"बेईमानां भ्रिशटाचारीआं दीआं जहड़ां सानूं ही पुट्टणीआं पैणगीआं... इहनां नें देश नूं खोखला करके रख्ख दित्ता है। बेईमानी दा पैसा... हज़म करना बहुत औखा हुंदा है...।" आपणे बेटे दी आवाज़ सुण के ललित दी तोर हौली हो गई। उस नें हत्थ विच्च फड़िआ बैग आपणी पतनी नूं फड़ाइआ। फिर उस दे हत्थों वापस फड़िआ अते आप ही अंदर रख्खण चलिआ गिआ। ए. सी. चला के उत्थे ही अराम कुरसी 'ते सिर पिछांह नूं सुट्ट के बैठ गिआ। सोच रिहा सी... वोटां पैण विच्च अजे समां पिआ ऐ, नेता जी नें पहिलां ई नोटां दा बैग फड़ा दित्ता। कहिंदे... वोटां दे नेड़े चैकिंग वध्ध होण लग्ग पैंदी ऐ...। उस नूं इक्क सख़त जिही आवाज़ सुणाई दित्ती... "अटैंपट टू मरडर"... उस नें पतनी नूं आवाज़ मारी। पतनी नूं साहमणे देख के बोलिआ, "इहनूं की होइआ तेरी औलाद नूं कीहदीआं जहड़ां पुट्टण लग्गिआ... ? कीहदा मरडर ? चुप्प करा इहनूं।"
"सकूल विच्च समागम ऐ। उस दे दो दोसत वी आए होए नें... तिआरी कर रहे नें। सटेज 'ते नाटक खेडण लई।" पतनी आख के चली गई छेती ही परत आई ते बोली,
"उस दिन मापिआं नूं वी बुलाइआ सकूल 'च... ।"
पतनी दी गल्ल सुण तां लई पर जवाब कोई नां दित्ता। बच्चिआं दीआं आवाज़ां अजे वी उस दे कंनीं पै रहीआं सन। उस दा धिआन पिंड विच्चों सुणीआं गल्लां वल्ल चलिआ गिआ। पिंड विच्च ओपरे बंदे आए होए नें। उस नूं तां अज्ज पता लग्गिआ। कहिंदे नें कि उहनां नूं आइआं महीने तों वध्ध समां हो गिआ। सुणीआं होईआं सारीआं गल्लां दिमाग़ विच्च घुंमण लग्गीआं।
सारा पिंड सोचीं पिआ होइआ सी। इह दो जणे है कौण सन अते कित्थों आए सन। माड़े कंम करन वालिआं नें समें दे मत्थे 'ते माड़ा होण दी तख़ती ला दित्ती सी। लोकां नूं फ़िकर सी... इह पता नहीं किहो जिहे हन। किते इह पिंड वासीआं नूं कोई नुकसान पहुंचाउण दे इरादे नाल तां नहीं आए। किसे आखिआ, "नाळ इक्क औरत है इस लई कुझ्झ वी माड़ा नहीं करनगे।" कोई होर बोलिआ, "नां तां सारे मरद ही भले हुंदे नें... नां सारीआं औरतां भलीआं। अज्ज कल्ल्ह बथेरीआं औरतां वी माड़े कंम करदीआं नें।" ललित दे दिमाग़ विच्च सोच उभरी, 'किते उह पिंड दे जाइज़ नाजाइज़ कंमां दी जांच पड़ताल दा हिस्सा तां नहीं... ?'
