मैं इक्क साधारन जिहे किसानी परिवार दा जंम-पळ हां। मेरा जनम 15 जून 1944 ’च ज़िल्हा हुशिआरपुर दे पिंड ‘मेघोवाल गंजिआं’ विखे होइआ। माता जी दा नां सरदारनी भाग कौर अते पिता जी दा नां सरदार महिंदर सिंघ है। मैट्रिक करके, 1962 ’च मैं इंडीअन एअरफोरस विच्च भरती हो गिआ। पंदरां साल दी उस सरविस तों बाअद गिआरां साल बैंक विच्च अकाऊंटैंट दी नौकरी निभाई। बैंक दी नौकरी विच्चे छड्ड 1988 ’च कैनेडा आ गिआ। कैनेडा ’च 20 साल सकिउरिटी सुपरवाईज़र दी जौब कीती।
साहितक रुचीआं साडे परिवार विच्च चलीआं आ रहीआं हन। मेरे दादा जी सरदार हरनाम सिंघ सूफ़ी साहित दे रसीआ सन। उनहां दीआं बुल्ले शाह, शाह हुसैन, सुलतान बाहू ते होर कवीआं दीआं किताबां घर ’च पईआं हुंदीआं सन। साहित पहड़न दी चेटक मैनूं उनहां किताबां तों लग्गी। पिता जी धारमिक कवितावां लिखिआ करदे सन। उनहां कोळ बातां दा बहुत वड्डा भंडार सी। उनहां दी बात बहुत लंबी हुंदी सी। अध्धी-अध्धी रात लंघ जाणी तां जा के किते उनहां दी बात मुक्कदी।
20 साल दी उमर विच्च मैं इक्क नावल लिखिआ पर कला पख्ख कमज़ोर होण करके छपवाइआ नहीं। फिर एअरफोरस दी नौकरी दे नाळ-नाळ प्राईवेटली पहड़ाई शुरू कर लई। ऐफ.ए, बी.ए तों पिछ्छों दो ऐम.ए कीतीआं, अंगरेज़ी ते पंजाबी। पहड़ाई पूरी करके 1974 ’च कहाणी नाळ नाता बणा लिआ। भारत रहिंदिआं तिंन कहाणी संग्रहि रचे — ‘मैनूं की’ (1981), ‘मनुख्ख ते मनुख्ख’ (1983) ते ‘समें दे हाणी’ (1987)। इनहां संग्रिहां दीआं कहाणीआं किसानी ते फौजी जीवन नाळ सबंधत हन।
कैनेडा आ के ज़िंदगी सिफ़र तों शुरू करनी पई। अणकिआसीआं कठिनाईआं ते दुशवारीआं नाळ भिड़दिआं लिखण-पहड़न दे मूड ही खतम हो गए। पंज साल नां कुझ्झ पहड़िआ ते नां ही कुझ्झ लिखिआ। पर आदत अनुसार मेरी आलोचनातमक द्रिशटी कारजशील रही। कैनेडा दे जीवन पासारां ते वरतारिआं नूं मैं गहु नाळ वेखदा-घोखदा रिहा। ज़िंदगी जरा सुखाळी होई तां अंदरों सुक्क चुक्की सिरजणातमक नदी मुड़ सजीव हो गई। पहिली कहाणी ‘दो टापू’ लिखी। जिस दी ढेर चरचा होई। उस तों बाअद हर कहाणी ’ते भरवीं चरचा हुंदी रही।
मैं धीमी चाल वाळा लेखक हां। थोहड़ा लिखण दा आदी हां। अहिमीअत गिणती दी थां गुणां नूं दिंदा हां।
कैनेडा ’च हुण तक्क तिंन कहाणी संग्रहि लिख चुक्का हां — ‘दो टापू’ (1999), ‘टावरज़’ (2005) अते ‘काळे वरके’ (2015)। इनहां विच्च परवासी जीवन दे मसलिआं, समस्सिआवां ते समाचारां : कैनेडा विच्च पंजाबीआं दा संघरश, सभ्भिआचारक टकराओ ते रळेवां, पीहड़ी-पाड़ा, रिशतिआं दी टुट्ट भज्ज, अंतर सभ्भिआचारक ते पारसभ्भिआचारक सरोकारां नूं कलामई ढंग नाळ गलप ’च ढाळिआ है।
