इकबाल दी सवैजीवनी ‘बरफ़ विच उग्गदिआं’ दे समरपण पंने उत्ते इह सतरां अंकित हन:
कदे नां सोचिआ तक सी अजाईं मर-मिटण बारे
पर छुरी दा हुसन सी कि ख़ुदकुशी दा झल्ल वग तुरिआ!
देखिआ मैनूं जदों सी पहिली वारी बरफ़ नें,
मुसक्राई, कहिण लग्गी:
दस्स तेरा तिड़कणा, किस पासिओं होवे शुरू!
इकबाल नें पहिला साह रामूवाले दे कच्चे कोठे विच लिआ सी अते आख़री साह टरांटो दे हसपताल विच लिआ। 2000 दा लग्गा कैंसर रोग उस नूं 2017 विच लै बैठा। कैंसर विरुध्ध 17 साल दे संघरश विच उह कई वार जित्तिआ, पर उस नामुराद बिमारी नें पंजाबी दे इस हीरे नूं हरा के ही दम लिआ। उह 17 जून नूं सवेरसार चहड़ाई कर गिआ। 25 जून नूं उस दी देह अगनी सपुरद कर दित्ती जावेगी। देह भावें सुआह हो जावेगी पर उहदीआं रचनावां जीउंदीआं रहिणगीआं।
इकबाल रामूवालीआ साहितक हलकिआं विच चरचित नां रिहा। देश विच वी ते बदेशां विच वी। पंजाबी साहित विच उह नवेकली थां बणा चुक्का सी। उस दे छे कावि संग्रहि, इक कावि-नाट, इक कहाणी संग्रहि, दो नावल, सवैजीवनी दे दो भाग ते सैंकड़े आरटीकल छपे हन। उह नज़म ते नसर दोहां दा धनी सी। गल्ल कहिणी वी आउंदी सी ते कहाउणी वी। उहदा कावि-नाट ‘पलंघ पंघूड़ा’ उस दी शाहकार रचना है जिस विच उस नें कमाल दी शाइरी रची है। पूरन भगत दी कहाणी नूं उस नें मनोविगिआनक नज़रीए तों पेश कीता है जिस विच उह शिव कुमार बटालवी नालों वी डूंघा उत्तर गिऐ। जीहने उह किताब नहीं पहड़ी, ज़रूर पहड़ के वेखे। वेखे कि पंजाबी शाइरी कित्थे तक पहुंची है?
उहदा जनम बापू करनैल सिंघ पारस दे घर बेबे दलजीत कौर दी कुख्खों पाकिसतान बणन तों साल कु पहिलां होइआ सी। उदों उनहां दे गुआंढ मुसलमान वी वसदे सन। आपणी सवैजीवनी दा पहिला भाग ‘सड़दे साज़ दी सरगम’ उह इंज शुरू करदा है, “संन 2000 दी आमद दी गलोबली छणकाट नूं गुज़रिआं छे महीने बीत गए सन। बाकी संसार वांग, टरांटो निवासी वी नवीं सदी दे जशनां दी चमक-दमक ते धूम-धड़क्के नूं माणन तों बाअद पूरी तरहां सहिज वल्ल परत आए सन। बज़ारां विच्च, सड़कां दे सिरां उत्तों दी, इक बाही दे खंभिआं तों दूसरे पासे दे खंभिआं तीक लटकाईआं, रंग-बरंगे भुकानिआं दीआं संघणीआं लड़ीआं बुढ्ढी मझ्झ दे पिचके थणां विच वट गईआं सन।”
‘गलोबली छणकाट’ तों बुढ्ढी मझ्झ दे ‘पिचके थणां’ दे बिंबां नाल इकबाल आपणे बचपन वल्ल परतदा है। 2000 विच उह बीमार पै जांदा है। हसपताल विच नरस दी सेवा संभाल विच्चों उस नूं रामूवाले दी मुसलमान औरत गुजरी दा चिहरा दिसण लग्गदा है। पहिले कांड दा नां ही उस नें ‘गुजरी मरदी नहीं’ रख्खिआ है। उह आपणे जनम तों सवैजीवनी बिआन करन लग्गदा है। उस दे जनम समें उहदी मां नूं दुध्ध नहीं सी उत्तर रिहा। जनम तों लै के डेढ साल तक उह मुसलमान गुआंढी समदू दी बेऔलाद औरत गुजरी दे दुध्ध ‘ते पलिआ। इहो कारन है कि आंढी-गुआंढी उस नूं ‘गुजरी-आला’ कहिंदे रहे।
