फ़रवरी 23, 2026

writingDetail.created_by
By: अंम्रित कौर बडरुख्खां

उमीद जाग पई

"मिठ्ठी मिठ्ठी ठंढ शुरू हो गई ...बस इही दिन सुहावणे लग्गदे नें मैनूं तां।" रुख्ख दी टाहणी ते बैठी बुलबुल नें आपणे नाल चहिकदे पंछीआं नूं किहा।

"हां मौसम तां वधीआ हो गिआ।सूरज वी देखो धोते मांजे भांडे वांग लिशकां मार रिहा ऐ।" गटार नें आपणी गरदन हिलाउंदिआं किहा।

अकतूबर महीने दे शुरूआती दिन अते अस्सू तकरीबन अध्धा लंघ चुक्किआ ।मिठ्ठी मिठ्ठी ठंढ शुरू हो चुक्की । चहड़दे सूरज दी लाली नें सारे पासे चानण दा छिट्टा मारिआ।सारी कुदरती बनसपती चमक उठ्ठी ।रुख्ख ,वेल,बूटिआं नें अंगड़ाईआं भरीआं कई फुल्लां ते पत्तिआं नें बंद अख्खां नाल ही मुसकराहट फैलाई अते अंगड़ाई लई। फिर अख्खां खोल्हीआं आपणी आपणी ज़रूरत मुताबक सूरज तों ख़ुराक लैणी शुरू कर दित्ती।पंछीआं दीआं डारां दीआं डारां रोज़ी दी भाल विच्च छिपदे पासे वल्ल नूं तुर पईआं।कमाल दा अनुशाशन हुंदा ऐ इहनां दा।पंछी नेड़े नेड़े हुंदिआं वी इक्क दूजे नाल नहीं टकराउंदे । तोतिआं दीआं डारां विच्च शरारती जिहे तोते जो मसतीआं करदे अते कलाबाज़ीआं खांदे हन उह देखदिआं ही बणदीआं नें। इह डार नालों थोहड़ी वित्थ बणा लैंदे हन।शाइद अनुसाशन विच्च रहिण वालिआं दीआं झिड़कां तों डरदे होण जां फिर इहनां नूं आखिआ जांदा होवे कि जे शरारत करनी ऐ तां खुल्ल्हे असमानी करो डार विच्च रहि के नहीं। पंदरां वीह तोतिआं दी डार बड़ी तेज़ी नाल आ रही सी। इक्क वार तां लग्गिआ कि इहनां विच्चों कई तोते वड्डे सारे खंभे नाल टकरा के डिग्गणगे पर खंभे दे नेड़े आउंदिआं ही जल धारा वांग अध्धे कु खंभे दे सज्जिओं अध्धे कु खब्बिओं लंघ गए।

"मैनूं तां लग्गिआ सी कि इह तां गए हुण।पर बड़ा बच के निकले ।"घुग्गी नें कंध ते पए मिट्टी दे भांडे विच्चों पाणी दा घुट्ट भरदिआं किहा।

"लै... इह तां इहनां दा रोज़ दा कंम ऐ तूं तां ऊईं डरोकल ऐं।देख.... किवें पाणी पी के आपणा साह ठीक करन लग्गी ऐ।" कां नें कोइल दे बच्चे दे मूंह विच्च चोगा दिंदिआं किहा। कोइल दे दो बच्चे सन ते कां दा आपणा इक्क बच्चा सी। तिंनां नूं कां वारी वारी नाल चोग दे रिहा सी। जिस दी वारी हुंदी उह आपणे खंभ फड़फड़ाउंदिआं चोग लैंदा। पंछीआं दे बच्चिआं दी इही पछाण हुंदी है इह आपणे खंभ फरकाउंदे ऐ शाइद संतुलन बणाउणा सिख्खदे होण।

"इहनां दी मां कदों आऊगी इहनां नूं लैण ? गटार नें कां नूं पुछ्छिआ।

"किहड़ी मां? कां नें हैरानी प्रगट करदिआं किहा।

"चुप्प कर ...मैनूं लग्गदा ए कां नूं तां पता ई नहीं लग्गदा कि इह कोइल दे बच्चिआं नूं चोगा देई जांदा ऐ।" काटो नें गटार दे कोल नूं हुंदिआं किहा।

