मार्च 25, 2025

writingDetail.created_by
By: उंकारप्रीत

ब्रहिमंडी गुरमुख कवी – निरंजन “नूर”

इक्क ब्रहिमंड असीं अपणी बाहरी अख्ख नाल चौगिरदे वेख रहे हां। इसतों किते वध्ध पसारे वाला ब्रहिमंड साडे अंत्रीव विच्च फैलिआ होइआ है। इस अंत्रीव ब्रहिमंड नूं वेखण वाली अख्ख उह है जिस राहीं “ओज़ोनी चादर” विचले सुराख़ दिसण लगदे हन। इस अख्ख दी प्रापती लई हनेरे नूं प्रकाश विच्च बदलण वाली चेतना दे सनमुख्ख होण दी लोड़ हुंदी है। इस गुर-चेतना दे सनमुख्ख हो के “निर-अंजुन” हो जाईदा है। “निर-अंजुन” हुंदिआं ही “नूर” जलवागर हुंदा है। सदीवी नूर जो अंदरों बाहर वल्ल ते बाहरों अंदर वल्ल फैलदा चला जांदा है।

निरंजन सिंघ “नूर” नूं मिलके अजिहे खि਼आल सहिजमई गती नाल तुहाडे चौगिरदे तों अंत्रीव वल्ल ग़तीशील होण लग्गदे सन। रबाब छिड़ पैंदी…ते फिर नूरानी बोल:

ग़ग़ुन महि थाल, रवि चंद दीपक बणे

तारिका मंडल सगुल जोती

धूप मलिआनलो पवुन चवरो करै

सगल बनराइ फूलंत जोती…..॥

तुहाडे आले दुआले ‘च चुपचाप प्रवहित होण लग्गदे। बैठक विच्च उसदी आमद नाल शैलफ़ विच्च पईआं पुसतकां वाली नुक्कर चंन,तारे ते सूरज नाल जड़त असमानी टुकड़ा हो जांदी। कमरे विचली हर चीज़ दे अरथ नूरानी हो उठदे। हर जाम नूर दा जाम हो जांदा ते “नूर” दुआले जुड़े लोक नूर ‘च इशनान कर रहे जगिआसू।

“नूर” नूं पहिली वेर मिलदिआं अजिहा लग्गदा कि अज्ज कुझ नवां मिलिआ है। उह अगली वेर मिलदा तां इह नवांपन होर वी नवीन हो जांदा।

“साहिब मेरा नित नवां…..”

सतरां फ़ज़ा ‘च धड़कण लग्गदीआं ते इस आलम विच्च उसदी “गुरमुखी मुसकान” होर नवें ब्रहिमंडी अरथ भरन लग्गदी। उह घट्ट बोलदा। “नूरी मुसकान” घुली उसदी चुप्प, चुप्प दी खूबसूरती नूं चार चंन लाउंदी जापदी। उसदे बोल उसदी चुप्पी नालों खूबसूरत हुंदे:

गिआन जिहा प्रकाश नां कोई

इहदी रूप सुगंधी पी के

अपणा तीजा नेतर खहोलो

सभ ज़ंज़ीरां ज़ाल दिसणगे

नैण करो सुरजीत।

मुकती की है?

मन दे जाल चों निकल जाणा

फिर आज़ाद हवा दे वांगूं

देश काल दीआं हद्दां टप्पके

करनी अमर प्रीत।

उसदी संगत करदिआं “मुसकान” दी शकती दा अहिसास होण लग्गदा। उसताद, जनाब उलफ़त बाजवा दी पुसतक “सारा जहान मेरा” खोहल के जद उह पहिले सफ़े तों इह सतर:

“अज़ीम शाइर बाबे नानक नूं समरपित…” दो वेर वज़द आ के पहड़दा ते मुसकरा के मत्थे नाल छुहाउंदा तां उसदी मुसकान दे अरथ बड़े नवें हुंदे। बाबे नानक नें वेईं कंढे गिआन नूं प्रापत होण मगरों सुलतान पुर नगर वल्ल जांदिआं जिहड़ी पहिली गल्ल पहिले मिलण वाले राही नूं दस्सी सी “नूर” उह राही जापण लग्गदा। सुलतानपुर लोधी नाल उसदा जुड़िआ होणा इस खि਼आल नूं प्रमाणिक करन लग्गदा।

