीता पर इस तत्थ दा पता बाअद विच्च लग्गा कि असीं तां ऐवें ई सटेअरिंग फड़ी बैठे सां। बेड़ीआं रिमोट कंटरोल नाल चलाईआं जा रहीआं सन।

उथे ‘सपलैश माऊंटेन’ नां दी बड़े जोख़म वाली राईड दित्ती जा रही सी। नोटिस बोरड उते लिखिआ होइआ सी कि जिहड़े विअकती दिल दे मरीज़ हन जां रीहड़ दी हड्डी जां गरदन दी तकलीफ़ है उह इह ढाणी नां लैण। गरभवती औरतां ते छोटी उमर दे बच्चिआं लई वी उह राईड वरजित सी। असीं हौंसला कर के चहड़ गए ते सानूं शिकंजे ला के सीटां `ते नूड़ दित्ता गिआ। हरजीत नें दुपट्टा सिर उतों दी कस्स के बंनह लिआ ते मैं ठाठी पग्ग उतों दी बंनह लई।

टरालीआं पहिलां तां हौली हौली चल्लीआं पर इक्क दो मोड़ कट्ट के रेलां उते दगड़ दगड़ करदीआं दौड़ पईआं। किते उतांह चहड़दीआं ते किते हेठां मुड़दीआं। विचे कूहणी मोड़ कट्टी जांदीआं। किते धड़क्क देणे डिग्गदीआं ते कांटे बदलदीआं। उस ढाणी `च झटके लग्ग रहे सन, हुझके वज्ज रहे सन ते दिल धड़क्क धड़क्क करी जांदा सी। मेरा इक्क हत्थ जेब `ते सी ते दूजा टराली दे डंडे नूं घुट्ट के पाइआ होइआ सी। ठाठी नां बंनही हुंदी तां पग्ग नें पता नहीं किथे होणा सी? कदे असीं सज्जे पासे उलर रहे सां कदे खब्बे। आपे फाथड़ीए तैनूं कौण छुडाए वाली गल्ल होई पई सी। पुठ्ठा पंगा लै बैठे सां कि राकट बणी टराली पहाड़ तों हेठां पाणी विच्च आ डिग्गी। मैं समझिआ लै आह हो गई जाह जांदी!

पर असीं ही नहीं, सारे ही बच गए ते बच जाण दी खुशी `च इक्क दूजे वल्ल वेख के हस्सण लग्गे। बाअद विच्च पता लग्गा कि इस ख़तरनाक ढाणी `च हालां तक इक्क वी हादसा नहीं सी होइआ। उंज पहिली वार ढाणी लैण वाला इक्क वी नहीं होवेगा जीहदा ‘सपलैश’ समें साह नां सूतिआ गिआ होवे।

फिर असीं फरंटीअरलैंड दी पताली गड्डी विच्च पताल दीआं ढाणीआं लैण लग्गे। उथे भांत भांत दीआं कानां सन, खंधरां सन ते हनहेरीआं गुफ़ावां सन। असीं समुंदरी जहाज़ `ते सवार होए ते समुंदर दी सैर करन लग्गे। अग्गे संघणा जंगल आ गिआ जिथे जंगली जानवर घुंम रहे सन। किधरे सरालां सन, किधरे मिरगां दीआं डारां ते किधरे समुंदरी जानवरां दे जोड़े प्रेम कलोलां कर रहे सन। जहाज़ विच्च मलाहां दे रस्से, लालटैणां, बरतण, हथिआर ते होर लकातुका मध्ध काल वांग सजाइआ होइआ सी। पाणी विच्च मछ्छीआं तैर रहीआं सन ते मगरमछ्छ धुप्प सेक रहे सन। इक्क हाथी सुंड नाल पाणी दी फुहार पा के हथनी नाल छेड़ छाड़ कर रिहा सी। बांदर ते लंगूर आपो आपणीआं कलाबाज़ीआं विच्च मसत सन। अचानक ख़तरे दा अलारम वज्जा ते जहाज़ विच्च भगदड़ मच्च गई। मलाहां नें बादबान खिच्चे, लालटैणां जगाईआं ते हथिआर संभाले। सैलानीआं नूं सच्चमुच दे ख़तरनाक समुंदरी सफ़र दा अनुभव कराइआ गिआ।