इकबाल दी बेबे दस्सदी हुंदी सी, “तेरा जनम ऐ फग्गण दे पहिले पख्ख दा। मैं, काका, तेरे जनम तों पहिलां बहुअअत ‘बमार’ हो गी सी ... उलटीआं ... मरोड़े ... बस्स सारी दिअहाड़ी जीअ कच्चा-कच्चा होई जाइआ करे ... जदों तूं जनमिआं तां मेरे, काका, दुध्ध ई नां उत्तरिआ। तूं कुरलाइआ, कुरलाइआ ... ते कुरलाउंदा कुरलाउंदा नीला होण लग्गा।”
इकबाल लिखदै, “गुजरी नें मैनूं बेबे दी गोदी ‘चों चुक्किआ ते आपणी छाती नाल ला लिआ। वराउंदी-वराउंदी नूं पता नी की सुझ्झी, बई कुड़ती चुक्क के आपणी छाती मेरे मूंह ‘च कर दित्ती।”
बेबे दस्सदी सी, “भाणा रब्ब दा ... उहदीआं तां भाई, छातीआं ‘च दुध्ध उत्तर आइआ।”
उही गुजरी, जिस दा दुध्ध इकबाल दे लहू विच रचिआ होइआ सी, 1947 दी मार-धाड़ विच्च मारी गई। इकबाल कवी है, कहाणीकार है, उह आपणी सवैजीवनी विच वी इहो कुझ है। आओ उहदा लिखिआ ही पहड़ीए। उहदी बेबे दस्सदी सी, “पुलसीआं दी धाड़ जदों तूड़ी वाले कोठे ‘च वड़ी, पिछ्छे-पिछ्छे मैं ते तेरा बापू सी। तूं, काका, गुजरी दे पट्टां ‘ते सुत्ता पिआ सी। सिपाही, अकबाल सिअहां, गुजरी नूं तेरे समेत ई धूह के जीप कोल लै गए। मैं ते तेरा बापू मगर-मगर। ... छड्ड दिओ अबला नूं, जालमों! मैनूं मेरी मां दीआं कूकां सुणाई देण लग्गीआं। देखिओ मेरा मुंडा नां मार दिओ! दो-तिंन सिपाहीआं नें गुजरी दीआं बाहां मरोड़ के मैनूं उस दी बुकल विच्चों मूली वांग पट्ट लिआ। जीप दा पिछला हिस्सा हेठां नूं डिग्गिआ, ते जीप विच्च सुट्टीआं पाकिसतान दीआं दो फाकड़ां भीड़ दीआं नज़रां तों उहले हो गईआं। उह ...उह बस्स ... जीप ‘च ही पूरी हो गई।”
देश-वंड दा पंजाबीआं नाल वरतिआ उह भाणा बेहद्द माड़ा सी।
इकबाल दी वारतक निआरी है। सिर तों पैरां तक अलंकारां नाल शिंगारी होई, जीहदा लिशकारा पाठकां नूं मोहण वाला है। पाठक अजिही वारतक रुक-रुक के घुट्ट-घुट्ट पहड़दे हन। ‘सड़दे साज़ दी सरगम’, ‘बरफ़ विच उग्गण’, ‘गुंगी पतझड़’, ‘हवा नूं तरसदे पत्ते’, ‘भाफ़ दे साह लैंदी धरती’, ‘नलके दी खंघ’, ‘चानण दे सिरनावें’, ‘कुंडे नाल जिंदरे दा मिलाप’, ‘किसानां दीआं पैळीआं वल्ल सेधत बाणीआं दे वही-खातिआं दा टीर', ‘बिरछां दीआं गंजीआं टाहणीआं नूं झंजोड़दा भूसरिआ होइआ ठक्का’ ते ‘महीने दे वीह कु पुलांघां पुट्टण’ दे शबद-चितर इकबाल ही उलीक सकदै। वरिआम संधू नें इकबाल दी वारतक नूं अनूठी ते अदुत्ती किहा है।