इह दोवें किसे नाल बहुती गल्ल वी नहीं करदे। जिहड़ा वी कोई इहनां नूं मिलण जांदा जां भेत सेत लैण जांदा। उह कोई तसल्लीबख़श जवाब नहीं सी दे सकदा। उह अंदर दी गल्ल दस्सदे ही नहीं। अगला निराश जिहा हो के मुड़ आउंदा। अव्वल तां कोई उहनां कोल जांदा ही नहीं। भावें बच्चिआं नूं उस पासे जाण तों मनहा कीता होइआ सी फिर वी दाअ लग्गदिआं बच्चे ओधर चले जांदे। पिंड वाले सोचदे कि जिंना चिर उहनां दे ख़िलाफ़ कोई सबूत नहीं मिल जांदा, ओना चिर उहनां ते कोई कारवाई नहीं सी कीती जा सकदी।
जिस किसे नें वी नेड़िउं वेखण दी कोशिश कीती इही आखदा कि कोई ज़ख़मी हालत विच्च पिंड तों जंगल वाले रसते वड्डे रुख्ख हेठ टुट्टी जिही छंन विच्च रहि रिहा है। उस दे नाल इक्क औरत है। किसे नें आखिआ, "औरत उस दी मां जापदी है ज़ख़मां दा इलाज बड़े ममतामई तरीके नाल करदी है।"
उह छंन तों बाहर घट्ट ही निकलदे। शाइद किसे दुशमण तों डरदे लुके होए नें। इस लई किसे नूं भेत नहीं दिंदे। कई वार तां देखण नूं लग्गदा कि उह इत्थों किंनी-किंनी देर गाइब रहिंदे हन। जंगल विच्च लक्कड़ीआं लैण गए इक्क मज़दूर नें दस्सिआ,
"मैं उहनां नूं पुछ्छिआ... थोनूं जंगल वाले पासिउं रात नूं जंगली जानवरां तों डर नी लग्गदा ?
उह कहिंदे, "जानवरां तों काहदा डर? डर तां माड़े बंदिआं तों लग्गदै।"
कुझ्झ समें बाअद लोकां नूं उहनां दी आदत लग्ग गई, बहुते लोक तां उहनां बारे जाणन दी कोशिश करनों वी हट गए। जे कोई दिआलू बंदा उहनां नूं खाण पीण दीआं वसतां देण दी कोशिश करदा तां बहुती वार उह मनहा कर दिंदे अते कदे-कदे फड़ के रख्ख लैंदे। पता नहीं... उस नौजवान मुंडे नूं की बिमारी सी। उस दे ज़ख़म भरन दा नां नहीं सन लै रहे। कई वार तां इउं लग्गदा कि उस दे ज़ख़म होर वध गए होण अते डूंघे वी हो गए होण।
पिंड विच्चों दो चार बंदे उहनां बारे जाणन दा यतन करदे रहिंदे। उहनां नूं कोई बहुती कामयाबी नहीं मिली, बस ऐना कु ज़रूर पता लग्ग गिआ कि भावें उह ज़ख़मी हालत विच्च है फिर वी कमज़ोर नहीं ... किसे बहादर ख़ानदान दा ख़ून ऐ। सरीर 'ते ऐने ज़ख़म होण दे बावजूद वी उह किसे तों नहीं डरदा। उस नूं ज़ख़मी कौण करदा है, इह इक्क रहस्समई गल्ल सी। कईआं नें तां उस दे सरीर विच्चों रत्त सिंमदी वी देखी है। लोक बहुता उहनां दे नेड़े नहीं सन जांदे। जेकर कोई उहनां नूं सिंमदी रत्त बारे पुछ्छदा तां उह अगले नूं आखदे,
"इह ज़ख़म साडे आपणिआं नें ही दित्ते होए नें।"
पर उहनां दे घर परिवार बारे कोई नहीं सी जाणदा, कोई आखदा, "किसे दूर दे शहिर तों आए होए नें।"
कोई आखदा, "किसे पिंड दे हन।"
कोई आखदा, "कदे पिंडां वालिआं वरगे लग्गदे नें, कदे शहिरीआं वरगे।"
मुंडे नूं लग्गी ला-इलाज बिमारी तों डरदा कोई उहनां कोळ बहुती देर रुकदा नहीं सी। उहनां बारे जिउं-जिउं लोकां नूं पता लग्गदा, कई दिखावे दे दानी नेता अते अमीर लोक उस दे ज़ख़म कज्जण नूं नरम मुलाइम कप्पड़े दे जांदे। कुझ्झ समें लई उस दीआं पीड़ां कज्जीआं जांदीआं। थोहड़े समें बाअद इहनां रेशमी मुलाइम कप्पड़िआं विच्च वी सिंमदा लहू दिसण लग्ग पैंदा।