कुझ्झ कहाणीआं विच्च अंतर राशटरी मसलिआं ते सरोकारां: वातावरण दा परदूशण, फैशन दे नां ते फैल रही नगनता अते काम भड़काहट, पूंजीवाद दीआं अलामतां (पदारथवाद, खपतवाद, मुनाफाख़ोरी), अमरीका दीआं अफगानिसतान अते इराक दीआं जंगां ते लग्गदे प्रशन चिंनह अते गोरे बसतीवादीआं वल्लों कैनेडा दे नेटिव लोकां नाळ होए अणमनुख्खी विहार, नूं कला ’च गुंनह के पेश कीता है।
आपणे साहितक सफर दे मुढले सालां ’च मैं इकहिरी कहाणी लिखदा सी। समें दे नाळ-नळ इकहिरा बिरतांत बहु-परती, लंबा ते संघणा हुंदा गिआ।
मेरीआं कहाणीआं ते कई ऐम.फिल ते पी.ऐच.डी दे थीसिस लिखे जा चुक्के हन। पर विद्दवानां ते खोजारथीआं दा धिआन मेरीआं परवासी जीवन ते विशवी सरोकारां वाळीआं कहाणीआं ’ते ही केंदरत होण करके इंडीआ ’च लिखीआं कहाणीआं अणगौलीआं रहि गईआं हन। खैर कैनेडा ’च रचे तिंन संग्रिहां नूं मेरी वख्खरी ते विशेश पछाण बणाई है। पाठकां, विद्दवानां ते खोजारथीआं वल्लों भरपूर हुंघारा मिलिआ है।
पाकिसतान दा नामवर अदीब, चित्तरकार ते निघ्घे दिल वाळा इनसान मुहंमद आसिफ़ रज़ा दोहां पंजाबां दे अदब अते अदीबां दरमिआन पुळ दी अहिम भूमिका निभा रिहा ए। इस नें भारती पंजाबी लेखकां दीआं ढेर सारीआं किताबां शाहमुखी ’च उलथाईआं हन। इस वडमुल्ले कारज लई मुहंमद आसिफ़ रज़ा प्रशंसा दा हक्कदार है। मेरे लई ख़ुशी ते माण वाळी गल्ल है कि इस नें मेरीआं चोणवीआं कहाणीआं नूं वी शाहमुखी लिप्पी दी नुहार ’च सजाइआ है। मैनूं आस है कि पाकिसतान दे पाठक, लेखक ते विद्दवान इनहां कहाणीआं नूं पसंद करनगे। मुहंमद आसिफ़ रज़ा जी दा तहि दिलों धंनवाद।
साहितक सफ़र
पिछले 45 सालां तों उच्च-मिआरी कहाणीआं लिखण विच्च जुट्टिआ होइआ हां। हुण तक्क हेठ लिखे छे कहाणी संग्रहि पंजाबी मां बोली दी झोळी विच्च पा चुक्का हां:
(1) मैनूं की - 1981,
(2) मनुख्ख ते मनुख्ख - 1983,
(3) समें दे हाणी - 1987,
(4) दो टापू - 1999,
(5) टावरज़ - 2005.
(6) काळे वरके-2015,
(7) मेपल दे रंग-2011 (संपादित)
कहाणी संगहहि 'दो टापू' आपणी विलख्खणता सदका हिंदी विच्च अनुवाद होइआ ते पाकिसतान विच शाहमुखी अख्खरां विच छापिआ गिआ।
'दो टापू' कहाणी संग्रहि पिछले सालां 'च. गुरु नानक देव युनीवरसिटी अंम्रितसर, पंजाब यूनीवरसिटी चंडीगहड़ अते कुरूकुशेतर यूनीवरसिटी कुरूकशेतर (हरिआणा) दे ऐम. ए पंजाबी दे सिलेबसां विच्च सी। अज्ज-कल्ल्ह लवली यूनीवरसिटी जलंधर 'च बी ए दे विदिआरथीआं नूं पहड़ाइआ जा रिहा है।
'टावरज़' कहाणी संग्रहि वी, कुझ कु साल पहिलां गुरू नानक देव यूनीवरसिटी चंडीगहड़ अते कुरूकशेतर यूनीवरसिटी कुरूकुशेतर दे ऐम ए पंजाबी दे सिलेबसां दा हिस्सा सी। अज्ज कल्ह पंजाब यूनीवरसिटी चंडीगहड़, लवली यूनीवरसटी जलंधर अते कुरूकशेतर यूनीवरसिटी कुरूकशेतर दे कालजां 'च पंजाबी ऐम ए दे विदिआिरथीआं नूं पहड़ाइआ जा रिहा है।
