हाकी दा ‘गोल किंग’ बलबीर सिंघ 97वें साल दी लंमेरी उमर विच खेड जगत नूं आख़री फतिह बुला गिआ। 25 मई दी शाम नूं चंडीगहड़ विच राजकी सनमान सहित उस दा ससकार कर दित्ता गिआ। इस मौके पंजाब दे खेड मंतरी राणा गुरमीत सिंघ नें पंजाब सरकार वल्लों ऐलान कीता कि मुहाली विचले हाकी सटेडीअम दा नां बलबीर सिंघ हाकी सटेडीअम रख्खिआ जावेगा अते पंजाब सरकार भारत सरकार नूं पुरज़ोर सिफारश करेगी कि विशव दे सिरमौर भारती हाकी खिडारी अते आईकौनिक ओलंपीअन बलबीर सिंघ नूं भारत रतन पुरसकार नाल निवाजिआ जावे।
बलबीर सिंघ नें पहिला साह आपणे नानके पिंड हरीपुर ख़ालसा दी फिज़ा विच 31 दसंबर 1923 नूं सोमवार दे दिन लिआ सी ते आख़री साह 25 मई 2020 नूं सोमवार दे दिन मुहाली दे फोरटिस हसपताल विच लिआ। उस दी धी सुशबीर कौर ते दोहते कबीर सिंघ नें दस्सिआ कि रातीं जद उह मिल के आए तां उह ठीक-ठाक लग्गे सन पर तड़कसार दिल दा चौथा दौरा पिआ, जिस नाल जीवन दी खेड ही ख़तम हो गई। पिछले साल बलबीर सिंघ नूं पी. जी. आई. चंडीगहड़ विच 108 दिन इंनटैसिव केअर विच रहिणा पिआ सी। कुझ महीने बाअद फोरटिस हसपताल मुहाली विच दाखल होणा पिआ, जित्थे उह सिहतयाब हो गिआ सी। इक वार होर वी राज़ी हो के मुड़िआ सी। पर इस वार 8 मारच नूं फोरटिस हसपताल विच फिर दाखल होइआ तां दिल दे चार दौरिआं कारन सदा लई विछड़ा दे गिआ।
बलबीर सिंघ दी पतनी सुशील कौर 1982 विच गुज़र गई सी। उस दे तिंन पुत्तर हन ते इक धी। तिंने पुत्तर इस वेले कैनेडा विच हन। धी दा पती विंग कमांडर मलविंदर सिंघ भोमीआ 2012 विच गुज़र गिआ सी। पिछले कुझ सालां तों बलबीर सिंघ आपणी धी ते दोहते पास चंडीगहड़ रहि रिहा सी, जो उस दी योग सेवा संभाल कर रहे सन। उनहां नें इलाज करवाउण ते सेवा करन दी कोई कसर नहीं छड्डी। बलबीर सिंघ सरीरक तौर बेशक नहीं रिहा पर उहदा नां सदा अमर रहेगा।
‘गोलडन हैट ट्रिक’ ऐज़ टोलड टू सैमूअल बैनरजी, - बलबीर सिंघ दी अंगरेज़ी विच लिखी आटोगराफी है जो 1977 विच छपी सी। ‘गोलडन गोल’ मेरे वल्लों पंजाबी विच लिखी उहदी जीवनी है जो 2015 विच प्रकाशित होई। उह जीवनी मैं बलबीर सिंघ दे इस कथन नाल समापत कीती सी, "जिवें मैच बराबर रहि जाण पिछ्छों ऐकसटरा टाईम दित्ता जांदै, ऐकसरा टाईम विच वी मैच बराबर रहे तां गोलडन गोल दा समां हुंदै, उवें मैं वी हुण गोलडन गोल दी उडीक विच हां। खेड हुण उप्परले नाल है। जदों ‘गोलडन गोल’ हो गिआ तां खेड ख़तम हो जावेगी।"
हाकी दा ‘गोल किंग’ बलबीर सिंघ पिछले साल पी. जी. आई. चंडीगहड़ विच ज़ेरे इलाज रिहा। जीवन खेड दे मैच दा संघरश चलदा रिहा। उस दी चहड़दी कला वाली खेड भावना नें गोल नां होण दित्ता। ऐकसटरा टाईम विच वी मैच सावां रिहा। गोलडन गोल दे ऐकसटरा टाईम विच उस नूं फोरटिस हसपताल मुहाली विच दाखल कराउणा पिआ। करोना वाइरस दे टैस्सट विच तां उह ठीक-ठाक निकलिआ पर दिल दे वार वार पैंदे दौरिआं नें आख़र गोलडन गोल कर ही दित्ता, जिस नाल उहदी जीवन खेड ख़तम हो गई।
मैं ‘गोलडन गोल’ दे सरवरक उत्ते लिखिआ सी, “हाकी दे युग पुरश बलबीर सिंघ नें ओलंपिक खेडां विच्चों तिंन गोलड मैडल जित्ते जिस करके उस नूं ‘गोलडन हैट ट्रिक’ वाला बलबीर किहा जांदै। हैलसिंकी-1952 दीआं ओलंपिक खेडां विच सैमी फाईनल ते फाईनल मैचां विच्च भारती टीम दे 9 गोलां विच्चों 8 गोल उस दी हाकी नाल होए। फाईनल मैच विच भारती टीम दे 6 गोलां विच्चों उस दे 5 गोल सन जो ओलंपिक खेडां दा हुण तक अटुट्ट रिकारड है।