लिखिआ है, "इह वारतक रचना उहदे लहू ’चों कशीद हो के निकली है। इस विच उहदा सुपना वी है ते उमर भर दा संघरश वी। हरेक लेखक आपणी लिखत विच आपणे सुपने ते संघरश दी ही बात पाउंदा है। इस करके इह कोई अलोकार गल्ल वी नहीं। अलोकार गल्ल तां इह है कि इस अंदाज़ विच इह बात अज्ज तक्क किसे लेखक नें नहीं सी पाई। इस लिखत दा मुल्ल लिखण दे एसे अनूठे ते अल्लोकारी अंदाज़ विच पिआ है। इकबाल दे एसे अनूठे अल्लोकारी अते अदुत्ती अंदाज़ नूं मेरा सलाम है।”
इकबाल बुनिआदी तौर ’ते कवी सी जो आपणी वारतक विच वी बिराजमान रहिंदा सी। जदों उह ‘ख़बरनामा’ अख़बार दीआं संपादकीआं लिखदा सी तां उहदे ऐडीटोरीअल, शाइरीटोरीअल हुंदे सन। पंजाबी विच उस नें नवीं वारतक शैली सिरजी जिस नूं ‘इकबाल शैली’ किहा जा सकदा है। इकबाल दी सवैजीवनी केवल उस दे जीवन ’ते ही झात नहीं पुआउंदी सगों उहदे जनम तों लै के हुण तक दे पंजाब अते कैनेडा दे जीवन हालात वी पेश करदी है।
इह पुसतक श्रोमणी कवीशर करनैल सिंघ पारस अते समुच्चे रामूवालीए परिवार दा पूरा थहु पता दिंदी है। पहिले भाग दे कुझ कांडां दे सिरलेख हन: सड़दीआं तळीआं, छां दी तलाश, कवीशरी नाल पहिली छेड़खानी, खिड़ उठ्ठी कवीशरी, ठुरकदे हत्थ, तूंबी दी तुण तुण, लोहे दी बक्की, भूतां दे चुबारे विच, पहिली रोटी, लाल मौजे ते सुखसागर दीआं लहिरां ’च।
सवैजीवनी दे पहिले भाग विच उस नें बचपन, चहड़दी जवानी, कवीशरी ते गाइकी अते नौकरी ते विआह तक दा बिरतांत पेश कीता है। उह लिखदा है, “जदों मैं गाइकी, साज़िंदगी ते साहित रचना नाल आपणी गूहड़ी सांझ उत्ते नज़र मारदा हां तां मैनूं जापदै मेरे अंदर लफ़ज़ां दा मोह ते सुर-ताल नाल इक्कमिक्क होण दे थोहड़े-बहुते बीज कुदरत वल्लों ही खिलारे होए सन। बापू कवीशरी लिखण गाउण ते संगीत दा अभिआसी सी। बचपन वल्ल जित्थों तक्क मेरी सुरत परतदी है, ओदों तों ही साडे थुड़ां भोगदे घर ’च, कवीशरी-रचना दे रूप विच काविक-लफ़ज़ छणकदे आ रहे सन। साडे घर दीआं कंधां नूं, गाइकी दीआं लैआं, सारंगीआं दीआं हूकां ते ढड्डां दी ‘ढऊं-ढऊं’ सुणन दा ‘अमल’ लग्ग चुक्का सी।”
सवैजीवनी दे दूजे भाग ‘बरफ़ विच उग्गदिआं’ दे सरवरक उत्ते रघबीर सिंघ ‘सिरजणा’ नें लिखिआ है, “जिस सहिज कलातमकता नाल ज़िंदगी दे नाटकी मोड़ां अते उतरावां-चहड़ावां नूं इकबाल रामूवालीआ नें आपणी सवैजीवनी विच अंकित कीता है, अजिही कलातमकता, मेरी जाचे, किसे होर जीवनीकार विच घट्ट ही नज़र आई है। भरपूर शबद-भंडार, अणोखे शबद-जुट्टां अते मुहावरिआं नाल परुच्ची आपणी भांत दी वाक बणतर वाली इकबाल दी रसिक वारतक शैली इक दम निवेकला प्रभाव सिरजदी है।”
