मार्च 17, 2026

writingDetail.created_by
By: डा. कविता शरमा

किशोर अवसथा विच्च वध रही चिंता: समें सिर संभालण दी लोड़

अज्ज दे समें विच्च किशोरां दी मानसिक सिहत बारे चिंता हुण सिरफ ख़बरां दीआं सुरखीआं जां नीतीगत चरचावां तक सीमित नहीं रही। इह हौली-हौली काऊंसलिंग कमरिआं, सकूलां दे गलिआरिआं अते घरां दे अंदर साहमणे आ रही है, जित्थे मापे हैरान हन कि किउं उनहां दे बच्चे, जिनहां विच्चों कई वीह साल तों घट्ट उमर दे हन, इंनी वड्डी पध्धर ’ते चिंता अते मनोविगिआनक दबाअ दा साहमणा कर रहे हन। बच्चिआं अते किशोरां नाल कंम करन वाले मानसिक सिहत पेशावर दे तौर ’ते मैं पिछले कुझ सालां विच्च किशोरां विच्च चिंता संबंधी समस्सिआवां विच्च सपशट वाधा देखिआ है। कई वार लछ्छण इंने गंभीर हुंदे हन कि छोटी उमर विच्च ही दवाई दी लोड़ पै जांदी है।

कुझ साल पहिलां तक किशोरां विच्च चिंता आम तौर ’ते इमतिहानां जां जीवन दे बदलाअ नाल जुड़ी हुंदी सी अते अकसर थोहड़े समें लई रहिंदी सी। पर अज्ज इह चिंता काफ़ी लगातार अते डूंघी हो गई है। 13 जां 14 साल दे बच्चे वी कई वार पैनिक अटैक दा अनुभव करदे हन - साह घट्ट होणा, दिल तेज़ धड़कणा, कंबण अते कंटरोल खो बैठण दा डर। कई मापे पहिलां इसनूं दिल जां सरीरक बिमारी समझदे हन, पर बाअद विच्च पता लगदा है कि समस्सिआ मनोविगिआनक है। बच्चे अकसर आपणे डर नूं शबदां विच्च नहीं बिआन कर सकदे, पर उनहां दा सरीर लगातार तणाअ दा भार झल्ल रिहा हुंदा है।

इसदे कारन कई हन। पहड़ाई विच्च मुकाबला बहुत वध गिआ है अते कई वार बचपन नूं सिरफ प्रदरशन दी दौड़ विच्च बदल दित्ता जांदा है। इसदे नाल-नाल डिजिटल दुनीआ नें वी बच्चिआं दे विकास ’ते डूंघा प्रभाव पाइआ है। सोशल मीडीआ तुलना, प्रदरशन दा दबाअ अते पिछ्छे रहि जाण दे डर नूं वधाउंदा है। पिछलीआं पीहड़ीआं दे मुकाबले अज्ज दे किशोर लगभग हर वेले किसे नां किसे तरहां दी मुलांकण दी भावना विच्च रहिंदे हन, चाहे उह नंबर होण, लाईक होण जां समाजिक मनज़ूरी। इस कारन उनहां दा मन लगातार चौकस हालत विच्च रहिंदा है अते खेड, खुल्ल्ही गल्लबात अते आराम दे मौके घटदे जा रहे हन।

इक्क होर चिंताजनक रुझान इह है कि कई वार दवाई उत्ते ज़िआदा निरभरता हो रही है, जदोंकि मनोविगिआनक मदद उंनी नहीं मिलदी। दवाईआं दी आपणी जगहा है, पर कई बच्चिआं दी चिंता वातावरणक दबाअ, गलत सोच दे पैटरन, परिवारक गल्लबात दी कमी अते वध्ध सकरीन समें नाल जुड़ी हुंदी है। जदों इह समस्सिआवां समें सिर काऊंसलिंग, भावनातमक सिखलाई अते परिवारक सहियोग राहीं हल्ल कीतीआं जांदीआं हन तां नतीजे काफ़ी बिहतर हुंदे हन।