पिंड दे सिआणे पतवंतिआं नें सलाह बणाई कि उहनां दोवां जणिआं नूं उहनां दे पिंड, शहिर अते परिवार बारे सारा वेरवा पुछ्छ के उस दा कोई देसी अंगरेज़ी इलाज करवाइआ जावे। उह उहनां नूं मिलण जा रहे सन। इस बहाने समागम ते पहुंचण लई वी सद्दा दे आउणगे। पिंड दे नेड़े दे वड्डे सकूल विच्च अज़ादी दिवस मनाइआ जाणा सी अते किसे मंतरी नें झंडा लहिराउण आउणा सी। उस तों वी उहनां लई मद्दद मंग लैणगे। पिंड दे रिटाइर हो चुक्के मासटर अते फौजी मिल पए। उहनां नूं वी नाल चल्लण लई किहा। पहिलां उहनां नांह-नुक्कर कीती फिर 'कर भला हो भला' आखदिआं नाळ तुर पए। फौजी अते मासटर जी उहनां नाल गल्लीं पै गए। उहनां आपणी नौकरी समें दे इमानदारी नाल फरज़ निभाउण दीआं बहुत गल्लां सुणाईआं। उह दोवें उहनां दीआं गल्लां सुण के खुश हो रहे सन। अज्ज नौजवान दे ज़ख़मां विच्च वी जिवें दरद घट गिआ होवे। पंच अते सरपंच उहनां दोवां दीआं गल्लां सुण के वी हैरान हो रहे सन। उहनां नूं तां अजोके समें दे नाल-नाल इतिहास दी वी बहुत जाणकारी सी। जदों उह उहनां नाल गल्लां करके वापस आउण लग्गे तां सरपंच बोलिआ," मैनूं तां कुश घाळा-माळा लग्गदै... इहनां नूं ऐनी जाणकारी कित्थों मिली ?"
" मैनूं तां लग्गदै इह बहुत पहड़े लिखे होणगे... चक्कर तां कोई है ज़रूर...इत्थे आउण दा वी कोई होर ई मकसद होऊ।" पंच नें वी हामी भरी।
" इक्क गल्ल होर देखी? फौजी ते मासटर ऐं गल्लां कर रहे सन जिवें उहनां नूं जाणदे हुंदे नें।" सरपंच बोलिआ।
"किते इही नां कोई पंगा खहड़ा कर देण... ।"
समां तां जिवें दुग्गणी-तिगुणी चाले चल्ल रिहा सी। हुण तां अजे समागम दीआं तिआरीआं दी गल्ल हो रही सी। हुणे कही जांदे नें कि वोटां वी सिर 'ते आ गईआं । पिंड दे मोहतबर बंदिआं दी विहल ख़तम हो गई सी। सारे पिंड विच्च अंदरख़ाते हिलजुल्ल शुरू हो गई। लोक अंदरों बाहरों इक्क नां रहे। अंदरो-अंदरी सकीमां लग्गण लग्गीआं। पिंड दीआं सांझीआं थावां 'ते भीड़ां लग्गणीआं शुरू हो गईआं। जिहड़ा पिंड इक्क लग्गदा हुंदा सी, उस विच्च कई धड़े उभ्भर आए। गळी मुहल्ले वालिआं तां की इकठ्ठे होणा सी, टब्बरां विच्च वी एका नां रिहा । सिआणे लोक इह सभ देख के झूरदे रहिंदे।
चोणां दा ऐलान हुंदिआं ही वख्ख-वख्ख पारटीआं वाले लोक खल्लां खूंजिआं विच्चों वी वोटरां नूं लभ्भदे फिरदे। नेता लोक पिंड वालिआं नूं पैसे दा लालच, बोतलां दा लालच, नौकरीआं दा लालच अते होर नशिआं दा लालच दे के वोटां आपणे पख्ख विच्च करन दा यतन करदे। पिंड वाले वी इस पासे उलझ गए। हर रोज़ वख्ख-वख्ख पारटीआं दे नेता जनता नूं आपणे वाअदिआं नाल भरमाउण दी कोशिश करदे। उहनां दीआं कोशिशां काफ़ी हद्द तक्क कामयाब वी हो गईआं। बहुते लोक