"विचारा कां....जदों इहनूं भुलाउणी दे के तुर गए कोइल दे नाल...... फिर थोहड़े दिन इधर उधर भाल के चुप्प कर जाऊ।" गटार नें हौली कु देणे किहा।

"कोइल इहनां दे नेड़े बैठ के बोलिआ करू ।हुण जिहड़े दब्बी जिही आवाज़ विच्च कां.... कां... करन दी कोशिश करदे नें ,फिर इह वी कोइल वांग बोलण दी कोशिश करनगे ते छेती ही कू....कू करन लग्ग पैणगे ते चले जाणगे आपणे असली मापिआं नाल।" काटो नें रोटी दा टुकड़ा आपणे अगले पैरां विच्च फड़दिआं धीमी आवाज़ विच्च किहा। बुलबुलां ते काले,हरे,सलेटी रंग दीआं निक्कीआं निक्कीआं चिड़ीआं गुलमोहर दीआं टाहणीआं 'ते अठखेलीआं करदीआं टाहणीओं टाहणी छालां मारदीआं, दूजे पंछीआं दीआं गल्लां वी सुणन दी कोशिश कर रहीआं सन।पर उहनां दीआं गल्लां कां नूं नहीं सुणीआं।उह बेचैन जिहा हो गिआ। काटो नें तिरछी जिही नज़र नाल कां वल्ल तक्किआ। ऐने नूं इक्क देसी चिड़ा अते इक्क चिड़ी आए थोहड़े कु दाणे चुगे, पाणी पीता, बिनां कुझ्झ बोलिआं ई उड्ड गए। घुग्गी ते कबूतर नें उहनां नूं कुझ्झ आखणा चाहिआ पर उह जा चुक्के सन।

"इह बहुत घट्ट बोलदे नें। उह वी कदे कदे आपस विच्च...पर इह है कौण नें? इक्क हरे रंग दी चिड़ी नें पुछ्छिआ।

"मैं इहनां नूं जाणदां चंगी तरहां ...कुझ कु समां पहिलां मनुख्ख जाती नें आपणे खुल्ल्हे घर बणाए होए सन ।शतीरां बालिआं दीआं छत्तां विच्च इह आपणे आल्हणे बणा लैंदे सन। उत्थे ही इहनां दा रैण बसेरा सी।इही इत्थों दे असली वसनीक नें...तुसीं तां बाअद विच्च आए ओ। मनुख्ख अजे वी इहनां नूं 'देसी चिड़ीआं' आखदे हन।" कबूतर नें किहा।

"गप्प जिहा लग्गदा मैनूं तां....।" काले रंग दी चिड़ी हस्सण लग्गी। कबूतर तों पहिलां कां बोलिआ,

"इह गप्प नहीं सच्च ऐ...इहनां दे ख़ातमे दा कारन मनुख्ख ई ऐ। आह जिहड़े वड्डे वड्डे मोबाइल टावर लग्गे होए नें कहिंदे नें... इहनां विच्चों जिहड़ीआं ख़तरनाक किरनां निकलदीआं नें उहनां नें इहनां चिड़ीआं दी नसल दा खातमा कर दित्ता। इह तां दोवें करोना दे लौकडाउन वेले पता नहीं किधरों आ गए। उस वेले डर दे मारे मनुख्ख घरां तों बाहर नहीं सी निकलदे हुंदे। इस लई प्रदूशण दा ज़हिर घट गिआ सी।वकत कदों की कर देवे कुझ नी पता लग्गदा। मैं इक्क दिन इहनां नाल थोहड़ी जिही गल्ल कीती सी। इह कहिंदे कि सानूं इस जगहा दा मोह मारदा ऐ।इस लई असीं वापस आ गए।साडे बच्चे इत्थे नहीं आउणा चाहुंदे।इत्थे सभ कुझ्झ ज़हिरीला ए। असीं वी चाहुंदे हां कि उह नां आउण।"

"अहु साहमणे देखो....जित्थे दो बज़ुरग बैठे हन, तुसीं नहीं मंनणा कि इस घर विच्च थोहड़े कु साल पहिलां किंनीआं रौणकां हुंदीआं सन। साडे दादा जी दस्सदे सन। " सारे पंछी कां दीआं गल्लां धिआन नाल सुण रहे सन।

