वीह बाई साल पहिलां गुरमीत दा छोटा भरा निंमा जथे नाल ननकाणे साहिब गिआ सी। ननकाणे साहिब गुरदुआरे दे मुख्ख गेट दे बाहर सदा वांग मुसलमानां दी भीड़ इक्कठी सी। इधरों गए सिख्ख लाऊड सपीकर उते आपणे आउण बारे ते आपणे पिंडां दे किसे बंदे दे बाहर आए होण बारे पुछ्छ रहे सन। बाहर खलोती भीड़ विचों वी मुसलमान भरा वख्खो-वख्खरे सिख्ख भरावां नूं उनहां दे ज़िले ते पिंड दा नाम पुछ्छ रहे सन। गुलाम नबी नें आवाज़ दित्ती, ‘‘भरावो! तुहाडे ‘चों कोई जलंधर ज़िले दा होवे?’’
निंमे नें हामी भरी तां उस नें पिंड दा नां पुछ्छिआ। ‘ढड्डा’ सुण के गुलाम नबी नें उतेजित हो के उस दी बांह घुट्ट के फड़ लई।
‘‘कमाल हो गिआ’’, कहि के उस नें निंमे नूं बाहों फड़ के भीड़ तों पासे कर लिआ। नानक सिंघ दे नावलां वाली मौका-मेल दी जुगत हकीकत विच वापर गई। पिता ते दादे दा नां पुछ्छिआ तां जवाब सुण के गुलाम नबी नें निंमे नूं लिशकदीआं अख्खां नाल गहु नाल निहारिआ। इक चौड़ी तरल मुसकराहट उस दे होठां उते फैल गई। उस नें अंदाज़ा ला के पुछ्छिआ।
‘‘ओ तूं मीते तों छोटा निंमा एं?’’
निंमा हैरान! इह उस दा जाणू किधरों निकल आइआ! उह तां पाकिसतान बणन वेले मसां डेढ दो साल दा सी। निंमे नें ‘हां’ विच सिर हिलाइआ ही सी कि गुलाम नबी नें दोवां बाहवां दा जफ्फा मार के उस नूं ज़मीन तों चुक्क लिआ।
‘‘ओ भलिआ लोका! ओ भलिआ लोका! रब्बा तेरे रंग निआरे नें!’’
गुलाम नबी बोली जा रिहा सी। उस नूं अचनचेत जिवें कोई दब्बिआ ख़ज़ाना मिल गिआ सी जिस दी चमक वेख के उह चुंधिआइआ गिआ। उह उस नूं खिच्च के दुकान ‘ते लै गिआ। मिट्टी दे भांडिआं विच इक साफ थां ‘ते बिठाइआ। चाह ते बरफ़ी मंगवा लई। उह इकल्ले इकल्ले जीअ दा हाल पुछ्छ रिहा सी। दस्स रिहा सी कि उनहां दा घर तां निंमे हुरां दे घर दे नाल हंुदा सी। ऐन उनहां दे गुआंढ विच। उहदी छोटी भैण फ़ज़लां निंमे नूं कुछ्छड़ चुक्क के खिडाउंदी रही सी, आपणे छोटे भार ख़ुशीए दे नाल।
‘‘तैनूं तां फ़ज़लां अजे वी याद करके रोंदी रहिंदी ऐ।’’
फ़ज़लां ननकाणे तों अठ्ठ दस मील दूर विआही होई सी। गुलाम नबी नें दुकान नूं ताला लाइआ ते फ़ज़लां नूं दस्सण उहदे सहुरिआं दे पिंड नूं तुर पिआ।
गुरदुआरे वापस परत रहे निंमे दे दिल-दिमाग विच गुलाम नबी दा वेरवा घुंम रिहा सी।
‘‘तूं ते खुशीआ हाणी साओ। फज़लां उदों अठ्ठां-दसां सालां दी सी। तेरी मां चंनो नें खेतां नूं जाणा तां तैनूं साडे घर फड़ा जाणा। फज़लां नें तुहानूं दोहां नूं ढाके लाई फिरनां। जदों रौलिआं विच तेरे वडेरे सानूं काकी पिंड कैंप विच छड्ड गए तां फज़लां रोइआ करे। अखे, ‘‘मैं निंमे नूं मिलण जाणै…।’’ अग्गों कहिर इह होइआ कि पाकिसतान आउंदिआं खुशीआ बिमार हो के राह विच ही मर गिआ तां फज़लां नें दुख्ख आपणी हिक्क नाल ला लिआ। रोइआ करे ते आखिआ करे, इक मेरा वीर रब्ब नें खोह लिआ। दूजा मैथों विछड़ गिआ। रब्ब वल्लों खोहिआ वीर तां मिल नहीं सकदा। मेरा विछड़िआ वीर ही मैनूं मिला दिओ!’’