नूर साहिब, हड़प्पे, सुलतानपुर ते फिर इंगलैड विच्च जीवन बिताउंदिआं, भगत रविदास वांग, किसे “बेगमपुरे” दी कलपना करदे ओ…

उत्तर विच्च “नूर” मुसकराउंदा। भरपूर “नूरी मुसकान”…किउंकि उसने जो कहिणा हुंदा उसनूं अजिही नूरानी मुसकान दी पिठ्ठभूमी दी लोड़ हुंदी।

“हां…है इक्क…खलिसतान॥”

“खलिसतान!!” इस जगिआसू हैरानी ते उह मुड़ मुसकाउंदा ते वजद ‘च आ के अपणी नज़म छोह लैंदा:

“मेरा खलिसतान सारा विशव है, ब्रहिमंड है

हिंद महांसागर निरा बंगाल दी खाड़ी नहीं

मेरा खलिसतान इक्क पंजाब दी फाड़ी नहीं।

मेरा खालिसतान वायूमंडलां दी शुध्धता

कोई तारा जंग इहदी वाअ वल्ल नां वेखसी

भुख्ख दुख्ख दा लुट्ट दा कुंभी नरक

एसदे प्रकाश कोलों डरेगा॥

कला, कला लई जां जिंदगी लई…

जुआब विच्च उह मुसकरा के जगिआसू वल्ल गहु नाल वेखदा। उसदी तक्कणी विच्च कीलण दी समरत्था हुंदी:

“कला की है? जि਼ंदगी दे दीदिआं दा नूर है

कला जलवा, कवी मूसा, जि਼ंदगी कोहितूर है।

कला नें बारूद नूं संधूर दे विच्च बदलना

कला नें ही मस्सिआ नूं नूर दे विच्च बदलना॥

उसदा जुआब: जगिआसू दीदिआं ‘च कलामई ज़िंदगी दा नव-नूर भर जांदा। उसदीआं अख्खां ‘च नीझ ला के तक्किआं उहनां ‘च भरी जि਼ंदगी नूं नित्त नवीं नीझ ते आस नाल तक्कण दी तक्कणी भरी दिसदी।

उह जितनी वेर आउंदा उस कोल नवीआं ऐनकां हुंदीआं। आधुनिकता दी लोअ ‘च जि਼ंदगी नूं अचूक वेखण,निरखण ते परखण लई तिआर-बर-तिआर। रातीं महिफ़ल ‘च उह जद जलवागर हो जांदा तां अपणीआं ऐनकां लाह के रख्ख लैंदा। वजद ‘च आ के अपणी सदाबहार नज़म सुणाउंदा जिसनूं सरोते बार बार सुणन लई जि਼द करदे:

“इस मंडी विच्च कालख विकदी

काळख गोरे रंग दी।

पत्थर दिल खुशबोई मोई

फुल्ल नूं सूली टंगदी।

कालख गोरे रंग दी….॥

इक्क हट्टी ते बंब पए विकदे

बाईबल विच्च लपेटे।

सूली दा विओपार करेंदे

नित्त मरीअम दे बेटे।

इक्क हट्टी ते मौत ललारन

ससते खफ्फण रंगदी।

कालख गोरे रंग दी…॥

नित कालख दा मुज़रा हुंदा

नच्चण जाम सुराहीआं।

पर इस डैण दीआं दो अख्खीआं

रत्त दीआं त्रिहाईआं।

हत्थां विच्च घुग्गीआं दा जोड़ा,

पैरीं झाजर जंग दी।

कालख गोरे रंग दी…॥

उस समें नूरानी रात हूंदी…जिस विच्च उह नूर ‘च इकमिक होइआ हुंदा…अंदर तों बाहर वल्ल ते बाहर तों अंदर वल्ल फैल रिहा शुध्ध नूर।

सवेरे सवेरे उसदा फोन आउंदा,”मेरीआं ऐनकां तेरी बैठक ‘च रहि गईआं रातीं…।”

“नूर नूं ऐनकां दी की लोड़?”