"फेर हुण की हो गिआ? मैं तां इह कदे नी हस्सदे देखे ।" गटार नें किहा।

"हस्सण किवें? जिहनां करके विहड़े खुशीआं आउंदीआं नें उह तां रोटी दी भाल विच्च विदेशां नूं तोर दित्ते जां मज़बूरी वस तोरने पए।" कां आप वी उदास हुंदा जा रिहा सी।गटार नें आपणे बच्चिआं नूं आपणे नाल लाइआ अते बोली,"ज़रूरतां लई मनुख्ख नूं किंना कुझ झल्लणा पैंदा ऐ। मैं तां इही समझदी रही कि इह सभ तों सुखी प्राणी ऐ धरती दा।" दो तोते वी अमरूद दे बूटे ते आ बैठे।अमरूद कच्चे सन फिर वी उह तोड़ लैंदे। चुंझां दे अकार कारन दाणे चुगणे उहनां नूं औखे लग्गदे सन ।रोटी दीआं बुरकीआं असानी नाल खा लैंदे । उह चिंता विच्च सन।

"की होइआ तुहानूं... उदास किउं ओ? काटो नें पुछ्छिआ।

"अग्ग दी परलों नेड़े आ रही ऐ इस लई सोच रहे हां कि किते दूर चले जाईए ।

"किहड़ी अग्ग दी परलों?" सारे इक्को साहे बोले।

"आह खेतां विच्च लग्गदी ऐ जिहड़ी। इस नालों तां चंगा ए कि असीं बच्चिआं नूं किधरे भेज देईए।तुसीं भुल्ल जांदे ओ हर साल आउंदी ऐ अग्ग दी परलों।"

"नहीं नहीं मैं नहीं भुल्ल सकदी रुख्ख हेठ वट्ट ते बैठी टटीहरी बोली। पिछले साल मेरे बच्चे मेरीआं अख्खां साहमणे अग्ग विच्च तड़फ तड़फ के मर गए। मैं बथेरा कुरलाई पर किसे नें मेरी पुकार नां सुणी।" आखदिआं टटीहरी दी भुब्ब निकल गई। सारे पंछी आपणे आपणे दुख्ख सुणाउण लग्गे इस अग्ग तों सारे दुखी सन। सारे पंछीआं नें आपणे बच्चिआं नूं आपणे खंभां हेठ कर लिआ।बच्चे वी सहिमे होए सन। तोता वी आपणा दरद बिआन करन लग्गिआ,

"असीं चोगा लैण गए होए सी। पिछ्छों निरदईआं नें अग्ग ला दित्ती।साडे बच्चिआं नूं रुख्ख दीआं खुड्डां विच्च सेक लग्गण लग्गिआ। उहनां दी मां चोगा लै के आई उस तों देखिआ नां गिआ।आपणे बच्चिआं नूं बचाउण लई खुड्ड दे अग्गे जा के बैठ गई।पलां विच्च ही सड़ गई।जदों मैं वापस आइआ तां सभ कुझ्झ ख़तम हो चुक्किआ सी। बच्चिआं दी मां झुलसी होई खुड्ड दे अग्गे लमक रही सी।" सारे पंछीआं दे रौंगटे खहड़े हो गए।उहनां दे निक्के निक्के मासूम दिल ठाह ठाह धड़क रहे सन।

"ऊं तां बंदा आपणे आप नूं ऐना सिआणा समझदा ऐ दान पुंन करदा ऐ ...फेर आपणे बच्चे मारन दा पाप काहतों करदा ऐ।इहदा कोई हल्ल वी तां होऊ।" बुलबुल नें अख्खां पूंझदिआं आखिआ।

"हां हल्ल है...कई बिनां अग्ग लाइआं आपणी अगली फसल बीज दिंदे नें । कई सरकारां दे मूंहां वल्ल झाकदे नें कि उहनां नूं कोई मद्दद मिले।इह किसान नें इह आखदे नें कि अगली फसल बीजण लई उहनां कोल समां घट्ट हुंदा ऐ।"घुग्गी नें आखिआ।