इक गड्डी नदीआं दे नाज़क पुलां उतों लंघाउण दी ढाणी दे रही सी ते दूजी पहाड़ी सुरंगां विच्च लिजा रही सी। दिन ढले असीं फैंटैसीलैंड अप्पड़े। उथे अठारां किसम दीआं राईडां सन। ‘सुत्ती सुंदरता दे किले’ विच्च इक्क राईड परी कहाणी दीआं वख्ख वख्ख झाकीआं विखाउंदी सी। बरफ़ गड्डी उते बरफ़ां दा अनंद माणिआ जा सकदा सी। इक्क थां अनंदमई टापू विखाइआ जा रिहा सी। हाथी हवा `च उडाए जा रहे सन ते डिज़नीलैंड दे उपरवार मोनोरेल उते ‘जादू दी बादशाहत’ दा चक्कर लुआइआ जा रिहा सी। असीं केबल कार विच्च चहड़ के वेखिआ ते फिर मोनोरेल उते चहड़े।

फैंटैसीलैंड दे रेलवे सटेशन तों भाफ़ इंजण वाली पुराणी रेल गड्डी फड़ी जिहो जिही अज्ज कल्ल्ह वी पंजाब दीआं बरांच लाईनां `ते चलदी है। किते किते उह सुरंगां विच्च दाखल हुंदी जिवें कालका तों शिमले जाण वाली हुंदी है। सुरंगां विच्च आद काल दे द्रिश सन, रेगसथान सन, समुंदरी तट्ट ते परबती वादीआं सन। पलासटिक ते होर अजिहीआं वसतां दा सिरजिआ संसार असली संसार परतीत हुंदा सी।

फिर असीं फैंटैसीलैंड दा युटोपीआ वेखिआ जिथे अजिहे फ्री वेअ सन जिनहां `ते कदे ट्रैफिक जाम नहीं सी होणा। पुराणे माडल दी कार ते नवीं मोटर बोट चलाउण दा शौक पूरा कीता। बरफ़ `ते चल्लण वाली बाबसलैज्ज `ते चहड़े। सभ तों वध्ध हैरान ते खुश कीता ‘निक्की दुनीआ दी लंबी ढाणी’ नें। किंगरिआं वाली विशाल इमारत विच्च इह ढाणी शुरू होई। दुनीआ भर दे खिडाउणे इस इमारत विच्च मौजूद सन। असीं नहिर `च चलदी किशती विच्च सवार हो गए। आसे पासे रंग बरंगीआं गुड्डीआं ते भांत सुभांते खिडाउणे अख्खां चुंधिआउण लग्गे। उथे बच्चिआं दे अनेकां साज़ सन, खेडां दा समान सी, पुशाकां सन ते बाल कहाणीआं दीआं झलकां सन। दिओ ते परीआं सन ते अनेकां पंघूड़े सन। संगीत गूंज रिहा सी ते फुल्ल झूंम रहे सन। ऐवें नहीं डिज़नीलैंड नूं ‘सुरग दा झूटा’ किहा जांदा।

टूमारोलैंड विच्च राकट दी ढाणी दित्ती जा रही सी। इक्क गोल हाल विच्च लाल तारे दी उडाण लई राकट तिआर खहड़ा सी। असीं उहदे अंदर जा बैठे। राकट दे अनेकां कलपुरज़े चमक रहे सन। राकट उडिआ तां कंपण ते थरथराहट सुरू हो गई। पाईलट नें दस्सिआ कि असीं कई हज़ार मील दी रफतार `ते पुलाड़ विच्च जा रहे हां। पुलाड़ी सटेशन उते राकट रुकिआ ते बालण लै के अगांह वधिआ। अंदर अनेकां रंगां दीआं बत्तीआं जग-बुझ जग-बुझ कर रहीआं सन। राकट अमले दे सारे बंदे रबोट सन जिनहां नें सानूं लाल तारे तों मुड़ धरती उते लिआ उतारिआ।

फिर इक्क पणडुब्बी `च सवार होए जो समुंदर विच्च चुभ्भी मार गई। शीशे दे झरोखिआं थाणी सैंकड़े परकार दीआं मछ्छीआं ते जल दा होर जीआ जंत आपो आपणी जूंनें पिआ दिसिआ। वड्डीआं मछ्छीआं सच्चमुच्च ही छोटीआं मछ्छीआं नूं निगल रहीआं सन ते तंदूए फाहीआं पा रहे सन। समुंदर विच्च घोगे सिप्पीआं तां होणीआं ही सन समुंदरी फसलां दा वी कोई अंत नहीं सी।