जुआब विच्च उह मुसकरा रिहा हुंदा। उसदी मुसकान टैलीफोन दीआं तारां राहीं आवाज़ दे नाल-नाल चुपचाप छण छण आ रही हुंदी,”अज्ज दा दिन तां वेखणा होइआ नां।” उसदे जुआब विचले “दिन” ते “वेखणा” दे डूंघे अरथ हुंदे विशाल…ब्रहिमंडी। उसदीआं ऐनकां नूं मैं ला ला के वेखदा। कुझ नज़रीं नां आउंदा। हाले बहुत कुझ नासाफ़ सी,झाउला ते असमतोल। मैं हाले इहनां लई नहीं दा विचार तीखणता नाल महिसूस होण लग्गदा। नज़र दे ओस नूरी पड़ाअ तीक पहुंचण दी उतशाहना बिहबल कर जांदी। उह नूर दीआं ऐनकां सन…मुसकान नाल धूड़ीआं नूरी ऐनकां। इहनां चों उह जो कुझ वेखदा सी, निरखदा,परखदा ते महिसूसदा सी उसदा पता “ओज़ोन दी अख्ख” ग़ज़ल संग्रहि दे मुख्खबंध विच्च अंकित उसदी नज़र पैड़ तों लग्गदा है:

“शुध्ध आकसीजन दे मालीकिऊलज़ नाल बणी ओज़ोन गैस दी परत धरती नूं सूरज दीआं अलटरा वाइलट किरना दे ज़हिरीले असरां तों बचाउंदी है। प्रमाणू हथिआरां दे तज़ुरबिआं नें इस ग़ैस दी परत विच्च मघोरे कर दित्ते हन। इसदे मुकंमल रूप विच्च तबाह हो जाण नाल जीव जंतू ते बनसपती दी होंद धरतीं तों मिट जाएगी।”

पौण पाणी ही जे कतल हुंदे रहे

कुख आकाश-गंगा दी सुक्क जाएगी,

आस दी अख्ख जे बे-नज़र हो गई

किहड़े आकाश दे सिर ते धरती रहू।

गल्ल उसदे रुबाई-ग़ो, ग़ीत-गो, नज़म-गो होण तों ग़ज़ल-गो तीक आउंदी तां उह मेरे “ग़ज़ल सनेह” दी पिठ्ठ पलोस के थापड़े वरगे नूरानी बोल बोलदा,”माशूक-प्रसती अज्ज मनुख्खता-प्रसती तक्क पुज्ज गई है। जाम संग्राम दा सफ़र तैअ कर चुक्का है। ग़ज़ल अज्ज विअकती तों विशव तक्क विशाल हो गई है।”

“आस दी ओज़ोन तों अंबर बणे

बणे चंन तारे जदों महिकी ग़ज़ल।

शाइरी दी आतमां दा नूर इह

ग़ज़ल होवे, कदी नां मोई ग़ज़ल॥

“जितनी सूझमई कविता नूर नें लिखी है ओहो जिही पंजाबी विच्च हाले तक्क नईं लिखी गई।” डा. केसर सिंघ केसर दी इस अमोल टिप्पणी दा मुल्ल नूर दीआं पुसतकां ,”हड़प्पा तों हीरोशीमां वल्ल” ते “हो-ची-मिंन” महांकावि विचले नूरी साहित नूं पहड़के पता लग्गदा है। “हड़प्पा तों हीरोशीमां वल्ल” विचली उसदी “लोरी” विचला नूर पाठक दे सरोते मन नूं जिहड़ी “नूरी लोर” बखशदा है उसदा बिआन शबदां तों बाहर दी गल्ल है:

“सौं जा मेरे लाल

जागण दा मुल्ल महिंगा एथे,

सुपने होण हलाल।

सौं जा मेरे लाल।

नींद दी नगरी जंनत जाई

इहदे वरगी कौण?

