अगस्त 17, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

हरप्रीत कौर संधू दा कावि संग्रहि ‘चुप्प नां रिहा कर’ मानसिक सरोकारां दा प्रतीबिंब

हरप्रीत कौर संधू बहु-परती, बहु-दिशावी अते बहु-अरथी साहितकार है। उस दीआं कवितावां अते वारतिक इनसानी मानसिकता दे अहिसासां दा प्रगटावा करदीआं हन। हरप्रीत कौर संधू दा इक्क कावि संग्रहि ‘अंतरनाद’ पहिलां प्रकाशत हो चुक्का है। ‘चुप्प नां रिहा कर’ उस दा दूजा कावि संग्रहि है। उह खुल्ही ते विचार प्रधान कविता लिखदी है। प्रंतू उस दी कविता नूं समझण लई पाठक नूं संवेदनशील होणा पवेगा किउंकि कवितरी ख़ुद बहुत ही संवेदनशील है। संवेदनशील विअकती संसार विच्च वापरन वाली हर घटना ते प्रसथिती नूं अणडिठ नहीं कर सकदा, सगों उह सोचदा है कि इह घटना किउं वापरी है ते इस दा की हल्ल होणा चाहीदा है? कवितरी दीआं बहुतीआं कवितावां बहु-अरथी अते सिंबालिक हन। जिवें ग़ज़लां विच्च हर शिअर दे वख्खरे-वख्खरे अरथ हुंदे हन, भाव इक ग़ज़ल विच्च अनेकां विशे छोहे हुंदे हन, उसे तरहां हरप्रीत कौर संधू दीआं कवितावां विच्च वी कई विशे छोहे हुंदे हन। आम तौर ‘ते पाठक सरसरी निगाह नाल पहड़दिआं कविता दे शबदी अरथां विच्च पै जांदे हन। धिआन नाल पहड़िआं पता लग्गदा है कि हरप्रीत कौर संधू दीआं कवितावां दे अनेक अरथ निकलदे हन। कवितरी दे विचारां अते अहिसासां दीआं महिकां पाठक दी मानसिकता नूं सुगंधत कर दिंदीआं हन। चरचा अधीन कावि संग्रहि ‘चुप्प नां रिहा कर’ विच्च उस दीआं 55 कवितावां हन। कवितावां शुरू करन तों पहिलां हरप्रीत कौर संधू नें लिखिआ है :

भरोसा
 गुआच रिहा है
 रिशतिआं दी तहि ‘चों’

इस तों पता लग्गदा है कि ‘चुप्प नां रिहा कर’ कावि संग्रहि समाजिक ताणे बाणे दे वरत-वरतारे ‘ते विवहार विच्च आ चुक्की गिरावट बारे पाठकां नूं जाग्रत कर रिहा है। कवितरी नें इस कावि संग्रहि दी पहिली कविता दा सिरलेख ही ‘कविता’ रख्खिआ है। इस कविता विच्च हरप्रीत कौर संधू नें आपणे काविक मन दी तसवीर खिच्च के रख्ख दित्ती। मैं महिसूस कीता है कि इह पहिली कविता ही उस दे कावि संग्रहि दा सार है। इस कविता विच्च कवितरी नें अनेकां सवाल खहड़े कर दित्ते, जिनहां दे जवाब उह समाज तों मंगदी है। इस कविता विच्च उस नें हर संवेदनशील इनसान दे मन विच्च पैदा होण वाले उनहां अहिसासां दी ज़िकर कीता है, जिनहां करके समाज अनेक किसम दीआं अतिअंत गहिरीआं पीड़ां सहि रिहा है। इह पीड़ां किसे इक्क विअकती दीआं नहीं, सगों इह सारी लोकाई नूं सहिणीआं पैंदीआं हन। इस कविता तों कवितरी दे अति संवेदनशील होण दा पता लग्गदा है। इह सारीआं पीड़ां समाजिक ते मानसिक सरोकारां दा प्रगटावा करदीआं हन। समाजिक ते परिवारिक रिशतिआं विच्च आए निघार बारे कवितरी नें कई कवितावां विच्च चिंता प्रगट कीती है, जिस करके समाज विच्चों मोह मुहब्बत घट्ट रही है।

