सड़क मुड़ के असीं सिध्धे उस सड़के पै गए जिस ‘ते दो कु सौ गज़ दी वित्थ उते रौशनीआं विच शाहताज होटल चमक रिहा सी। सानूं कोल दी तुरिआं जांदिआं वेख के इक सठ्ठ-सत्तर साल दा बज़ुरग पिछ्छों कहिण लग्गा, ‘‘सरदारो! की हाल जे!’’
असीं पिछ्छे मुड़ के उस नूं दुआ-सलाम कीती तां उह कहिण लग्गा, ‘‘तुसीं उदों जे साडे नाल रल जांदे तां चंगा सी। साडे बाबे दा आखा मंन जांदे, काइदे आज़म दा, तां अज्ज एने दुखी नां हंुदे…। वेख लो हुण तुहाडे नाल की पई हंुदी ए…ते उधर कशमीर ‘च की करदे पए नें…।’’
असीं उस दी गल्ल नूं हस्स के टाल देणा ही ठीक समझिआ अते आपणे राह तुर पए। दस-वीह कदम ही अग्गे गए होवांगे कि इक पतला जिहा नौजवान सलवार-कमीज़ पहिनी होई, हत्थ विच सिगरट, परले पासिओं सड़क पार कर के साडे कोल आइआ।
‘‘जे तकलीफ नां मंनो तां सड़कों पार साडी अख़बार दा दफ़तर ए। तुसीं उथों तक साडे नाल चल्लो! तुहाडी तसवीर लैणी एं ते दो-चार गल्लां करनीआं नें तुहाडे नाल पलीज़!’’
असीं नज़रां ही नज़रां विच इक-दूजे वल्ल वेखिआ। कई वार पाकिसतान आइआ होण करके जगतार इनहां मसलिआं दा मेरे नालों वध्ध जाणंू सी। उह मैनूं कहिण लग्गा, ‘‘कोई नहीं, हो चलदे आं।’’
सड़क पार करके उह नौजवान इक गली विचली इमारत दी बेसमैंट विच लै वड़िआ। अंदर मुरंमत दा कंम चल्ल रिहा सी। बज्जरी, सीमिंट ते रेता खिलरिआ होइआ सी।
अग्गे लंघ के असीं दफ़तर लगदे इक कमरे विच दाख़ल होए। उथे तिंन-चार आदमी बैठे सन। इक पासे कंपिऊटर वाला मेज़ सी। उस नौजवान नें सानूं उथे बैठण लई किहा ते फिर कैमरे दा बंदोबसत करन ते किसे होर नूं बुलाउण लई कमरे ‘चों निकल गिआ।
तिंन-चार मिंट पिछ्छों तीह कु साल दा मधरे कद्द दा इक नौजवान आ के खाली कुरसी ‘ते साडे वल्ल मंूह करके बैठ गिआ।
‘‘असीं इक रोज़ाना अख़बार कढ्ढदे आं।…इह सारे पाकिसतान विच जांदै…।’’
उस नें अख़बार दा नां नां दस्सिआ ते नां ही असीं पुछ्छणा चाहिआ। उह सानूं जथे नाल आए बंदिआं ‘चों गिण रिहा सी, ‘‘हर अख़बार दा इक ऐडीटर हंुदै…ऐडीटर समझदे ओ नां की हंुदै?’’
मैं अते जगतार मुसकराए। फिर उह आपणी कहिण लग्गा, ‘‘मैं इस अख़बार दा ऐडीटर हां…।’’
तां कि उस नूं आपणी गल्लबात करन विच सहूलत रहे ते उह आपणे साहमणे जुआब देण लई बैठे बंदिआं दे निसचित पध्धर तों जाणू हो सके, डा. जगतार नें मुसकराउंदिआं किहा, ‘‘असीं दोवें ऐजूकेशन दे शोअबे नाल ताअलुक्क रख्खण वाले बंदे हां। दोवें ही पीऐच.डी. हां। प्रोफैसर हां, लेखक हां। तुसीं आपणी गल्ल खुल्ल्ह के करो।’’
‘‘ओअ…’’ उह वी ऐडीटरी वाला रोअहब छड्ड के कुरसी दी ढोअ नालों सिर चुक्क के अग्गे होइआ ते बड़े अदब नाल हाल-चाल पुछ्छण लग्गा।
‘‘असीं तुहाडे ताअसुरात छापणा चाहंुदे हां? साडे नाल आपणे ख़िआल सांझे करो।’’
‘‘ताअसुरात तां जंम-जंम छापो। पर जो असीं कहीए, उह ही छापणा। मैं पहिलां वी दस-पंदरां वार पाकिसतान आ चुक्का हां ते मेरा तजरबा है जो इंटरविऊ ‘च बंदा कहिंदा है, उह इंन-बिंन नहीं छापिआ जांदा सगों छापण वाला उहदे विच मन-मरज़ी दे अरथ पा दिंदा है।’’