इस भाग विच कांडां दे कुझ सिरलेख हन: खीसे ’च टिमकदे जुगनूं, लोहे दीआं किशतां, गुंगी पतझड़, हत्थां उप्पर पहिने बूट, सनोअ नाल मुठ्ठभेड़, गिच्ची ’च पुड़िआ सटीअरिंग, ‘नज़मां’ दा जनम दिन, निआगरा दीआं धारां उप्पर चहड़ रही मछ्छी ते कुहाड़ा आदि। इस भाग विच कैनेडा जाण, करड़ा संघरश करन यानी कि बरफ़ विच उग्गण दा अजिहा बिरतांत है जो कैनेडा जाण लई लूहरीआं लैंदे नौजवानां लई राहदसेरा हो सकदा है।
सुरिंदर धंजल इस पुसतक दे मुखबंद ‘बरफ़ विच उग्गी कलम: इकबाल’ दे सिरलेख हेठ लिखदा है, “इकबाल लासानी शबद-चितर दा उसताद है। शबद-चितरां नूं इकबाल इस तरहां बीड़दा अते लाड लडाउंदा है कि शबदां दे गुझ्झे अरथां दे नाळ नाळ, साडी दिमागी धुंद नूं चीरदे होए नवें-नकोर अरथ वी लिशकारे मारन लग्गदे हन। उस दी लेखणी ’च साडे बहुते वारतककारां वांग कोई शरारत नहीं, सगों इक विशेश किसम दी मासूमीअत झलकारे मारदी है।”
इकबाल नें रामूवाले तों सकूली पहड़ाई, मोगे तों कालजी ते सरकारी कालज लुधिआणे तों अंगरेज़ी दी ऐम्म.ए. कीती सी। उस नें कविता लिखी, कवीशरी कीती, गाइआ वजाइआ ते गुरूसर सुधार कालज विच पहड़ाइआ। उत्थे उह अंगरेज़ी दा लैकचरार हुंदा सी ते फिर टरांटो विच सकूल अधिआपक रिहा। कविता, कहाणी ते लेख लिखदा उह नावल लिखण लग्ग पिआ सी। जीहदे कोल शबद-भंडार दी अमीरी ते मौलिक लिखण शैली होवे उह किसे वी साहित रूप उत्ते हत्थ अज़मा सकदा है। इहो कुझ इकबाल नें कीता।
उस दा अंगरेज़ी विच लिखिआ नावल ‘दा डैत्थ आफ़ ए पासपोरट’ पहड़न पिछ्छों मैं उस नूं सलाह दित्ती सी कि उस नूं पंजाबी विच वी लिखे। उह अनुवाद करवाउण लग्गा सी। मैं ज़ोर पाइआ कि इह नावल मौलिक रूप विच पंजाबी विच्च लिखिआ जाणा चाहीदा है। मैनूं पता सी कि इकबाल कोल पंजाबी भाशा दी अजिही समरत्था है कि उह नावल विच नवीं जान फूक देवेगा। मौलिक रचना दी आपणी ताज़गी हुंदी है। जेकर उह नावल अंगरेज़ी दा सिध्धा अनुवाद हुंदा तां बेहा बेहा लग्गदा।
कोई लेखक जिंना वधीआ आपणी मां बोली विच्च लिख सकदा है उंना होर ज़ुबान विच नहीं लिख सकदा। बलवंत गारगी दी मिसाल लै लओ। इक पासे उहदी ‘नेकड टरैंगल’ रख्ख लओ ते दूजे पासे ‘नंगी धुप्प'। जो शिद्दत नंगी धुप्प विच है उह नेकड टरैंगल विच नहीं। नंगी धुप्प दी ताज़गी, निघ्घ ते चमक दा आपणा जलौअ है। इकबाल दे नावल ‘मौत इक पासपोरट दी’ दा वी आपणा जलौअ है।
इकबाल नें तीह वरहे पंजाब दी ते चाली वरहे कैनेडा दी ख़ाक छाणी। उह कैनेडीअन अधिआपक लग्गण तों पहिलां कैनेडा दा मज़दूर बणिआ, रैसटोरैंटां दीआं पलेटां साफ करदा रिहा, सकिउरिटी गारड दी डिऊटी दित्ती ते टैकसी वाही। कैनेडा दी तिल्हकणी धरती ’ते पैर जमाउण लई जिहो जिहे जफ़र किसे नवें परवासी नूं जालणे पैंदे हन उस नूं वी जालणे पए। उस नें वाटरलू, डलहौज़ी ते यौरक दीआं यूनीवरसिटीआं तों कोरस पास कीते अते अधिआपक बणिआ जित्थे उस दा वाह अनेकां रंगां ते नसलां दे विदिआरथीआं नाल पिआ। उह पंजाबी ते अंगरेज़ी दे साहितक सैमीनारां दी शान सी। चोटी दा बुलारा सी।