'काळे वरके' कहाणी संग्रहि पंजाबी यूनीवरसिटी पटआिला अते कुरूकशेतर यूनीवरसिटी कुरूकशेतर दे ऐम ए पंजाबी दे सलेबसां 'च पहड़ाइआ जा रिहा है।
भारती साहित अकादमी दिल्ली नें कहाणी ’टावरज़’ दा अंगरेज़ी अनुवाद करवा के आपणे परचे ’इंडीअन लिटरेचर’ विच छापिआ। ते अकादमी वलों ही कहाणी ’हहड़’ हिंदी विच अनुवाद करवा के आपणे परचे ’समकाली भारतीय साहित’ विच छापी गई।
'दो टापू' संग्रहि दीआं कहाणीआं दे गुणां बाबत अधिऐन-विशलेशण करदिआं पंजाबी साहित दे कई नामवर विदवानां नें लेख लिखे जो कि डा: गुरमीत कल्लर माजरी नें 'दो टापू दे परसंग विच्च जरनैल सिंघ दी रचना द्रिशटी' नां दी आलोचना- पुसतक विच्च संपादित कीते हन।
इसे तरहां ही 'टावरज़' संग्रहि दीआं कहाणीआं दी विलख्खणता दे परसंग विच्च कई उघ्घे विदवानां नें लेख लिखे, जिनहां नूं कुरूकुशेतर यूनीवरसिटी कुरूकशेतर दे डा: करमजीत सिंघ अते डा: हरसिमरन सिंघ रंधावा नें 'टावरज़ वसतू, विधी अते द्रिशटी' नां दी आलोचना-पुसतक विच्च संपादित कीता है।
पंजाबी कहाणी दे खेतर विच नवीआं डाइमैनशनज़ सिरजदे कहाणी संग्रहि 'काळे वरके' दीआं कहाणीआं बारे लिखे लेखां नूं डा करमजीत सिंघ (प्रोफैसर ते साबका मुखी पंजाबी विभाग कुरूकशेतर यूनीवरसिटी, कुरूकशेतर) नें 'वसतू, बिरतांत ते सरंचना' नां दी आलोतना-पुसतक विच संपादित कीता है।
पहिले तिंन कहाणी संग्रहि किसानी अते फौजी जीवन नाळ सबंधित हन। इनहां विच्च किसानां अते फौजीआं दे दुख्खां-सुख्खां, मसलिआं-मसौदिआं अते टुट्टदे-जुड़दे रिशतिआं नूं यथारथक ते कलातमक रूप विच्च पेश कीता गिआ है।
'दो टापू' ते 'टावरज़' कहाणी संग्रहिआं विच्च कनेडा वसदे पंजाबीआं दे संघरश, पीहड़ी पाड़ा, रिशतिआं दी टुट्ट-भज्ज, सभिआचारक तणाउ, टकराउ अते रळेवें, अंतर सभिआचारक अते पार सभिआचारक सरोकारां अते कनेडा दे जंम-पळ टीन एजरां दीआ समस्सिआवां दा गलपीकरण कीता गिआ है।
'टावरज़' कहाणी विच 9/11 अते 'बरफ़ ते दरिआ' कहाणी विच प्रदूशण दे विशवविआपी मसलिआं दी कलामई पेशकारी है।
'काळे वरके' कथा संग्रहि दीआं कहाणीआं 'हहड़', 'पत्तिआं नाळ ढक्के जिसम', 'मुहाज़' अते 'काळे वरके' कहाणीआं विच गलोबली मसलिआं नूं कलातमिकता सहित गलपी बिंब विच ढाळिआ है।
सनमान
-पंजाबी सत्थ वलों पंजाबी भाशा ते सभिआचार विच पाए योगदान लई 'वारस शाह अवारड', 2007।
-परवासी पंजाबी अवारड टोरांटो कनेडा वलो 'बैसट राईटर अवारड', 2009.
-'प्रिंसीपल सुजान सिंघ यादगारी पुरसकार', 2009.
-'इकबाल अरपन मैमोरीअल अवारड' कैलगरी कनेडा, 2011.
-'परवासी शरोमणी साहितकार पुरसकार', भाशा विभाग पंजाब सरकार, 2011.
-'अंतरराशटरी ढाहां साहित अवारड (25000 डालर)' वैनकूवर, कनेडा-2015 (कहाणी संग्रहि 'काळे वरके' लई)