निंमे नूं तां इनहां गल्लां दा पता ही नहीं सी। मुसलमानां दे गुआंढी होण ते आपसी सांझ दीआं गल्लां तां उस नें सुणीआं होईआं सन पर कोई उस वासते इंज वी लुछ्छदा तड़पदा होवेगा, उहदे तां सुपने विच वी चित्त-ख़िआल नहीं सी आइआ।
गुलाम नबी नें फज़लां दे पिंड जा के दस्सिआ कि ढड्डे तों तेरा वीर निंमा आइआ है तां उह उसे वेले उड्डदी होई आपणे पती नूं लभ्भण दौड़ी। उस दा पती टांगा वाहुंदा सी। टांगा सवारीआं नाल भरिआ खड़ोता सी। कहिण लग्गी, ‘‘सवारीआं लाह दे ते टांगा हुणे ननकाणे नूं मोड़।’’
सवारीआं ज़िद करन लग्गीआं तां कहिंदी ‘‘मेरा पुत्त आइआ…सदीआं दे विछोड़े पिछ्छों, मैं उहनूं मिलणै।’’
ननकाणे पहुंच के पुलीस नूं आख के निंमे नूं गुरदुआरे तों बाहर बुला लिआ। छम छम अत्थरू केरदी फ़ज़लां नें पहिलां तां निंमे नूं आपणे कलेजे नाल घुट्टिआ ते फिर सड़क ‘ते ही इक पासे बैठ के निंमे नूं आपणी गोद विच बिठा लिआ।
इक अजीब झाकी सी वेखण वालिआं लई। लंमा-झंमां मरद-माहणू इक औरत दी गोद विच बैठा होइआ। निंमे नूं पिआर वी आइआ। संग वी आई। कहिण लग्गा, ‘‘भैण! तैनूं भार नहीं लग्गदा!’’
फ़ज़लां नें निंमे दा मत्था चुंमिआ, ‘‘नहीं वे! मेरे चंना! मैनूं तां तूं अजे वी ओडा-केडा लग्गदा एें। फुल्लां वरगा। मेरा निक्का जिहा छिंदा वीर।’’
गुलाब नबी नें उठाइआ ते उनहां नूं लै के दुकान ‘ते आ गिआ। फ़ज़लां कोल पुछ्छण लई हज़ारा सवाल सन। निंमे दे परिवार बारे, आंढ-गुआंढ बारे, पिंड बारे। आपणीआं उस वेले दीआं सहेलीआं बारे। ते फिर उह उनहां समिआं विच गुआच गई।
‘‘भाबी चंनो नें तैनूं फड़ा जाणा पर नाल पक्की करनी कि तैनूं खाण नूं कुझ दिआं नां। पर मैं खुशीए नूं खाण नूं देणा तां तैनूं वी दे देणा। पिछ्छों तेरा मूंह साफ कर देणा। इक वार की होइआ! मैं तैनूं खुआ के हटी कि भाबी चंनो आ गई। तेरा मूंह लिब्बड़िआ रहि गिआ। चंनो नूं पता लग्ग गिआ। इस गल्लों चंनो नें मैनूं कुट्टिआ’’, फज़लां उच्ची उच्ची हस्सण लग्गी।
निंमा पिंड आइआ तां उहदीआं गल्लां सुणन लई आंढ-गुआंढ ‘कठ्ठा हो गिआ। सभ नूं उह पुराणे दिन याद आ गए।
…‥लाइलपुर नूं जाण वाली मुख्ख सड़क ‘ते पुज्जण लई कार पिंडां विचों आपणा रसता तलाशदी तुरी जा रही सी। असीं अप्पर गुगेरा बरांच नहिर उतों गुज़रे। इस नहिर नाल सबंधत ही सी कुलवंत सिंघ विरक दी कहाणी ‘मुरदे दी ताकत’।