इक दिन उस नें दस्सिआ बई बापू जी दा जथा कलकत्ते प्रोगराम ’ते गिआ होइआ सी। ओधर कई हफ़ते लग्ग जाणे सन। उदों उह सत्तवीं ’च पहड़दा सी, बलवंत दसवीं ते रछपाल हाले पंजवीं ’च सी। पिओ दी ग़ैर हाज़री विच पुत्तां नूं सकीम सुझ्झी। उह आपणा ही जथा बणा के गुआंढी पिंड दे इक विआह विच गाउण चले गए ते उत्थों डूढ दो सौ रुपए दे इनाम माठ लिआए। घर आ के मां नूं दस्सिआ तां मां नें झिड़के कि आ लैण दिओ थोडे पतंदर नूं ...।
पर उह आपणी आई तों नां टले। पारस होरां दे परतण तक उनहां दा जथा वाहवा रवां हो गिआ। पारस नूं कोई सज्जण पुछ्छण आइआ कि प्रोगराम दे किंने पैसे लओगे? पारस नें मिथिआ रेट दस्स दित्ता। फिर उह मुंडिआं दे जथे दा रेट पुछ्छण लग्गा। उह दरअसल मुंडिआं दा जथा ही बुक्क करन आइआ सी। पारस हैरान रहि गिआ। मिलण आइआ सज्जण तां पारस नें तोर दित्ता पर पुत्तर सद्द लए। नाले अख्खां विच्चों हंझू वहाई जावे ते नाले आखी जावे, जे गाउणा तां सूई दे नक्के विच्चों लंघणा पऊ। मेरी तसल्ली तद होऊ जे करनैल दे पुत्त उहतों दो रत्तीआं उत्तों दी होण।
दो रत्तीआं उत्तों दी करन लई फिर पिउ नें पुत्तां दी करड़ी मशक करवाई। उचारन ठीक कीता ते शीशे साहमणे खहड़ाअ के हत्थ दी वाल्ली मारनी सिखाई। उसे अभिआस दा नतीजा सी कि 60विआं विच रामूवालीए भरावां दा कवीशरी/ढाडी जथा पंजाबी गाइकी दे गगन उत्ते उडारीआं भरदा रिहा। रोज़ आल इंडीआ रेडीओ तों उनहां दी सारंगी वज्जदी, ढड्ड खड़कदी ते कवीशरी गूंजदी। उह गाउंदे:
-गई थल विच भुड़था हो, सस्सी पुंनणा पुंनणा करदी...
-जोगी उत्तर पहाड़ों आए, भिछ्छिआ तूं पा दे सुंदरां...
-पुत्त पूरना हुंदी विरली, मां मतरेई चंगी वे...
-निंम दा माण करीं नां हीरे, तोतिआं नूं बाग बड़े...
-जग्ग जंकशन रेलां दा गड्डी इक्क आवे इक्क जावे...
-है आउण जाण बणिआ दुनीआं चहुं कु दिनां दा मेला...
दुनीआ वाकिआ ई चहुं कु दिनां दा मेला है। रेलां दा जंकशन है। इहनीं दिनीं पंजाबी साहित दे जंकशन तों पहिलां अजमेर औलख रवाना होइआ ते मगरे इकबाल रामूवालीआ। दोवें धरमां करमां दी संकीरणता दे विरुध्ध सन। दोहां दे धीआं ही जनमीआं जिनहां नूं पुत्तर समझिआ गिआ।
दोहां नें किहा सी कि साडे मरने दीआं फज़ूल धारमिक रसमां रीतां नां कीतीआं जाण। कुझ करना होवे तां सादे शरधांजली समागम कर लैणे। उनहां लई सच्ची शरधांजली उनहां दी सोच उत्ते पहिरा देणा ही होवेगी। इकबाल रामूवालीए दी सोच नूं सलाम!