सभ तों ख़तरनाक ढाणी सी ‘सपेस माऊंटेन’ दी। असीं किहा, एथे किहड़ा नित्त नित्त आउणै, चलो इह ढाणी वी लैंदे चल्लीए। दिल तकड़ा कर के असीं सपेस गड्डी उते चहड़े। बैलटां ला के सानूं कस दित्ता गिआ। सपेस गड्डी नें फिर सवारीआं दीआं ऐसीआं भंबीरीआं घुकाईआं कि उमर भर याद रहिणगीआं। साडे नाल उह होई जिहड़ी वावरोले दे कख्खां नाल हुंदी है। पुलाड़ विच्च हवा चीक रही सी ते कंन पाड़वां खड़का दड़का हो रिहा सी। घुप्प हनहेरे विच्च लिशकारे वज्ज रहे सन। रब्ब रब्ब करदिआं उह ढाणी मसीं मुक्की। गड्डी तों उत्तर के वी सानूं लग्गी गिआ जिवें साडे पैर धरती दी थां अजे वी पुलाड़ विच्च होण।

इवें ही मैनूं लंडन दी चंडोल झूटण दा मौका मिलिआ। जिवें बठिंडे दे थरमल पलांट दी चिमनी नूं रब्ब दा घग्गरा किहा जाण लग्गा सी उवें उस चंडोल नूं वी रब्ब दी चंडोल किहा जा सकदै। उस दा वज़न 1900 टन है ते उह अध्धे घंटे `च 450 फुट्ट उच्चा झूटा दिंदी है। सिखर तों चाली किलोमीटर तक लंडन दींहदा है। मैं ते मेरे गरांईं नाहर सिंघ सिध्धू नें उस अदभुत्त चंडोल दा झूटा `कठ्ठिआं लिआ सी।

पलासटिक दे पारदरशी कैपसूलां `च बैठिआं नें असीं लंडन दीआं अनेकां इतिहासक इमारतां वेख लईआं सन। जिवें जिवें चंडोल उपर चहड़दी गई थेमस दरिआ, लंडन ब्रिज, सेंट पाल कैथडरल, गलोब थेटर, टावर आफ़ लंडन, क्रिसटल पैलस, बिग्गबैन्न, विकटोरीआ दे बाग, इंपीरीअल वार मिऊज़म, हाऊस आफ़ लारडज़, हाऊस आफ़ कामनज़, वैसटमिंसटर ऐबे, हाईड पारक, ट्रैफालगर सुकेअर ते चरचिल दा झुकिआ होइआ बुत्त नज़रीं पिआ सी। जद कैपसूल सिखर `ते पुज्जा सी तां दिसहद्दा चाली किलोमीटर तक फैल गिआ सी। लुधिआणे दा घंटा घर लंडन दी चंडोल जिड्डा हुंदा तां उते चहड़ के इक्क पासे मुकंदपुर दा तिंन मंज़ला कालज ते दूजे पासे झोरड़ां दा तेरां मंज़ला ठाठ दिस पैंदा।

दुनीआं विच्च सभ तों उच्चे टोरांटो दे सी.ऐन्न.ऐन्न.टावर `ते चहड़न पिछ्छों सिआटल दी सपेस नीडल बहुत नीवीं लग्गी सी। पर हेठां धरती नूं वेख के मन `च खिआल आइआ सी, जे हेठां डिग्ग पईए फेर? निऊयारक विच्च मेरे गराईं मैनूं ट्रेड सैंटर दे टावरां उते चहड़ाउण लै गए सन। कुझ्झ दिनां बाअद मैं बरमिंघम चला गिआ सां। गिआरां सतंबर 2001 दे दिन मैं अमरदीप मैमोरीअल कालज मुकंदपुर दे बानी गुरचरन सिंघ शेरगिल्ल दे दफतर विच्च बैठा सां जदों ख़बर मिली कि निऊयारक दे ट्रेड टावर जहाज़ मार के ढाह दित्ते गए हन।

टी.वी.दी सकरीन `ते सड़दे टावर वेख के मैं सोचण लग्गा, जे मैं इक्क महीना ठहिर के उनहां टावरां `ते चहड़दा तां मेरा की बणदा? मेरी जीवन गाथा उथे ही मुक्क जांदी ते उहदी बात वी नां पैंदी।