पहाड़ी किक्कर आम सी ते तहि चाली साल पहिलां साडे पंजाब वांग बंजर, कल्लरी ते बरानी ख़ाली ज़मीन वी विच विच दिखाई दे रही सी। जिथे नहिरी पाणी पैंदा सी, उथे कणकां निसबतन चंगीआं सन। खाल वी पक्के कीते होए सन। योजनाबंदी दे पख्खों खाल पक्के करन वाली गल्ल वी मैनूं चंगी लग्गी। खालां नूं पक्के करन लई सरकार अते किसान अध्धो-अध्ध ख़रचा करदे हन। इस ख़रचे विच खाल बणाउण दी लेबर दा ख़रचा किसान नें अदा करना हुंदा है, किउंकि खाल उस दे आपणे खेतां नूं जाणा हुंदा है, इस लई सरकारी करमचारी ते उह आप मिल के खाल दी उसारी करवाउंदे हन। नां ही माड़ा मैटीरीअल लग्गण दिंदे हन ते नां ही घट्ट। करमचारीआं नाल मिल के ‘विचों खाण दी’ गुंजाइश ही नहीं रहिंदी। माड़े खाल बणवा के ते रल के जे उह खावेगा तां आपणे पैरीं आप कुहाड़ा मार रिहा होवेगा।
खेतां विच बंदिआं दे नाल औरतां वी कंम कर रहीआं सन।
‘‘लओ जी! आपां फ़ैसलाबाद वाली सड़क ‘ते आ पुज्जे आं’’, राइ साहिब नें मुख्ख सड़क ‘ते कार मोड़दिआं आखिआ तां प्रेम सिंघ कहिण लग्गा, ‘‘राइ साहिब! फ़ैसलाबाद नां आखो मेरे लाइलपुर नूं। इहनूं लाइलपुर ही रहिण दिओ।’’
इक पल रुक के बोलिआ, ‘‘सानूं पुछ्छिआ बगैर किउं नां रख्खिआ इस दा फ़ैसलाबाद?’’ भावुक आवेश विच उह भुल्ल चुक्का सी कि उह की आख रिहा है। उह इस वेेले दिमाग़ दी थां दिल तों बोल रिहा सी। सानूं उस दी इस भावुकता ‘ते लाड आ रिहा सी। असीं उस दी अजीब मंग उते हस्से कि लाइलपुर दा नां फ़ैसलाबाद रख्खण समें भला उस नूं किउं ते किवें पुछ्छिआ जा सकदा सी! उस नें अग्गों हस्स के किहा, ‘‘बैठ उए गिआनी बुध्धी मंडले दी कैद विच, वलवले दे देश साडीआं लग्गीआं नें यारीआं।’’
अनवर नें उस दा वलवला समझ लिआ सी। कहिण लग्गा, ‘‘टोभा टेक सिंघ दा वी नां बदलण लग्गे सन। नां बदलण तों पहिलां गवरनर जीलानी नें पिंड दे नाम दी तवारीख़ पुछ्छी तां पता लग्गा कि पहिलीआं विच इस इकलवंजे रसते ‘ते इक टोभा हुंदा सी। टेक सिंघ नां दा इक बज़ुरग उथों पाणी लिआ के राहगीरां नूं पिलाइआ करदा सी। इंज इस पिंड दा नां टोभा टेक सिंघ पै गिआ। गवरनर जीलानी नें किहा अजिहे तारीख़ी नाम नूं तबदील नहीं कीता जा सकदा, जिस नाल एनी चंगी याद जुड़ी होई ए।’’
असीं फेर इक डूंघी चुप्प विच उतर गए। गुरमीत सिंघ ढड्डा फिर मेरे चेतिआं ‘च बोलण लग्गा:
‘‘निंमा आइआ, उस नें नबी ते फज़लां बारे दस्सिआ तां साडा वी जाण नूं जी कर आइआ। मेरी उनहीं दिनीं सूबा कमेटी दी मीटिंग आ गई। मैं तां जा नां सकिआ पर मेरी घरवाली गई जथे नाल। उह फज़लां लई शाल ते होर चीज़ां लै के गई। उस नें तुरन लग्गी मेरी घरवाली नूं कड़ाह बणा के दित्ता। पिंड दीआं गल्लां कर कर रोंदी रही। अखे मेरा पिंड मैनूं सुपने विच वी नहीं भुल्लिआ।’’
‘‘अगली वार मेरा वी जी कर आइआ। मैं चिठ्ठीआं लिख दित्तीआं आउण दीआं। जाण लग्गा तां मेरे इक साथी मासटर नें आपणा बज़ुरग पिओ मेरे नाल अटैच कर दित्ता। बज़ुरग अस्सी साल दे नेड़े। हत्थ विच डांग फड़ी होई। मैं डरां कि हुण मैं तां इहदे नाल गुरदुआरिआं ‘च बझ्झा रहूं पर गड्डी चहड़न-चहड़ाउण विच बुढ्ढा हिंमती लग्गा। लाहौर असीं आपणे पिंड दे करम सिंघ ढड्डा दे जाणू परिवार कोल ठहिरे। इह बहुत अमीर परिवार सी। उनहां दी ननकाणे साहिब दे बैंक मैनेजर नाल वाकफी सी। उस नूं उनहां फोन वी कर दित्ता ते सानूं चिठ्ठी वी दे दित्ती।’’
‘‘ननकाणे असीं रेलवे सटेशन तों उतर के जदों गुरदुआरे वल्ल तुरे तां मैं दस्सीआं निशानीआं मुताबक गुलाम नबी दी दुकान टोलण लग्गा। उहदी दुकान दे अग्गे पिप्पल है। असीं वी ताड़दे पए सां ते उह वी जथे दे बंदिआं वल्ल वेख रिहा सी। सुरमे वालीआं अख्खां ‘ते नज़र गई तां मैं गुलाम नबी नूं पुछाण लिआ। मैं अजे माड़ा जिहा रुकिआ ही सां कि उहने आण के मैनूं जफ्फी पा लई। कहिंदा, ‘‘मीता लग्गदा एं?’’
उह साथों उमर विच वड्डा हुंदा सी। मैं पुछ्छिआ, ‘‘भैण कित्थे आ?’’ कहिंदा, ‘‘सवेरे आऊगी।’’
‘‘अगले दिन फ़ज़लां आई। बड़ी उच्ची लंमी दानाअ ज़नानी। जफ्फी पा के मिली। असीं कच्चे भांडिआं विच बहि गए। कहिण लग्गी, ‘‘तेरी शकल तेरे पिओ नाल बड़ी मिलदी ए। मैं तां विंहदिआं पछाण लई सां।’’
मैं उस लई लिआंदा सूट, शाल, चाह अते बिंदीआं दित्तीआं तां आखण लग्गी, ‘‘आह वेख खां मेरी भाबी मैनूं दे के गई सी पिछली वारी।’’ उस नें उते लिआ शाल विखाइआ।
असीं रात नूं गुरदुआरे नहीं सां ठहिरदे। बैंक मैनेजर नें सानूं बैंक उपरले चुबारे विच ठहिरा लिआ सी पर रोटी असीं रात नूं गुलाम नबी दे घर ही खांदे। उस रात रोटी तों पहिलां नबी मैनूं पुछ्छदा, ‘‘मासटर! पीणी आं?’’
मैं किहा, ‘‘तुहाडे तां मिलदी नहीं। मिल जू?’’