"काश! इहनां नूं कोई समझाउण वाला होवे। कोई दस्सण वाला होवे कि जदों अंन देण वाली मां दे सीने भांबड़ बालदे नें तां उह किंना तड़फदी ऐ उस दी उपजाऊ शकती घटदी ऐ । पंछी , जीव जंतू उस दी छाती 'ते किवें फुड़क फुड़क डिग्गदे नें जदों उहनां दे खंभ जळ जांदे नें अते उह तड़फ तड़फ के आपणी जान दे दिंदे नें ।इह माड़ी जिही तीली ला के ऐना पाप कमाउंदे नें।" गटार नें दुखी हुंदिआं किहा।

"इहनां नूं समझाउण वाली रब्बी जोत तां इहनां दे जंमण तों पहिलां ई सभ कुझ्झ समझा गई अते इहनां नूं माणमत्ता विरसा सौंप गई। जिहने इहनां नूं किरत करन दा सुनेहा वी दित्ता। पर इह समझदे नहीं। इह विरसे विच्च मिले आपणे अनमोल खज़ाने नूं खोल्ह के वेखदे वी ऐ पहड़दे वी नें पर अमल नहीं करदे।" कबूतर नें दुखी हुंदिआं आखिआ।

"मेरा तां जीअ करदा ए इहनां नूं छड्ड के किते दूर चली जावां आपणे बच्चिआं नूं लै के।" गटार नें वी गंभीर हुंदिआं आखिआ।

"जीअ तां मेरा वी करदा ऐ पर साडे दादे पड़दादे आखदे सन कि जे सारे पंछी इहनां नूं छड्ड के चले गए तां इहनां दीआं फसलां बरबाद हो जाइआ करनगीआं। फिर वी इह मिहनती किरती लोक नें। बस इहो महां पाप करदे नें इह जिहड़ा इहनां दे कीते सारे पुंन रोहड़ के लै जांदा है अते इह सारी उमर औखे रहिंदे नें।" काटो नें आपणी गल्ल आखी।

"कई वार मेरा जीअ करदा इहनां नूं बद दुआवां देवां।पर फेर तरस आ जांदा ए।इह आप किहड़ा सौखे नें ।कईआं दे बच्चे नशिआं नें खा लए, कई करज़िआं नें खा लए।कुझ्झ परदेसी हो गए।" टटीहरी नें वड्डा सारा हउका लैंदिआं किहा।

"जिहड़ा इह प्रदूशण फलाउंदे नें इहनां दे आपणे परिवारां दे जीआं नूं वी तां बिमारीआं लग्गदीआं नें ।आपणे पैरीं आप ही कुहाड़ा मारी जांदे नें।" गटार बोली।

"प्रदूशण इह 'कल्ले नहीं फैलाउंंदे। फैकटरीआं दा धूंआं अते कैमीकल वाला ज़हिरीला पाणी, दुसहिरे ते दीवाली ते चल्लण वाले पटाखे, सड़कां ते दौड़दीआं गड्डीआं इहनां तों वध्ध प्रदूशण करदे ऐ। बस चरचा इहनां दे खेतां दे धूंएं दी वध्ध होण लग्ग पैंदी ऐ जदों कि पटाखिआं वाला धूंआं वध्ध ज़हिरीला हुंदा ऐ। फिर वी मैं आखदी आं कि इहनां दी अग्ग जीव जंतूआं ते रुख्ख बूटिआं दा नुकसान बहुत करदी ऐ।" घुग्गी नें आखिआ।

"हां गल्ल तां तेरी वी ठीक ऐ। इक्क गल्ल होर... तुहानूं पतै..... हुण कई पिंडां दे सिआणे लोकां नें आपणे आपणे पिंड विच्च फसलां दी रहिंद खूंहद नूं अग्ग नां लाउण दा फैसला कीता ऐ। इहो जिहे लोकां ते रब्ब वी खुश हो के रहिमत करदा ऐ।" काली चिड़ी नें थोहड़ी खुशी देण वाली खबर सुणाई।