पिछला सारा भुल्ल- भुला के उहनां दे पैंतड़िआं विच्च आ गए । पिंड विच्च हर रोज़ इकठ्ठ हुंदा। कदे किसे पारटी वाले आउंदे, कदे किसे वाले। हाकम धिर वी चोणां तों कुझ्झ कु समां पहिलां पुराणे कीते वाअदिआं विच्चों कुझ्झ कु पूरे करन दा दिखावा करन लग्गी। सभ नूं पता सी लोक ताज़ा लिप्पिआ देखदे हन। चोण ज़ाबते तों पहिलां लंमे समें तों लमकाए कंमां दी प्रकिरिआ नें तेज़ी फड़ लई। बेरुज़गारां नूं कई-कई साल दे लारिआं पिछ्छों नियुकती पत्तर देणे शुरू कर दित्ते। नियुकती पत्तर दिंदे होए वड्डीआं-वड्डीआं फोटोआं अख़बारां 'ते छपण लग्गीआं। नींह पत्थर रख्खे जाण लग्गे।
पिंडों बाहर रहिंदे इहनां दो दुखिआरिआं वल्लों लोकां दा धिआन घट गिआ। पता नहीं मौसम करके जां किसे होर कारन करके उस नौजवान दी तकलीफ़ वधण लग्गी। कई वार उह दरद नाल कराह रिहा हुंदा। पिंड दे लोकां नूं उस नाल हमदरदी सी। उह उस दा इलाज करवाउणा चाहुंदे सन। उहदी मां आखदी,
" मेरे पुत्त दीआं पीड़ां दा इलाज कोई डाकटर नहीं कर सकदा।"
पिंड वालिआं नूं उहनां 'ते तरस आउण लग्गिआ। महिसूस करदे कि जेकर उस दा इलाज हो जावे तां बहुत वड्डे पुंन दा कंम है, नहीं तां पिंड वालिआं नूं इहनां दा सराप लै बैठू।
आज़ादी दिवस वी आ गिआ। समागम वी शुरू हो गिआ। जिवें कोई जादू नाल द्रिश बदल रिहा होवे। सटेज तिआर सी। सकूल दे बच्चे देश भगती दे गीत गा रहे सन। सारा कुझ चंगा लग्ग रिहा सी। छंन वाली माता वी आई होई सी। मुंडा वी नाल सी। उह वी अज्ज बच्चिआं नूं देख के खुश हो के ताड़ीआं मार रहे सन।
गड्डीआं दे काफ़ले आउणे शुरू हो गए। पता नी कौण नें? पर इह की... इस पिंड विच्च वड्डे-वड्डे नेता आ रहे नें। सारे पासे कीड़ीआं वांग पुलस ही पुलस फिर रही सी। लोक हैरान हो रहे सन... इहनां नूं तां किसे नें बुलाइआ ही नहीं फिर...?
बच्चे सटेज 'ते नाटक खेड रहे सन। कोई देश भगत होण दी भूमिका निभा रिहा सी। कोई ब्रिटिश सरकार दा अफ़सर बणिआ सी। वड्डे-वड्डे नेतावां लई कुरसीआं खाली करवाईआं जाण लग्गीआं। बच्चिआं दे नाटक वल्लों धिआन हट के नेतावां वल्ल होण लग्गिआ। ऐने नेतावां दे आउण दा कारन उहनां दे नाल आए अफ़सरां दी घुसर-मुसर तों पता चल्लिआ कि अज्ज थां-थां 'ते अज़ादी दिवस मनाइआ जा रिहा है। जदों इहनां नूं बणिआ बणाइआ इकठ्ठ मिल जांदा है तां इह आपणे मूंह आपे मीआं मिठ्ठू बण के जनता नूं सच्चे झूठे वाअदिआं नाल भरमाउण लई कोई मौका हत्थों नहीं जाण दिंदे। बच्चिआं दा प्रोगराम रुकवा दित्ता। पंदरां-पंदरां वीह-वीह साल तों सत्ता विच्च रहिण वाले इक्क दूजे 'ते उंगलीआं उठा रहे सन। समझदारी रख्खण वाले इहनां दीआं गल्लां सुण के ख़ुद शरमिंदा हो रहे सन। कई इमानदार अफ़सरांं नूं इहनां 'ते खिझ चहड़ रही सी। पर इह की होई जा रिहा ऐ । देश दे मोहतबरां दे नाल होर वड्डे-वड्डे नेता... लोक अख्खां मळ-मळ के देख रहे नें... इह सच्च है जां सुफ़ना... ?