‘‘तूं हां कर।’’
उह अधीआ देसी शराब दा लै आइआ। असीं उहले हो के बैठ के पींदे गल्लां करदे रहे। रोटी खाण लग्गे तां फज़लां साडे कोल आई। मैं पिआर नाल आखिआ, ‘‘आ भैण रोटी ‘कठ्ठिआं खाईए।’’
कहिण लग्गी, ‘‘वीर! जे रोटी ‘कठ्ठी खाणी सी तां सानूं कढ्ढणा काहनूं सी उथों।’’
मेरे अंदर बोल रिहा गुरमीत ढड्डा ख़ामोश हो गिआ। उस नूं उदों वी कोई गल्ल नहीं सी अहुड़ी जदों फ़ज़लां नें इह सवाल पाइआ सी। इस सवाल दा जवाब लभ्भदिआं ही इक तों दो मुलक बण गए हन जो अजे वी इक दूजे वल्ल तोपां ताणी खलोते सन। ‘हिंदू पाणी’ ते ‘मुसलमान पाणी’ इक दूजे दा ख़ून पीण लई तिआर-बर-तिआर रहिंदे सन ते मौका मिलदिआं दूजे दे लहू दा घु्ुट भर वी लैंदे सन। जवाब तां पंज सौ साल पहिलां ही लभ्भ लिआ सी बाबे नानक नें : नां हम हिंदू नां मुसलमान!
पर असीं उस दी सुणी ही कदों सी! उहदे चिहरे दे मानव-मुहब्बत दे नूर वल्ल झात ही कदों मारी सी! उहदी बाणी विचले सच्च नूं अख्खां खोल्ह के पहड़िआ ही कदों सी! असीं तां बस शरधा विच अख्खां मुंद के सीस झुका छड्डिआ सी।
मैं आपे तों बाहर आइआ तां सतिनाम माणक शरारत नाल प्रेम सिंघ नूं पुछ्छ रिहा सी, ‘‘सरदार जी! तुहाडे वेले को-ऐजूकेशन हुंदी सी?’’
‘‘हुंदी नहीं सी, आप कर लईदी सी!’’ राइ अज़ीज़-उल्ला नें किहा।
प्रेम सिंघ नें मसती दे आलम विच सिर हिलाइआ जिउं जिउं लाइलपुर वल्ल कार वध रही सी, उह जिवें उस पासिओं आउंदी जनम-भों दी महिक सुंघ के ही लटबौरा होई जा रिहा सी। बहुत ही गंभीर, ज़िंमेवार विअकती सारीआं सिआणपां भुल्ल के जुआनी दे मुढ्ढले सालां विच गुआच गिआ सी।
‘‘तुसी सांभो आपणीआं सिआणपां ते बुध्धीमानीआं। आपणीआं अकलां अते अख़बारां-किताबां। गंगा बाहमणी नूं की पता झनां दे आशकां दे रंग-रत्ते दिलां दा। गंगा बाहमणी की जाणे मेरे फुल्ल झनां विच पाणे’’, प्रेम सिंघ नें तसल्ली दा डूंघा साह भरिआ।
प्रेम सिंघ दे जनम-भूमी वल्ल प्रगटाए जांदे पिआर नूं वेख के गुरमीत ढड्डे नाल गिआ बज़ुरग बाबा मैनूं आख रिहै, मेरी कहाणी वी सुणा दे। मैं तां चाली साल भुज्जदा रिहा सां आपणे पिंड नूं वेखण लई।’’
बाबा लाइलपुर ज़िले दे चक्क नं. 56 दा रहिण वाला सी। जहड़ां वाले दे नज़दीक। उह वी ननकाणे दे बहाने आपणे पिंड दे पुराणे बेलीआं नूं मिलण ते जे किधरे जुगाड़ बण जावे तां पिंड दे दीदार करन आइआ सी। उस नें इक दो मित्तरां नूं ननकाणे पुज्जण लई चिठ्ठीआं पाईआं सन पर उनहां विचों, कोई वी ननकाणे नहीं सी पुज्जा। जदों उस नें गुरमीत दे गिराईआं नूं इंज मिलदिआं वेखिआ तां तरला लै के आखण लग्गा, ‘‘मासटर गुरमीत सिअहां! जिवें वी होवे मेरे पिंड नूं मेरा हत्थ लुआ देह। मैं फिर वापस नहीं जांदा। उथे ही मर जाऊं।’’
बाबा भावुक हो गिआ।
वीज़े मुताबक ननकाणे तों बाहर जाण दी आगिआ नहीं सी। गुरमीत सिंघ नें जथे नाल गए अफ़सरां नूं पुछ्छिआ पर आगिआ नां मिली। पर बाबा तां गिआ ही इसे कंम सी। वार वार आखे, ‘‘गुरमीत सिअहां! कर कोई चारा! तेरा बड़ा पुंन होऊ।’’
बाबा बहुत उदास सी। इक पुलीस अफ़सर नें जथे दे बंदिआं ‘चों आवाज़ दे के पुछ्छिआ, ‘‘तुहाडे विचों नंगल सराले दा है कोई?’’