लंडन ओलंपिक-2012 मौके ओलंपिक खेडां दे इतिहास विच्चों जिहड़े 16 ‘आईकौनिक ओलंपीअन’ चुणे गए उनहां विच्च बलबीर सिंघ वी शामल है। सारी दुनीआ विच्चों हाकी दा सिरफ़ उही खिडारी है जिस नूं इह माण मिलिआ। ओलंपिक खेडां दे 16 रतनां विच 8 मरद हन 8 औरतां। उनहां विच भारती उप महांदीप दा इकल्ला बलबीर सिंघ ही है। अंतरराशटरी ओलंपिक कमेटी नें तां उस नूं ओलंपिक रतन बणा ही दित्ता है भारत सरकार पता नहीं कदों भारत रतन बणावे?
ओलंपिक खेडां दे गोलडन हैट ट्रिक तों बिनां उस नें भारती टीमां दा कोच/मैनेजर बण के विशव हाकी कप्प जिताइआ अते छे होर मैडल भारती टीमां नूं जिताए। हाकी दी कोचिंग बारे ‘दी गोलडन यारड सटिक्क’ पुसतक वी लिखी। भारत-चीन जंग वेले आपणे तिंने ओलंपिक गोलड मैडल प्रधान मंतरी फंड लई दान कीते। फिर आपणीआं सारीआं खेड निशानीआं साई दे सपुरद कर दित्तीआं जो साई नें पता नहीं किथे ‘गुआ’ छड्डीआं...?"
पुसतक दीआं अंतलीआं सतरां सन: की सरकारां बलबीर सिंघ दे ‘गोलडन गोल’ दी उडीक विच हन? भारती खिडारीआं विच्चों सचिन तेंदुलकर नूं जींदे जीअ भारत रतन दे दित्ता गिआ। वेखदे हां बलबीर सिंघ नूं भारत रतन जिऊंदे जीअ मिलदा है जां जीवन उपरंत?
काश! हाकी दा सरबोतम खिडारी 20 सालां तों वध्ध खेड के ते 96 सालां तों वध्ध जीअ के ‘ओलंपिक रतन’ दे नाल ‘भारत रतन’ दा ख़िताब लै के दुनीआ तों विदा हुंदा!
बलबीर सिंघ दा जनम उस दे नानके पिंड हरीपुर ख़ालसा विच होइआ सी। उस दा दादका पिंड पवादड़ा है। इह दोवें पिंड तहिसील फिलौर विच हन। उस दा दादका गोत दुसांझ है ते नानका धनोआ। उहदे सहुरे लहौरीए संधू नें जिनहां दा पिछला पिंड भड़ाणा सी। उस दे तिंने पुत्तर हुण कैनेडीअन हन जिनहां दीआं पतनीआं सिंघापुर, चीन ते यूकरेन तों हन। धी सुशबीर कौर ते दोहता कबीर सिंघ भोमीआ हन। बलबीर सिंघ दे पुरखिआं दी बंसावली विच दसवां पुरखा भाई बिधी चंद सी। इह बंसावली बलबीर सिंघ तों उप्पर नूं तुरदी दलीप सिंघ, बसंत सिंघ, जैमल सिंघ, दल सिंघ, चहड़त सिंघ, गुर सिंघ, जस्सू, दलपत, बिधी चंद, डल्ला, रजाणीआण, साबा ते दुसांझ तों हुंदी होई सरोइआ तक जांदी है।
बलबीर सिंघ किहा करदा सी, “मैं पिछ्छलझात मारदां तां मैनूं मेरा नानका पिंड हरीपुर याद आ जांदै। उत्थे मैं पिंड दे निआणे खिद्दो-खूंडी खेडदे देखे। पंज कु साल दा सां जदों मोगे गिआ। उत्थे मेरे पिता जी अधिआपक सन। मैं मुंडिआं नूं सकूल दे मैदान विच हाकी खेडदे देखी जांदा। हाकी मैनूं मैसमराईज़ कर दिंदी ते मैनूं सुरत नां रहिंदी कि धुप्पे बैठा हां जां छावें? फिर मेरा जनम दिन आइआ। पिता जी नें पुछ्छिआ, किहड़ा खिडाउणा लैणा? मैं हाकी दी मंग कीती, जो मैनूं जनम दिन दे तोहफ़े वजों मिली। उह दिन ते आह दिन, हाकी मेरा इशक है ...। मेरे `ते रब्ब दी रहिमत है, जिस नें मैनूं मिहनत करनी ते वड्डिआं दी इज़त करनी सिखाई। मैनूं अनुशासन सिखाइआ, हार सहिणी ते जित्त पचाउणी सिखाई। मैं जो कुझ हां आपणे मापिआं, अधिआपकां, कोच साहिबान, टीम दे साथीआं, दोसतां मित्तरां अते परिवार दे सहियोग सदका हां। मेरीआं वड्डीआं जित्तां सुशील नाल विआह कराउण तों बाअद दीआं हन। मैं अकसर आखदां मेरी इक पतनी सुशील सी ते दूजी हाकी। पर सुशील नें हाकी नूं सौंकण समझण दी थां भैण समझिआ।”