बच्चे निंमोझूणे होए भुख्खे-भाणे इहनां नेतावां दे मूंहां वल्ल वेख रहे हन... कदों इह चुप्प होण अते उह आपणा प्रोगराम दुबारा शुरू करन। उह माता दे कोल बैठे होए सन। हौळी-हौळी उस नाळ गल्लीं पै गए। उस दा मुंडा बड़ी तकलीफ़ विच्च लग्ग रिहा सी। माता बड़ी बेचैन हो रही सी। शहीदां दे नां 'ते नाहरे लग्ग रहे सन। बाहां उलार-उलार के वख्ख-वख्ख शहीदां दे नां लै के... तेरी सोच ते, पहिरा दिआंगे ठोक के... आख रहे सन। इक्क सिध्धे जिहे बंदे नें सटेज दे नेड़े जा के उच्ची देणे पुछ्छिआ,
"कोई इह वी तां दस्स दिओ... उहनां दी सोच है की सी ?" जवाब देण दी थां उह इक्क दूजे दे मूंह वल्ल तक्कण लग्गे जिवें कोई चोरी फड़ी गई होवे। मंतरी नें आपणे सहाइक नूं धीमी सुर विच्च पुछ्छिआ, "की सी सोच उहनां दी?"
"साबह... मैनूं तां पता नी।" उस नें आपणा हत्थ मूंह अग्गे करदिआं आखिआ।
"होर कीहनूं पतै? पता रख्खिआ करो... हुण जनता सवाल करन लग्ग पई... ।" मंतरी तिलमिलाइआ।
"साबह जिहड़े अफ़सर... थोडी सकिऊरटी 'ते लग्गे होए नें उह बथेरे पहड़े लिखे नें उहनां नूं पता होऊ।"
"जदों बाई जी सोच दा ई नहीं पता... फिर पहिरा किहड़ी गल्ल 'ते दिउगे?" सवाल करन वाले दा दूसरा सवाल सी। उस नूं अग्गे बोलण नहीं दित्ता गिआ। पुलस वाले फड़ के परे लै गए। साहमणे बैठी भीड़ विच्चों कोई बुड़बुड़ाइआ, "उहनां दी सोच जाणन लई उहनां बारे पहड़ना पऊ... नेता बणन लई पहड़ाई ज़रूरी नहीं हुंदी...।"
पिंड वालिआं विच्च घुसर-मुसर शुरू हो गई। बच्चिआं नें इशारा मिलदिआं ही फिर आपणा नाटक शुरू कर दित्ता। माता अते मुंडे नूं वी उहनां आपणे नाल शामल कर लिआ। देखदिआं-देखदिआं उस दे रूप बदलण लग्गे। करतार सिंघ सराभा, भगत सिंघ, राज गुरू, सुखदेव, ऊधम सिंघ , लाला लाजपत राए अते होर बहुत सारे रूप जिहनां नूं लोक पछाण नहीं सके। मुंडे नें आपणे सरीर ते लपेटी चादर लाही। लहू सिंम रिहा सी। उस दी हालत बड़ी नाज़ुक हुंदी जा रही सी।
" इस नूं लहू-लुहाण कीहने कीता? " नेतावां विच्चों इक्क चीकिआ।
" तुसीं सारिआं नें।" इक्क बच्चे नें जवाब दित्ता।
इक्क बच्चा, जिस नें काळा कोट पाइआ सी, उस नें सारिआं वल्ल इशारा करदिआं किहा, "तुहाडे विच्चों अध्धिआं तों वध्ध ते केस बणदा है... 'अटैंपट टू मरडर' दा।
"असीं तां इहनूं जाणदे वी नहीं।" इक्क नेता बोलिआ।