जगतार दी इस गल्ल ‘ते मैं अंदरो-अंदर ख़ुश होइआ। मैनूं लग्गा इह दस्स के जगतार नें उस नूं अहिसास करवा दित्ता सी कि जिनहां नाल उह गल्ल करदा पिआ है, उह ‘घुग्गू-घोड़े’ नहीं सगों चेतंन विअकती हन ते पहिली वारी ही पाकिसतान नहीं आए। उनहां नूं गल्लां विच वरगला के उह आपणी मनमरज़ी दी गल्ल नहीं अखवा सकदे।
ऐडीटर नें साडे पाकिसतान विच आउण दा मकसद, इथों दे लोकां नाल मिल के प्रापत प्रभाव वाले आम पुछ्छे जाण वाले सवालां तों पिछ्छों आपणे मकसद दा सुआल पुछ्छिआ, ‘‘तुसीं सानूं इह दस्सो कि तुहाडे सिख्खां नाल उधर हिंदूआं दा सलूक किहो जिहा है।’’
‘‘तुहाडा इह सवाल ठीक नहीं। इस नूं दरुस्सत करन दी लोड़ है?’’ जगतार नें उस नूं पैरां हेठों कढ्ढ दित्ता। बाकी बंदे ख़ामोश बैठे सुण रहे सन।
जगतार दी गल्ल सुण के डौर-भौर होए ऐडीटर नूं जगतार नें आप ही पैरां सिर कीता, ‘‘तुहाडा सुआल इह होणा चाहीदै कि तुहाडा सिख्खां दा हिंदूआं नाल सलूक किहो जिहा है? किउंकि उधर पंजाब विच सिख्ख अकसरीअत विच हन ते हिंदू अकलीअत विच हन। अकसरीअत दा अकलीअत वल्ल की रवई्ईआ जां सलूक है, सुआल इह बणदै।’’
छित्था पिआ ऐडीटर कहिण लग्गा, ‘‘चलो इंज ही सही।’’
‘‘साडा हिंदूआं-सिख्खां दा आपस विच बहुत नेड़ला भाईचारा ते पिआर है। निक्के मोटे मन-मुटाव तां किथे नहीं हंुदे। साडे तां मुसलमानां नाल वी बराबर दा विहार ते पिआर कीता जांदा है। जलंधर, अंम्रितसर ते लुधिआणे विच मुसलमान बहुत वड्डी गिणती विच वसदे नें। आपणे अकीदे मुताबक जीवन बसर करदे नें। उनहां दीआं आपणीआं मसजिदां नें जिथे उह नमाज़ अदा करदे नें। उनहां नूं आपणे मज़हबी मुतबरक दिन मनाउण दी आज़ादी है। उह बराबर दे शहिरी नें। अजे इसे साल लुधिआणे विच मुसलमानां नें ताज़ीए कढ्ढे नें। साडे उधरले पंजाब विच इह हालात नें हिंदूआं, सिख्खां ते मुसलमानां दे।’’
जगतार दी इह गल्ल सुण के उह चुप्प कर गिआ। असल विच बहुते पाकिसतानी सिख्ख यातरूआं तों हिंदूआं ख़िलाफ़ कुझ नां कुझ उगलवाउणा चाहंुदे नें। उह सिख्खां नाल ज़िआदा नेड़ दिखाउंदे नें। शाइद इस विच उनहां दा कोई निहित सवारथ ही होवे।
फिर उह सहिज हो के कहिण लग्गा, ‘‘इथे पाकिसतान विच तुहानूं कोई परेशानी तां नहीं होई।’’
असीं आपणे अज्ज दे ही बड़े चंगे ते सुखावें अनुभव उस नाल सांझे कीते।
‘‘कुझ साल पहिलां मैं वी सहाफ़ीआं (पत्तरकारां) दी इक कानफ़रंस विच दिल्ली गिआ सां। उथे इक सरदार निरंजन सिंघ नें। बहुत वड्डे टरांसपोरटर नें। उह साडे मेज़बान सन। उनहां बहुत साडी सेवा कीती। जे किते मिलण तां मेरी याद देणी।’’
फिर उस नें टिप्पणी कीती, ‘‘तुहाडे उथे साडे सहाफ़ीआ दे पिछ्छे सी.आई.डी. फिरदी रहिंदी सी। साडे तुसीं एधर वेखिआ ही है, इहो जिहा रवई्ईआ नहीं।’’
जगतार नें फिर जचवां जुआब दित्ता, ‘‘तुसीं वी साडे सहाफ़ीआं दे वीज़े नहीं लाए। असल विच सहाफ़ी बड़े तेज़ चीज़ हंुदे नें। ते सारीआं सरकारां उनहां तों डरदीआं नें, इस लई उनहां दा खास खिआल रख्खणा ही पैंदा है।’’
हस्सदिआं होइआ जगतार आपणी सीट तों उठिआ अते उनहां नाल हत्थ मिलाउंदिआं विदा लई।