"मेरी तां सारी उमीद टुट्ट चुक्की ऐ । पहिलां तां सारे इही आखदे हुंदे नें कि ऐतकीं अग्ग नहीं लाई जावेगी पर उदों ई पता लग्गदा ऐ जदों पिंडां दे पिंड इक्क दम अग्ग ला के सारे पासे धूंआं ई धूंआं कर दिंदे नें इहनां दे आपणे वी तां दुरघटनावां नाल खतम हो जांदे नें।बच्चे बज़ुरग खंघ ज़ुकाम नाल औखे हो जांदे नें पर फिर वी इह अग्ग लाउणों नी हटदे।"

"मेरी उमीद तां मुक्क चुक्की ऐ। मेरा तां जीअ करदा ऐ किधरे दूर चले जाईए । जित्थे इह ज़ालम मनुख्ख नां होवे।" काल कड़छी नें हवा विच्च उडदे पतंगे ते झपटदिआं आखिआ।

"नहीं नहीं असीं इहनां नूं छड्ड के कित्थे जावांगे। बहुत पुराणीआं सांझां नें इहनां नाल।" कां नें किहा।

"असीं आपणे बच्चे नहीं मरवा सकदे।" गटार बोली।

"जाओ चले जाओ जीहने जाणा। मैं तां किते नी जा सकदा।हर साल अग्ग नाल साडे बच्चे... निक्के रुख्ख.. वी सड़ जांदे नें अते असीं वी झुलसे जांदे आं। पर असीं उड नहीं सकदे ते तुर नहीं सकदे। तुसीं उडणा जाणदे हो..... चले जाओ। पर असीं तुहाडा संगीत ते चहिकणा महिकणा सुण के ही पुंगरदे हां ,खिड़दे हां ते फलदे फुल्लदे हां। तुहाडे जाण तों बाअद असीं वी मुरझा जावांगे ,सुक्क जावांगे ते साडे नाल ई इह मनुख्ख वी ख़तम हो जावेगा।" रुख्ख नें आपणी नराज़गी जताउंदिआं किहा।

"नां बई एदां नां करो ।आपां सारे रल के कोई हल्ल कढ्ढदे आंं। अजे आपणे कोल कई दिन हैगे ऐ।" कां दी इस गल्ल नाल सारिआं नें सहिमती जताई।कां उडारी मार गिआ अते मगर ही उस दे बच्चे उड गए।बाकी पंछी वी आपणा दाणा पाणी लभ्भण विच्च रुझ्झ गए। पंछी रोज़ 'कठ्ठे हुंदे सकीमां लाउंदे पर उह रुख्खां नूं छड्ड वी नहीं सकदे सन। इक्क दिन पंछी सलाहां बणा रहे सन।इक्क दिउ कद्द मशीन आई सारे सहिम गए । गटार दे बच्चे नें मां दे कोळ नूं हुंदिआं पुछ्छिआ,"मां इह की ऐ? मैनूं डर लग्गदा इहतों।"

"इहनूं कंबाईन आखदे नें मनुख्ख... इह फसल कट्टदी ऐ अते दाणे अते पराली अड्ड अड्ड कर दिंदी है। हुण फसल कट्टी जाऊ ते फिर.....।"इस तों अग्गे उह चुप्प कर गई।

"फिर मां ?....अग्गे वी दस्स।" बच्चे नें गटार दे मूंह वल्ल देखदिआं किहा। पर गटार नें अग्गे कुझ्झ वी नां आखिआ। बच्चिआं तों बिनां सारे पंछी समझ गए कि अग्गे गटार नें की आखणा सी।

कुझ्झ समें विच्च ही सारा खेत कट्टिआ गिआ अते फसल टरालीआं विच्च पा के मंडी लिजाई गई। पंछी वी इह सभ कुझ देख रहे सन । पंछीआं दे बच्चे इहनां खेतां दे बदले रूप नूं देख के मसतीआं कर रहे सन। इहनां दे मापे गंभीर सन।

"मैनूं लग्गदा ए हर साल दी तरहां आपां सलाहां करदे रहि जावांगे...आपणे बच्चे फिर आपणीआं अख्खां साहमणे .....।" घुग्गी दी गल्ल पूरी होण तों पहिलां ही रुख्ख बोल पिआ," नहीं....नहीं मैं इहनां नूं आपणीआं टाहणीआं विच्च लुको लवांगा।"