गुरमीत ढड्डा कहिण लग्गा, ‘‘मैं जाणदां नंगल सराले नूं। मैं अलावलपुर पहड़दा रिहां।’’
उह अफ़सर वी उसे पिंड दे उसे सकूल विच पहड़दा रिहा सी। उस नें उसे वेले चाह ते बरफी मंगवा लई। आपणे सकूल, मासटरां, जमातीआं अते इलाके दीआं गल्लां करन लग्गा। उस नूं पिघलिआ वेख के गुरमीत नें किहा, ‘‘बाबा वी इंज ही हउके लैंदा आपणा पिंड वेखण लई। जे कुझ हो सकदा होवे।’’
तरल होइआ अफ़सर कहिण लग्गा, ‘‘तुसीं प्राईवेट गड्डी कर लवो। अव्वल तां कोई पुछ्छदा नहीं। जे फड़नगे तां फड़ के पहिलां साडे कोल ही लै के आउणगे, इथे मै बैठां।’’
गुरमीत ते बाबा उड्डदे होए बैंक मैनेजर कोल गए। मैनेजर नें आप कार किराए ‘ते कीती ते उनहां नाल जहड़ां वाले नूं तुर पिआ। गुरमीत नें किहा, ‘‘बाबा पिंड लभ्भ लवेंगा?’’
‘‘भावें मेरीआं अख्खां बंनह दिओ तद वी लभ्भ लूं। मैं पूरे चाली साल इस धरती ‘ते गुज़ारे नें। बाबे दीआं ऐनकां हेठां तरल अख्खां चमक रहीआं सन।
भावे रसते बदल चुक्के सन पर फिर वी उनहां पिंड लभ्भ ही लिआ। पहिले ही घर कोल कार रोक के बाबे दे किसे पुराणे जाणू दा नां पुछ्छिआ तां घर दे कहिण लग्गे, ‘‘उह तां शुदाई हो गिआ।’’
होर पंजां चहुं दे नां लए। उह हैगे सन। बाबा घर वेखण लई काहला सी पर दुआले आ जुड़ी भीड़ नें ठंढे दीआं बोतलां मंगवा लईआं सन। पिछ्छों उनहां चाह वी धर दित्ती। लागले प्राइमरी सकूल दा मासटर बाहर आ गिआ। उस बच्चिआं नूं छुट्टी कर दित्ती।
बच्चे, बुढ्ढे, निआणे इक जलूस दी शकल विच पिंड दीआं गलीआं विच हो तुरे। पैलीआं तों सिर ‘ते पठ्ठिआं दीआं पंडां चुक्की आउंदे। कईआं नें पंडां पासे रख्ख दित्तीआं ते नाल नाल चल्ल पए। जिउं जिउं पता लग्गदा गिआ, बाबे दे पुराणे जाणू वी साहो-साह भज्जे आण पहुंचे। बच्चे ते ज़नानीआं दरवाज़िआं ‘च आ खड़ोते।
वंड तों पहिलां बाबे दा लक्कड़ दा कंम हुंदा सी। जिस राहे उह जा रिहा सी, उस दा कारख़ाना नेड़े सी। लोक बाबे नूं रोक के सुख्ख-सांद पुछ्छ रहे सन, बदोबदी ठंढा पिआ रहे सन। तुरे जांदे बंदिआं दीआं टिप्पणीआं ‘चों बाबे दा किरदार ते विहार बोलदा सी।
‘‘इह बाबा तां पिंड दा बंनह हुंदा सी साडे दा।’’
‘‘इहदा लाणा ते कारोबार एना वड्डा सी कि सेर तेल बलदा सी इनहां दे घर।’’
‘‘किसे दे विआह होवे जां मरग; इहने कदी बालण दा पैसा नहीं सी लिआ।’’
बाबे दा इक हाणी अग्गों जफ्फी पा के मिलिआ ते कहिण लग्गा, ‘‘करम सिअहां! भावें मेरे घर नूं हत्थ ही ला के मुड़ आवीं पर मेरे घर ज़रूर आ।’’
भीड़ नूं चीरदी इक ज़नानी अग्गे आई। उसने चिहरे उते घुंड वांग कप्पड़ा कर लिआ ते बाबे दे पैरीं हत्थ लाइआ। गुरमीत नें कारन पुछ्छिआ तां कहिण लग्गी, ‘‘साडा तां इह अंनदाता है।’’
वंड तों पहिलां उस औरत दा घर वाला बाबे दा शागिरद बण के उस तों तरखाणा कंम सिख्खदा रिहा सी।
‘‘बीबी की नां सी तेरे घर वाले दा?’’