पुसतक ‘गोलडन गोल’ दे कुझ अंश:
-1947 दे खूंनी दिन सन। बलबीर सिंघ नाल वी इक दुरघटना वापरी। जेकर राईफल विच्चों निकली गोली रता कु नीवीं हुंदी तां नां बलबीर सिंघ बचदा ते नां उहतों ओलंपिक खेडां दा ‘गोलडन हैट ट्रिक’ वज्जदा। पर बलबीर सिंघ किसमत दा बली निकलिआ जो लंमी उमर जिऊण लई मौत दे हत्थ आउणो बच गिआ। गोली उहदे मत्थे उप्पर दी वालां नूं छोंहदी पग्ग विच दी निकल गई सी!
-बलबीर सिंघ ठाणेदार बणिआ। पुलिस पारटी नाल बद्दोवाल गिआ। उत्थे इक हादसा वापरिआ सी। इक औरत आपणे दो बच्चिआं नाल बस्स तों उत्तरी सी। बच्चिआं दा बाप बार दे इलाके विच जनूंनीआं हत्थों मारिआ गिआ सी। औरत बच्चिआं नूं बचा के किवें नां किवें आपणे पेकिआं कोल बद्दोवाल पहुंच गई सी। उस नें भुख्ख नाल बेहाल होए बच्चिआं नूं रुख्ख दी छावें बहा के रोटी खुआई। फिर समान दी गठ्ठड़ी सिर ’ते रख्खी ते बच्चिआं नूं उंगल ला के सड़क पार करन लग्गी तां इक तेज़ रफ़तार टरक्क नें उनहां नूं कुचल दित्ता। उह बार विच्चों उज्जड़ के आए सन। तीजे दिन औरत दे मापे ठाणे आए ते दस्सिआ कि उनहां दी अभागी धी ते बच्चिआं नें उनहां कोल ही आउणा सी। उह मार धाड़ विच्चों तां बच आए सन पर उनहां नूं की पता सी कि होणी पेकिआं कोल वी शहि ला के बैठी सी!
-लास एंजलस-1984 दीआं ओलंपिक खेडां विच भारत दा हाकी मैच होण लग्गा तां कुझ दरशकां नें तिरंगे चुक्के होए सन। अशवनी कुमार होरीं सटेज उप्पर बैठे सन ते बलबीर सिंघ इक कतार हेठां बैठा सी। ‘ख़ालिसतान ज़िंदाबाद’ दे नाहरे लाउंदे इक नौजुआन नें किसे कोलों तिरंगा खोहिआ ते पैरां हेठ मिध्धण लग्गा। बलबीर सिंघ तिरंगे झंडे दी बेअदबी नां सहि सकिआ जो उह ओलंपिक खेडां विच झुलाउंदा रिहा सी। उस नें दौड़ के झंडा उस दे पैरां हेठों खिच्च लिआ। ख़ालिसतानी नौजुआन नें कशमकश विच तिरंगा पाड़ना चाहिआ। तद तक पुलिस आ गई, जिस नें सथिती संभाल लई।
-लास एंजलस तों उह आपणे पुत्तरां नूं मिलण वैनकूवर गिआ तां कुझ शुभचिंतकां नें किहा कि उस नें तिरंगे झंडे लई ऐवें ऐडा वड्डा रिसक लै लिआ। कैनेडा/अमरीका विच ख़ालिसतानी हवा है। एथे बच के रहिणा पवेगा। उह भारत परतण लई हवाई जहाज़ चहड़िआ। 2 नवंबर 1984 दा दिन सी। टोकीओ दे हवाई अड्डे ’ते पता लग्गा कि प्रधान मंतरी इंदरा गांधी नूं उस दे बाडी गारडां नें कतल कर दित्तै। दिल्ली विच सिख्खां दी जान ख़तरे विच है। कुझ सिख्ख मुसाफ़िर टोकीओ रुक गए पर बलबीर सिंघ नां रुकिआ। जिहो जिहा ख़तरा लास एंजलस विच सहेड़िआ सी उहो जिहा ख़तरा सहेड़न लई उह दिल्ली नूं चल्ल पिआ। उस नें आपणी धी सुशबीर ते जुआई विंग कमांडर मलविंदर सिंघ भोमीआ पास दिल्ली आउणा सी। मलविंदर सिंघ दा छोटा भरा गुरिंदरजीत सिंघ बी. ऐस्स. ऐफ्फ. विच अफ़सर सी। उस दी डिऊटी लाई गई कि उह हवाई अड्डे ’ते जावे अते बलबीर सिंघ नूं सुरख्खिअत घर लिआवे। कैसे दिन आ गए सन? उह ओलंपिक मैडल जित्त के मुड़दा सी तां नाइकां वाला सवागत हुंदा सी। पर अज्ज? पग्ग दाहड़ी करके उहदी जान ख़तरे विच सी!