टूणेहारी खुशबू जित्थे

जादूगरनी पौण।

सुपन-पंघूड़े दे विच्च लेटे

झूटे लैण खिआल

सौं जा मेरे लाल।

नींद दा शीशा करनी वाला

इह लिख सकदा लेख।

इहदे साहवें नगन खड़ो के

अख्खीआं मीट के वेख।

सभ नूं रूह दे दरस करावे

इहदी कला कमाल

सौं जा मेरे लाल।

रावी दी रहिमत है जित्थे

सतलुज दा संगीत।

जंनत दा प्रशाद वंडेंदा

जि਼हलम दा हर ग़ीत।

नच्चदी पई झना विच्च जित्थे

चंबे वरगी प्रीत।

आसा-वंद बिआसा जित्थे

पल पल देवे ताल।

सौं जा मेरे लाल।

सुत्ते रहिण तां सारे इको

घुग्गी वांग मासूम।

जाग पए तां चंगे, मंदे,

ज़ालम जां मज़लूम।

कुझ सुपने नींदां घर टिकदे

जिउं शीसे विच वाल

सौं जा मेरे लाल।

वीतनामी लोक नाइक “हो-ची-मिंन” दी लोकमई शखसीअत, मनुख्खता दी आज़ाद-अणखी बरकरारी नूं समरपित संघरश विचली उसदी लोक नाइकता दी नुहार, विच्च जिस सूझ नाल “नूर” नें विशवमई अरथ भरे हन, उह नूर दी प्रतिभा दा अदुत्ती कमाल है। “हो-ची-मिंन” महांकावि विचले हो-ची-मिंन दे अपणे लोकां नूं “अंतिम सलाम” विच्च “नूर” दा आपा हू-ब-हू समोइआ प्रतीत हुंदा है:

“उमर भर

लोकां लई मैं जूझिआ

देश लई

महान इनकलाब लई।

हुण चला जावां

तां कोई ग़म नहीं

सिरफ मैंनूं होर सेवा करन दा

सुपना जिहा तड़पाएगा

मौत –

जीवन दी सड़क ते

इक ज़रूरी मोड़ है

इह मेरा राही सरीर

थक्क के खड़ जाएगा।

ग़ज़ल दे पिंडे तों, मुहम्मल

शबद इक झड़ जाएगा।

शबद लंगड़े नें,

जो अरथां दा सहारा भालदे

अरथ कामल नें

कला ते जि਼ंदगी दे नाल दे

जदों तीक

ज़ालम दी अरथी नां सजाई जाएगी

मैं तुहाडे नाल अरथां वांग

जींदा रहांगा।”

इंगलैंड विच्च “नूर” दा पगड़ी हक्क लई कीता घोल, मज़दूर जमात दे हक्क लई अणथक्क कंम जित्थे इस “सलाम” विचला “नूर” दे हिस्से आइआ “लोकां लई जूझणा” है ओथे “ज़ालम दी अरथी” विचला ज़ालम “नूर” लई ठंढीआं जंगां, तारा जंगां ते प्रमाणू बंबां नूं जनम देण वाला संगदिल है। जिसदी अरथी निकलण तीक उह साडे नाल अरथां वांग जीविआ है, जींदा है ते जींदा रहेगा:

“जीआंगा कदी वी नां मुरदा रहांगा

हयाती दे अंम्रित ‘च खुरदा रहांगा।

एहो मेरी मंजि਼ल एहो मेरी मुकती

मैं टुरदा रिहा हां , टुरदा रहांगा।”

बाबे नानक दे आशे नूं परनाए होए “नूरी-गुरमुखां” दे पैरां ‘च इही चक्कर हुंदा है। सदा टुरदे रहिण दा दरिआई सुभाअ। ननकाणे तों सुलतानपुर, सुलतानपुरों मक्के मदीने, असाम, बंगाल ते लंका देशां तीक ते सत्त समुंदरां दीआं हद्दां टप्प के परवास धारदे ऐसे “गुरमुख”, पर अपणे परवास ते इलज़ाम नईं आउण दिंदे। इसनूं सारथिक रख्खदे हन। नूर नाल ओतपोत। नूरानी !! हयाती दी हूकवीं पैरवी:

“नूर दा देश किहड़ी दिशा विच्च नहीं

जे मैं पछ्छम ‘च नां तड़पदा जूझदा

घोर इलज़ाम सी मेरे परवास ते।”

अजिहे ब्रहिमंडी चेतना वाले गुरमुखां नूं सलाम रघुबीर ढंड दे शबदां तों परहे की होवेगा…”ईसा मसीह भावें मेरा आदरश नहीं, पर उह इंना निघ्घा बंदा सी कि उहदी संगत ‘च मनुख्ख अपणे आप नूं वड्डा वड्डा ज़रूर महिसूसदा सी। जदों कदे वी, पिआरे दोसत अते साथी, मैं दो घड़ीआं तेरे दरबार ‘च बैठिआ हां तां मैं अपणे आप नूं रोही दी जंड नहीं समझिआ बलकि अपणे पिंड दी उह घणछावीं निंम जीहदे नाल मेरे पिंड दीआं हीरां पीघां पा के रब्ब जेडीआं पीघां चहड़ाउंदीआं सन। ईसा वरगे पिआरे मनुख्ख! अज्ज दे दिन अपणे अज़ीज़ दोसत दा सलाम कबूल करीं!!”