मापे वी अकसर उलझण विच्च हुंदे हन। बहुते मापे आपणे बच्चिआं दी भलाई लई बहुत कुझ करदे हन, पर कई वार अणजाणे विच्च अजिहा माहौल बण जांदा है जित्थे सफलता ही सभ कुझ बण जांदी है अते भावनावां लई थां घट्ट रहि जांदी है। बच्चिआं नूं सिरफ सहूलतां दी ही नहीं, सगों भावनातमक सुरख्खिआ दी वी लोड़ हुंदी है।

मेरी काऊंसलिंग प्रैकटिस विच्च इक्क मामला ख़ास तौर ’ते याद रहिंदा है। इक्क 17 साल दा लड़का आपणे मापिआं नाल सैशन लई आइआ। जदों उसनूं कुझ समें लई फोन तों बिनां बैठण लई किहा गिआ तां उसदे हत्थ कंबण लग्ग पए। उह बेचैन हो गिआ अते रोण लग्ग पिआ। उसने किहा कि उह खुद वी फोन दी आदत तों छुटकारा चाहुंदा है, पर उसनूं लगदा है कि उह इस तों बिनां रहि नहीं सकदा। इह घटना दिखाउंदी है कि डिजिटल निरभरता कई वार सिरफ आदत नहीं रहिंदी, सगों भावनातमक संघरश दा संकेत बण जांदी है।

इसे तरहां दी इक्क दरदनाक घटना विच्च गाज़ीआबाद विच्च तिंन नाबालग भैणां नें आपणी रिहाइशी इमारत दी नौंवीं मंज़िल तों कुद्द के जान दे दित्ती। रिपोरटां अनुसार संदेह है कि उह इक्क आनलाईन टासक-अधारित गेम नाल प्रभावित हो गईआं सन। इह घटना सानूं याद दिवाउंदी है कि डिजिटल दुनीआ हमेशा निरदोश नहीं हुंदी अते कई वार इह नौजवान मनां ’ते डूंघा प्रभाव पा सकदी है।

पुरातन गिआन वी सानूं सुचेत करदा है। रिगवेद दी इक्क प्रारथना है:

“आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः”- “चारों पासिआं तों साडे कोल सिरफ उच्चे अते भले विचार आउण।”

अज्ज दे डिजिटल युग विच्च जदों बच्चिआं दे मन हर पासे तों जाणकारी अते प्रभावां नाल घिरे होए हन, इह प्रारथना होर वी महत्तवपूरन बण जांदी है।

बचपन नूं सिरफ सफलता दी दौड़ लई तिआरी नहीं बणना चाहीदा, इह जीवन दा उह समां होणा चाहीदा है जित्थे मज़बूत रिशते, आतमविशवास अते भावनातमक ताकत विकसित होवे। बच्चिआं विच्च सिरफ IQ ही नहीं, EQ वी उंना ही महत्तवपूरन है, किउंकि बुध्धीमानी बिनां भावनातमक मज़बूती दे बच्चे दी लंबे समें दी भलाई नूं संभाल नहीं सकदी। इस संदरभ विच्च जवाहरलाल नहिरू दी इक्क गल्ल याद आउंदी है। उनहां नें किहा सी कि बच्चे किसे वी राशटर दा भविख्ख हुंदे हन अते जिस तरीके नाल असीं उनहां नूं पालदे-पोसदे हां, उसे तरीके नाल समाज दा भविख्ख तिआर हुंदा है। अज्ज दे डिजिटल युग विच्च इह विचार होर वी महत्तवपूरन बण जांदा है, जदों बच्चिआं दी भावनातमक दुनीआ कई वार मनुख्खी रिशतिआं दी बजाए सकरीनां नाल प्रभावित हो रही है। अज्ज दा सवाल इह है कि की असीं बच्चिआं नूं समां दे रहे हां जां सिरफ सकरीन?