-सिरों मोने गुरिंदरजीत नें बलबीर सिंघ नूं गड्डी विच बिठा के परदा ताणना ते पग्ग ढकणी चाही तां बलबीर सिंघ नें रोकिआ कि इत्थे मैनूं काहदा ख़तरा? तिरंगे दी इज़्ज़त ते सनमान लई ख़तरे सहेड़न वाले ज़िंदादिल खिडारी नूं नहीं सी पता कि लास एज़लस ते वैनकूवर विचले ख़तरिआं तों तां उह बच आइआ सी पर दिल्ली विचला ख़तरा उस नूं बरूहां उत्ते उडीक रिहा सी! इह तां गुरिंदरजीत दी हिंमत सी कि उह बलबीर सिंघ नूं जींदे जीअ धी दे घर लै आइआ।
-लास एंजलस तों पाकिसतान दी हाकी टीम नें गोलड मैडल जित्त लिआ सी। पाकिसतान नें कराची विच ओलंपिक जेतू टीम दा रैस्सट आफ़ वरलड टीम नाल मैच कराउणा सी। बलबीर सिंघ नूं कराची सद्दिआ गिआ ते रैस्सट आफ़ वरलड टीम दा मैनेजर बणाइआ गिआ जिस विच पंज मुलकां दे खिडारी शामल सन। पाकिसतान दा सदर जनरल ज़िआ उल्ल हक्क सटेडीअम विच मौजूद सी। उस नें बलबीर सिंघ नूं आपणे पास सद्ददिआं किहा, “बलबीर सिंघ मेरे कोल आओ, आपां तां इको पिंड दे हां। तुसीं वी ज़िल्हा जलंधर दे ओ ते मैं वी जलंधर दी बसती दा हां।”
-अपणत्त भरे सद्दे नाल बलबीर सिंघ जनरल ज़िआ उल्ल हक्क कोल जा बैठा। हाफ़ टाईम वेले बलबीर सिंघ मैदान विच्च आपणी टीम कोल गिआ तां सटैंडां तों ‘बलबीर सिंघ ज़िंदाबाद’ दे नाहरे लग्गण लग्गे। उस नें हत्थ हिला के दरशकां दा शुकरीआ अदा कीता। मैदान विच्चों उह बाहर आउण लग्गा तां जनूंनी हज़ूम नें ‘इंडीआ मुरदाबाद’ दा नाहरा ला दित्ता, जिस लई बलबीर सिंघ नें सिर फेर के उनहां नूं अजिहा करनो रोकिआ। बाहर आइआ तां उनहां नें किहा, “सरदार जी, असीं तां तुहानूं ख़ालिसतान दे रहे हां, तुसीं पसंद नहीं कर रहे।” बलबीर सिंघ दा जवाब सी, “तुसीं ख़ालिसतान दे सकदे हुंदे तां आपणा बंगला देश नां खुहाउंदे!”
अफसोस है! बलबीर सिंघ वरगे देशभगत इनसान अते विशव दे अव्वल नंबर हाकी खिडारी दी भारत दीआं कौमी सरकारां उह कदर नहीं पा सकीआं जिस दा उह हक्कदार सी। शुकर है विशव दी सुपरीम खेड बौडी इंटरनैशनल ओलंपिक कमेटी नें उस नूं ‘आईकौनिक ओलंपीअन’ यानी ओलंपिक रतन दे ख़िताब नाल निवाजिआ। अमर रहे साडा जोधा खिडारी बलबीर सिंघ!