‘चुप्प नां रिहा कर’ कावि संग्रहि विच्च कवितरी नें औरत दी ज़िंदगी नाल संबंधत दो दरजन तों वध्ध कवितावां शामल कीतीआं हन, जिनहां विच्च जागणा-सौणा, बेलिहाज़ औरत, ज़िंदगी दी दौड़, मरना हो जांदा मुलतवी, चुप्प नां रिहा कर, पुरश सिरफ प्रेमी नहीं हुंदा, तेरा मेरा रिशता, गलवक्कड़ी, तलाश, मैळीआं निगाहां, धीआं दे नाम, जीणा चाहुंदी, आज़ाद औरत दी गाथा, पेंडू बीबीआं, जनम जनमांतर, चुराहे विच्च खहड़ा बुत्त, मंग, शिंगार बनाम ज़िंदगी, मेरी पसंद, धुख़दा सवाल, संताप संताल, औरत हां, ख़ुशबू दा घर अते मत्थे चों चोंदे सवाल हन शामल हन। इनहां कवितावां विच्च औरत दे दरद दी दासतां दस्सी गई है। ‘औरत हां’ सिरलेख वाली कविता विच्च उह कहिंदी है : औरत कमज़ोर नहीं कोमल हो सकदी है, बेसहारा नहीं सहारा बण सकदी है, हक्क मंग सकदी है, ज़रूरी नहीं ख़बसूरत होवां, मज़बूत हो सकदी हां, चंडी ते चटान बण सकदी हां। प्रंतू उह रिशतिआं नूं जोड़ के रख्खणा चाहुंदी है। औरत मां, पतनी, भैण, धी दे रूप विच्च हुंदी होई, इह ज़रूरी नहीं उह डर के रहे ते हमेशा समझौता ही करदी रहे। मुढ्ढले हक्कां लई उस नूं उठणा पवेगा। हुण उह मज़लूम नहीं। इस दे नाल ही उह इसतरीआं नूं सलाह वी दिंदी है। इसतरी दे सुभाअ, विवहार अते आधुनिकता दे असर नूं कवितरी मंदभागा महिसूस करदी है। उह इसतरी नूं बहादरी, सिआणप अते संजम तों कंम लैण दी प्रेरना दिंदी है। इसतरी नूं आपणे आपे दी पछाण करके चंगिआई ते बुराई दी परख करन दे समरत्थ होणा पवेगा किउंकि समाज विच्च इसतरी दे कई रूप हन, जिनहां तों बिनां समाज पूरा नहीं हो सकदा। मरद ते औरत इक दूजे दे विरोधी नहीं सगों मरद अते औरत दोवें इक दूजे दे पूरक हन प्रंतू दोहां दे आपो आपणे फ़रज हन, जिनहां नूं निभाउणा आउणा चाहीदा है। कवितरी आपणीआं कवितावां विच्च दस्सदी है कि औरत हुण अबला नहीं सगों आधुनिकता दे ज़माने विच्च उह हर मुसीबत दा मुकाबला करन दे समरत्थ है। उह हुण डर के आपणा जीवन बसर नहीं करेगी सगों बहादरी दा सबूत देवेगी। उह नां डरेगी अते नां ही किसे नूं डरावेगी प्रंतू आपणी ज़िंदगी आपणी मरज़ी अते आपणीआं शरतां ते बसर करेगी।

ऐम.ऐस.पी.कविता विच्च किसानां नूं उनहां दीआं फ़सलां दीआं दा घट्टो घट्ट समरथन मिल नां देण दा ज़िकर करदिआं शापिंग मालज़ अते सटोरां विच्च ब्रांडड वसतां दे मुल्ल निसचत मिलण बारे किंतू प्रंतू करदी है, भाव किसाना नूं उनहां दी फ़सल दे मुल्ल किसाना दी मरज़ी अनुसार निसचत किउं नहीं हुंदे? भांडे बणाउण वाले कारीगर नूं वी निसचत मुल्ल नां मिलण ते इतराज़ प्रगट कीता गिआ है। साडीआं सरकारां दे अवसलेपण अते ग़ैर संजीदगी दे संताप दा प्रगटावा कीता गिआ है। ‘संताप संताली’ कविता विच्च हिंद पाकि दी वंड दी त्रासदी समें नफ़रत, कतलोगारत, लुट्ट घसुट्ट अते इसतरीआं नाल बलातकार वरगीआं घटनावां नें इनसानीअत शरमशार कीती। दोहां भाईचारिआं नें संताप भोगिआ है। कवितरी नें इह सारा कुझ सिआसतदाना दे सिर महड़िआ है। ‘फुल’ कविता विच्च फ़ुलां दी महिक नालों मन दी ख़ुशबो नूं सथिर किहा है। ‘फ़ुल्लां दी कहाणी’ कविता विच्च कवितरी कहि रही है कि फुल्ल आपणी अहिमीअत ग़मी अते ख़ुशी भाव हर थां ‘ते बणा लैंदे हन, बिलकुल इसे तरहां इनसान नूं आपणी काबलीअत अजिही बणाउणी चाहीदी है कि उह सदाबहार रहे, भाव हर मौके ‘ते दुख्ख, सुख्ख ते मुसीबत विच्च उस दी काबलीअत दा मुल्ल पैंदा रहे। ‘तहि चों’ कविता समाजिक गिरावट दी मूंह बोलदी तसवीर है। इनसान आपणे वरतमान अते भविख बारे संजीदा नहीं, तहिज़ीब, जज़बात, अहिसास, जंगल, इनसानीअत गाइब हो रही है। ज़मीन विच्चों पाणी ख़तम होण बारे संजीदा नहीं आदि। ‘हमसाए’ कविता धारमिक गिरावट दरसाउंदी ए। कवितरी आपणीआं कवितावां विच्च मनुख्ख नूं इनसानी गुणां नूं ग्रहिण करना चाहीदा है। बुरिआई ते चंगिआई समाज विच्च दोवें मौजूद हन प्रंतू इनसान नूं चंगिआई दा पल्ला फहड़ना चाहीदा है। हओमै, धोख़ा, फरेब अते होर समाजिक विसंगतीआं तों दूर रहिके ज़िंदगी बसर करनी चाहीदी है। मनुख्ख नूं अजिहे कारज करने चाहीदे हन, जिनहां दा समाजिक ताणे बाणे नूं लाभ पहुंचदा होवे। भविख विच्च कवितरी तों होर वधेरे बिहतरीन कवितावां लिखण दी आस कीती जा सकदी है।

95 पंनिआं, 145 रुपए कीमत वाला इह कावि संग्रहि कैलीबर पबलीकेशन पटिआला नें प्रकाशत कीता है।

***