ललित दे बेटे विच्च जिवें किसे वड्डे दी रूह प्रवेश कर गई होवे। उह विअंगमई ढंग नाल हस्सिआ अते बोलिआ, "सच्च किहा... तुसीं इहनूं भुल्ल गए, जिहदे कर के तुसीं वड्डे-वड्डे नेता बणे ओ... सारिआं इस नूं अधमरिआ कर छड्डिआ... इस नूं ख़तम करन लई नित्त नवें ज़ख़म दिंदे ओ... हूं... अजे कहिने ओ जाणदे ई नहीं।... लाहनत ऐ तुहाडे 'ते।" साहमणे बैठा ललित डर गिआ कि उस दा पुत्त किवें वड्डे-वड्डे लीडरां साहमणे ज़ुबान चला रिहा है। "तुहाडे विच्चों बहुतिआं दे हत्थ इस दे ख़ून नाल रंगे होए नें।" पिउ पुत्त दीआं नज़रां मिलीआं पर बच्चे 'ते पिउ दी वट्टी घूरी दा कोई असर नहीं सी। इक्क अधिआपक बच्चे दे कंन विच्च कुझ्झ कहि के गिआ। मंच उप्पर देश दे मोहरी नेता आ रहे सन। चंगी तरहां देखण 'ते पता लग्गिआ इह सकूली विदिआरथी सन जिहनां नें नेतावां वरगे कप्पड़े पाए होए सन। उहनां दे हत्थ इस तरहां सन जिवें ख़ून नाल रंगे होण।
"इह सारे इस नूं मारन 'ते तुले होए नें।" बच्चे नें उहनां वल्ल इशारा करदिआं फिर किहा।
"इह तां देश दे राखे नें।" भीड़ विच्चों अवाज़ आई।
"कहिण नूं राखे नें... इह तां उस वाड़ वरगे नें जिहड़ी खेत नूं खाण लग्ग जांदी है।"
माता दे मत्थे 'ते पुत्त लई चिंता दीआं लकीरां उभ्भरीआं होईआं सन। उह साफ़-सुथरे लिबास विच्च परदे 'ते बणे देश दे नकशे दे अग्गे खहड़ी सी।
बच्चा डिक्क-डोले खांदे डिग्गदे ज़ख़मी नौजवान वल्ल भज्जिआ। फौजी, मासटर, इक्क दो नेता अते अफ़सर, जिहड़े आपणे फरज़ निभाउण वाले पासिओं बेदाग़ सन, किसे दी भलाई लई आपणे कप्पड़िआं 'ते दाग़ लग्गण तों नहीं सन डरदे अते कुझ्झ बच्चिआं नें भज्ज के उस नूं संभाल लिआ, डिग्गण नहीं दित्ता। कई अफ़सर उस नूं बचाउण लई अग्गे आउणा चाहुंदे सन, पर नेतावां दी सुरख्खिआ विच्च कुताही होण तों डरदे अग्गे नहीं आए।
"तुसीं जिहड़ीआं दातीआं इस दीआं जहड़ां विच्च चला रहे ओ... उह इस दीआं नहीं, तुहाडीआं आपणीआं जहड़ां नें।"
"इह है कौण इह तां दस्स दिउ?" इक्क नेता नें उच्ची आवाज़ विच्च पुछ्छिआ।
"इह लोकतंतर है।" उस नें बड़े जोश नाल ते भरीआं अख्खां नाल किहा। सारे पासे चुप्प वरत गई।
"अटैंपट टू मरडर...।" थांएं भसम कर देण वाली नज़र सुट्टदिआं बच्चा बुड़बुड़ाइआ अते उस दा चिहरा भख रिहा सी।