‘‘अता मुहंमद।’’
बाबे नें हत्थली डांग मोढे नाल लाई। दोहां हत्थां नाल ऐनकां दा फरेम ठीक कीता ते लिशकदीआं अख्खां नाल किहा, ‘‘किथे ऐ उह…मेरा पुत्त…उहनूं मिला…।’’
पर अता मुहंमद तां लाइलपुर कंम ‘ते गिआ होइआ सी। उस नें रात नूं परतणा सी।
‘‘तूं उहनूं आखीं सवेरे मैनूं ननकाणे आ के मिले। हत्थ ‘च सोटे वाला ते ऐनकां वाला बंदा मैं ही होउं।’’
कारख़ाने जा के बाबा हसरत भरीआं अख्खां नाल छत्त ‘ते आपणी हत्थीं पाए गाडरां वल्ल वेखण लग्गा। आपणे हथौड़े नूं पछाण लिआ। घण उहो सी। बच्चिआं वांग उहनूं कुछ्छड़ चुक्क लिआ। आखे, ‘‘गुरमीत सिअहां, इहनूं नाल लै चल्लीए।’’
घर गिआ तां विहड़े विचले पिप्पल नूं जा के जफ्फी पा लई। आखी जावे ‘‘गुरमीत सिअहां! तूं हुण मैनूं एथे ही रहिण दे।’’
पर जाणा तां पैणा ही सी। सारा पिंड बाहर तक विदा करन आइआ।
रातीं अता मुहंमद घर पुज्जा तां घरवाली नें बाबे करम सिंघ बारे दस्सिआ। उह रातीं ही घरों तुर पिआ। किसे टरक्क ‘ते सवार हो के सवेरे तहड़के ही ननकाणे पुज्ज गिआ ते बाबे करम सिंघ नूं लभ्भण लग्गा।
दिने नौं कु वजे जदों बाबा करम सिंघ ते गुरमीत सिंघ ढड्डा गुरदुआरे दे गेट कोल पुज्जे तां अता मुहंमद नें बाबे नूं दूरों पछाण लिआ ते बच्चिआं वांग भज्ज के उहदे गल नूं चंबड़ गिआ। पुलीस वालिआं नूं उहदी इह हमलावर तेज़ी ख़तरनाक लग्गी ते उनहां नें उस नूं डंडे मारने शुरू कर दित्ते। उह बाबे दे गल दुआलिओं उहदीआं बाहवां दी करिंघड़ी लाहुण लग्गे। उह गलवक्कड़ी दी कस्स पक्की कर गिआ ते डंडे खाई गिआ।
आखी जावे, ‘‘इंज मैनूं मेरे पिओ नूं मिलणों रोक लवोगे! ला लो ज़ोर।’’
गुरमीत सिंघ नें कोल खड़ोते पुलीस अफ़सरां नूं भज्ज के दस्सिआ। पुलसीए पिछ्छे हटे तां ही उहने बाबे दे मोढे नालों आपणा सिर पिछ्छे कीता। उहदे अत्थरूआं नाल बाबे दा मोढा भिज्ज चुक्का सी।