"तेरीआं टाहणीआं वी तां झुलसीआं जांदीआं नें ,तूं नहीं बचा सकेंगा। हुण तां रब्ब बंदे दे मन ही मिहर पावे।" घुग्गी नें उदास हुंदिआं किहा। इसे तरहां चिंता दा हल्ल लभ्भदिआं दो दिन होर लंघ गए। दो दिनां दी धुप्प नें पराली सुका दित्ती सी ते हुण तां बस तीली लाउण दी देर सी। सारे पंछी पलाइन करन लई तिआर हो गए।रुख्ख उदास हो गिआ। पंछीआं नें धरवास दित्ता, "आह औखे दिन लंघा के फिर परत आवांगे।"

"फिर कोई नी परत के आउंदा हुंदा...जिवें उह बज़ुरग बेबे बापू दे निआणे वी इही आख के गए सी कि कमाई कर के परत आउणगे। करज़े लाह के फिर सुरख़रू हो के इत्थे ही कोई कंम कार कर लैणगे । करज़े तां उतार दित्ते घर वी नवें बणा लए... दस साल हो गए.... नहीं परते।" रुख्ख गंभीर उदासी विच्चों बोलिआ।

"मैनूं लग्गदा ऐ ....ऐतकीं इह अग्ग नहीं लाउणगे?" कबूतर नें किहा।

"तैनूं किवें पता लग्गिआ?" सारिआं नूं आस जागी। गल्लां तां मनुख्ख दीआं सारे पंछीआं नें सुणीआं होईआं सन कि उह अग्ग लाउणा नहीं चाहुंदे...मज़बूरी वस लाउंदे नें।

"मैनूं महिसूस होइआ अज्ज सवेरे खेत दा मालक ....हवा नूं गुरू, पाणी नूं पिता अते धरती नूं मां.......शाइद एदां ई कुझ आख रिहा सी । फेर उह आपणे गुरू नूं, पिउ ते मां नूं दुखी किउं करू।" कबूतर नें दस्सिआ।

"इह तां इह रोज़ कहिंदे नें ....सिरफ़ ज़ुबान तों ...कदे दिल दिमाग़ तक्क नहीं लै के गए। अमलां तों बिनां दुखी हुंदे नें ते सानूं सारिआं नूं वी करदे नें।" तोता बोलिआ।

"नहीं .....पंजे उंगलां बराबर नहीं हुंदीआं। कई सचाई ते चल्लण वाले अमल वी करदे नें।"कबूतर बोलिआ।

"पर इस समस्सिआ दा हल्ल तां कोई होऊ। जे सारे बैठ के सोचण तां कोई नां कोई तां हल्ल निकल ही सकदा है। कई कहिंदे ऐ खेत विच्च इक्क थां ते पराली 'कठ्ठी कर के रख्खी जा सकदी है। कई कहिंदे नें कि पराली खेत विच्च वाही जा सकदी ऐ पर इस ते खरच वध्ध आउंदा ऐ...मुकदी गल्ल इह है कि इहनां कोळ तां इहनां दीआं लोड़ां पूरीआं करन जोगा पैसा मसां आउंदा ऐ।"

"मैं तां इह वी सुणिआ ऐ कि सरकारां इहनां दा खिआल नहीं रख्खदीआं। पिछ्छे जिहे किंने किरती धरने दी भेट चहड़ गए।सरदीआं गरमीआं सड़कां ते रुले ।सरकारां फिर वी इहनां दीआं फसलां दा सही मुल्ल नहीं पाउंदीआं।" तोते नें पिप्पल हेठ बैठे बज़ुरगां दीआं सुणीआं गल्लां दे अधार ते किहा।

"हां होणगे तां इह वी मजबूर ही।" गटार नें डूंघा साह भरदिआं आखिआ।

"मैनूं तां ऐना पता ऐ कि इहनां अंदर दइआ नहीं ....जे होवे फिर अग्ग नां लाउण।" पिद्दी चिड़ी नें मूंह मरोड़दिआं किहा।