इस लई हल्ल की हन? इस लई कुझ कदम लाज़मी हन:

1. बचपन सिरफ सफलता दी दौड़ लई तिआरी करना नहीं होणा चाहीदा। इह जीवन दा उह दौर होणा चाहीदा है जित्थे मज़बूत रिशते, जिगिआसा अते भावनातमक ताकत विकसित होवे। IQ दे नाल EQ वी उंना ही महत्तवपूरन है।

2. जे असीं अज्ज मापे होण दी ज़िंमेवारी बच्चे नूं डिवाईसां नूं दे के निभाउंदे हां तां कल्ल्ह नूं सानूं भावनातमक दूरी विरासत विच्च मिल सकदी है। असल संकट इह नहीं कि बच्चे सकरीन वरतदे हन, संकट इह है कि सकरीनां हौली-हौली साडी थां लै रहीआं हन।

3. मापे खुद उदाहरन बणन। बच्चे उही सिख्खदे हन जो उह आपणे मापिआं विच्च देखदे हन। जे मापे हर वेले फोन नाल जुड़े रहिंदे हन तां बच्चे वी उही अभिआस अपणाउंदे हन। मापिआं नूं आपणे सकरीन समें ’ते नियंतरण रख्खणा पहिला कदम है।

4. गुणवत्ता वाला समां बहुत महत्तवपूरन है। सिरफ इकठ्ठे बैठणा काफ़ी नहीं, असली गल्लबात, सांझे खाणे अते धिआन नाल सुणना बच्चिआं विच्च भावनातमक सुरख्खिआ पैदा करदे हन।

5. परिवारक सकरीन-फ्री समां बणाओ। खाणे दे समें, पहड़ाई दे समें अते सौण तों पहिलां दे पलां नूं सकरीन तों मुकत रख्खणा परिवारक जोड़ नूं मज़बूत करदा है।

6. औफलाईन गतीविधीआं नूं उतशाहित करो। खेडां, किताबां, कला अते कुदरत नाल जड़न नाल बच्चिआं विच्च रचनातमकता, धीरज अते संतुलन विकसित हुंदे हन।

7. सकूलां विच्च भावनातमक सिख्खिआ लाज़मी बणे। अकादमिक गिआन दे नाल बच्चिआं नूं भावनावां नूं समझण, संभालण अते सांझा करन दी सिख्खिआ वी मिलणी चाहीदी है।

8. मानसिक सिहत लई समें सिर मदद उपलबध होवे। काऊंसलिंग अते मारगदरशन दी सौखी पहुंच छोटीआं समस्सिआवां नूं वड्डीआं बणन तों रोक सकदी है।

9. डिजिटल नीतीआं ’ते वी गंभीर चरचा दी लोड़ है। कुझ यूरपी देशां नें छोटी उमर दे बच्चिआं लई सोशल मीडीआ दी वरतों ’ते सीमावां लाउण बारे कदम चुक्के हन। भारत विच्च वी करनाटक अते आंधरा प्रदेश वरगे राजां नें 13 साल तों घट्ट उमर दे बच्चिआं लई सोशल मीडीआ उत्ते पाबंदी बारे विचार कीता है। इह कदम वाकई सलाहुणयोग हन।

बचपन दी रख्खिआ सिरफ मापिआं दी नहीं, सारे समाज दी ज़िंमेवारी है। नैलसन मंडेला नें किहा सी,

“किसे वी समाज दी रूह दा सभ तों वड्डा दरपण इह है कि उह आपणे बच्चिआं नाल किवें वतीरा करदा है।”

जे असीं अज्ज आपणे बच्चिआं नूं समां, धिआन अते सुणन वाला दिल नहीं दे सकदे तां कल्ल्ह नूं उह सानूं आपणीआं चुप्पीआं राहीं जवाब देणगे। बच्चिआं नूं सकरीनां नहीं, सांझ अते सहारा चाहीदा है, नहीं तां डिजिटल दुनीआ उनहां दा अधिआपक बण जावेगी। बचपन दी रख्खिआ सिरफ परिवार दी नहीं, सारे समाज दी ज़िंमेवारी है किउंकि अज्ज दे बच्चे ही कल्ल्ह दा समाज बणाउंदे हन। बचपन मिट्टी वरगा हुंदा है, जिवें असीं अज्ज उसनूं गंढांगे, कल्ल्ह उही समाज बण के साडे साहमणे खहड़ा होवेगा।

डा. कविता शरमा मनोविगिआनिक काऊंसलर हन अते बच्चिआं अते किशोरां दी मानसिक सिहत नाल संबंधित काऊंसलिंग करदे हन

**