"तूं किवें कहि दित्ता कि इहनां अंदर दइआ नहीं। आपां इहनां दे बनेरिआं ते दो कु वार आवाज़ां मारीए तां इह दाणिआं दी मुठ्ठी छत्त ते पा जांदे ऐ कि पंछी खा लैणगे। पिछले साल इहनां नें ही मेरे बच्चिआं नूं अग्ग विच्च फसिआं नूं बचाइआ सी।इहनां दी चंगिआई दीआं होर बथेरीआं गल्लां सुणा सकदी आं ......।" घुग्गी दीआं होर गल्लां सुणन तों पहिलां ई बुलबुल बोली, "चंगे तां इह हैगे ऐ, पर आपणा जिहड़ा नुकसान हर छे महीने बाअद इहनां हत्थों हुंदा ऐ उह वी सच्च ऐ।" बुलबुल दी गल्ल नाल सारे सहिमत सन।

"चलो फिर मारीए उडारी ....देखदिआं कित्थे लिखे ऐ रब्ब नें दाणे हुण।" गटार नें खंभ झटकदिआं आखिआ।

"रुको.... उही बंदा आ रिहा जिहड़ा सवेरे आइआ सी धरती नूं मां मंनण वाला।" कबूतर नें सारिआं दा धिआन खिचदिआं आखिआ।

"इहने तां जेब विच्चों तीलां दी डब्बी कढ्ढ लई तिंन जणे होर आ गए इहदे नाल।" सारे पंछी सहिमे बैठे सन। बच्चिआं नूं खंभां हेठ लुकोण दी कोशिश कर रहे सन।

"आपां तां फस गए। हुण तां इह खेत दे चारे कोनिआं तों अग्ग लाउणगे ।"घुग्गी नें सहिमी आवाज़ विच्च किहा।

"अहु.... तिंन चार बच्चे भज्जे आ रहे नें।कल्ल्ह मैं इहनां नूं सकूल विच्च देखिआ सी।" तोता बोलिआ।

"चुप्प करो ....सुणो ...उह कुझ्झ आख रहे नें।" बुलबुल नें सारिआं नूं चुप्प रहिण दा इशारा करदिआं किहा।

बज़ुरग नें डब्बी कढ्ढ के तीली घसाई।बच्चे बज़ुरग नूं रोक रहे सन ।उह तीली बालदा बच्चे बुझा दिंदे। बच्चिआं दी इस गल्ल ते बज़ुरग नूं गुस्सा आइआ।उस नें काड़ करदी चपेड़ इक्क बच्चे दी गल्ल्ह ते मारी। बच्चा कुरला उठ्ठिआ। रोंदा होइआ बज़ुरग दे अग्गे खलो गिआ। चीक के बोलिआ,"पहिलां सानूं अग्ग ला दिओ ...फिर धरती, रुख्खां ते पंछीआं नूं साड़ देणा। पंछीआं जानवरां नूं वी आपणे बच्चे ओने ही पिआरे हुंदे नें ,जिंना तुसीं सानूं पिआर करदे ओ।" बज़ुरग बच्चे दी गल्ल सुण के सुंन जिहा हो गिआ। कुझ्झ देर कुरलाउंदे बच्चिआं वल्ल देखदा रिहा। उस दे हत्थों डब्बी छुट्ट गई। उस दीआं आंदरां नपीड़ीआं गईआं अख्खां भर आईआं।उस नें घुट्ट के सारे बच्चिआं नूं नाल लाइआ।

"मां! मैनूं लग्गदै मनुख्ख दे बच्चिआं नें साडीआं गल्लां सुण लईआं।" गटार दे बच्चे नें मां दे खंभां हेठों सिर बाहर कढ्ढदिआं किहा।

"इहनां अंदर दइआ है।" कां दे मूंहों निकलिआ।

बज़ुरग नें आपणे साथीआं नूं आखिआ ,"आ जो चल्लीए...कोई नां घाटे वाधे झल्ल लवांगे पर मां दी हिक्क ते भांबड़ नहीं बालांगे। सहिमे पंछीआं दे चिहरिआं ते रौणक आ गई। उह किसान लई लख्ख लख्ख दुआवां कर रहे सन। बज़ुरग नाल तुरदे बच्चिआं दीआं पैड़ां विच्चों रौशन उमीदां दी भाअ मार रही सी।