जून 12, 2025

writingDetail.created_by
By: इंज. जसवंत सिंघ ज़फर

जल दी कहाणी फ़लसफे ते इतिहास दी ज़ुबानी

विशव दा सभ तो प्राचीन, गरंथ रिगवेद पंजाब दी धरती ते रचिआ गिआ, जल दी कहाणी फ़लसफे ते इतिहास दी ज़ुबानी

विशव दा सभ तो प्राचीन गरंथ रिगवेद पंजाब दी धरती ते रचिआ गिआ। इस दे दसवें मंडल दे 129वें सूतर विच श्रिशटी रचना दे वेरवे दरज हन :

“ पहिलां अंधकार सी, अंधकार विच लुकिआ

खास निशानां तों बग़ैर, उह सभ जल सी ”

'छांदोगय उपनिशद' दे छेवें अधिआए दे दसवें बंद अनुसार पाणी नूं धरती दा तत्त मंनिआ है जो जीवन देण वाली शकती है अते सारे जीवां लई पवित्तर अते ज़रूरी है। इस विच पाणी दे वगण वाले सुभाअ नूं'आतमा' ते 'परमातमा' नाल अभेद होण दी धारना नाल जोड़िआ गिआ है। प्राचीन गरंथ 'मनूं सिमरती' विच जीवां दी उतपती बारे ब्रहमां दे हवाले नाल लिखिआ गिआ:

“उसने आपणे सरीर तों अनेकां किसमां दे

जीव पैदा करन दी इछ्छा कारन

सभ तों पहिलां पाणी दी रचना कीतीअते उस विच आपणा आप बीज दित्ता”

'मनूं सिमरती' दे करता नें किंने काविक अंदाज़ विच किहा कि जीवन उतपती दे करतारी बीज पाणी विच हन। इस तरहां साडा प्राचीन बोध जल नूं श्रिशटी रचना वेले तों मूल तत्त अते जीवन दे आरंभ तों इस नूं जीवन दा आधार ऐलानदा है। मध्ध काल विच विशव दा सभ तों वडेरा संपादित गरंथ 'श्री’ दि गरंथ साहिब' वी पंजाब दी धरती ‘ते संपादित होइआ।इस विच गुरू नानक, श्रिशटी उतपती अते जीवन उतपती दा सार दो पंकतीआं विच इस तरहां बिआन करदे हन :

साचे ते पवना भइआ पवनै ते जलु होइ।

जल ते त्रिभवणु साजिआ घटि घटि जेति समोइ॥ (19, म.1)

हुण विगिआनी वख्ख वख्ख ग्रहिआं जां उप ग्रहिआं ’ते जीवन संभावना दा पता लाउण लई उत्थे पाणी दी होंद दा पता लगा रहे हन। इस नाल साडे पुरखिआं दे जीवन अते पाणी सबंधी सति बचनां दी प्रमाणिकता सथापत हुंदी है। जिवें कंधां बगैर मकान नहीं हो सकदा तिवें पाणी बगैर किसे जीव दा सरीर नहीं हो सकदा। सरीर दी होंद बारे 'भगत रविदास' जी लिखदे हन:

जल की भीति पवन का थंभा रकत बूंद का गारा॥ (659, रविदास जी)

कंधां तां निरोल पाणी दीआं हन ही, गारे विच वी पाणी हुंदा है। इसे तरहां जनण प्रकिरिआ अते सरीर रचना दे मूल रकत अते बूंद अरथात अंडे अते शुकराणू विच वी बहुता पाणी ही हुंदा है। गुरबाणी विच तिंन वार पाणी नूं जीवन दा पिता किहा गिआ है:

पवणु गुरू पाणी पिता माता धरति महतु॥ (8, म.1)

पउणु गुरू पाणी पित जाता॥

उदर संजोगी धरती माता॥ (1021, म.1)

पाणी पिता जगत का फिरि पाणी सभु खाइ॥ (1240, म.1)

सुक्की धरती विच पिआ बीज पुंगरन लई पाणी नूं 'वाजां मारदा है। धरती माता दी उपजाऊ शकती नूं पाणी ही जगाउंदा है। सारे सरीर धरती (मिट्टी) दे बणे हन, धरती चों पैदा होए हन, पर पैदा होए हन पाणी कारन। इस लई पाणी पिता है।

असीं कुल्ली, गुल्ली अते जुल्ली नूं जीवन दीआं मुढलीआं ज़रूरतां मंनदे हां। परंतू असल विच बुनिआदी लोड़ां हन: साह लैण लई हवा, पीण लई पाणी अते खाण लई भोजन। सेवा दे विशे सबंधी 'गुरू अरजन साहिब' दे वाक हन:

पाणी पखा पीसउ सेवक कै ठाकुर ही का आहरु जीउ॥ (101, म.5)

पानी पखा पीसउ संत आगै गुण गोविंद जसु गाई॥ (673, म.5)

पाणी पखा पीसु दास कै तब होहि निहालु॥ (811, म.5)

दिलचसप गल्ल है कि उपरोकत तिंनां पंकतीआं विच तिंनां बुनिआदी लोड़ां जां सेवावां नूं तरतीब दिंदिआं पाणी नूं सभ तों अग्गे रख्खिआ गिआ है। इक थां गुरू नानक साहिब जिहड़े तिंन पप्पिआं नूं जीवन दीआं तिंन मुढलीआं शरतां वजों दरज करदे हन उनहां विच वी पाणी वाला पप्पा सभ तों अग्गे है:

पाणी प्राण पवणि बंधि राखे चंदु सूरजु मुखि दीए॥ (877, म.1)

गुरबाणी विच जीव दी आतमा अते प्रमातमा दे सबंध दा ज़िकर वी वार वार पाणी नाल जीवन दे अटुट्ट सबंध दे हवाले नाल कीता गिआ है। नाम नूं जल अते जपण नूं पीणा किहा गिआ है: अब मोहि जलत राम जलु पाइआ॥ (323, कबीर जी)

मेरे प्रभ किरपा जलु देवहु हरि नाई॥ (607, म.4)

इहु जलु मेरा जीउ है जल बिनु रहणु न जाइ॥ (1283, म.3)आतमा अते प्रमातमा दी अभेदता नूं बिआनण समें वी गुरू अरजन साहिब दा धिआन पाणी वल्ल जांदा है: जिउ जल महि जलु आइ खटाना॥

तिउ जोती संगि जोति समाना॥ (278, म.5)

इही गल्ल गुरू तेग बहादर साहिब दी बाणी विच वी आउंदी है: नानक लीन भइओ गोबिंद सिउ जिउ पानी संगि पानी। (633, म.9)

सारीआं सभिअतावां दा जनम अते विकास पाणीआं भाव नदीआं किनारे होइआ। बहुतीआं सभिअतावां दे तां नां वी सबंधत नदीआं अते दरिआवां दे नावां तों बणे हन। कई भूगोलिक खित्तिआं दी पछाण उथे वगदे दरिआवां नाल जुड़ी होई है। धरती दे जिस खित्ते विच असीं रहि रहे हां इस दा पुराणा नां सत्त दरिआवां कारन सपत सिंधू सी। नवां नां पंजाब इथे वगदे पंज दरिआवां जां वख्ख वख्ख दरिआवां विचकार पैंदे पंज दुआबां कारन है।

गुरू नानक नें 'इक ओअंकार' दे संदेश दा प्रसार वेईं नदी किनारिओं आरंभ कीता। उहनां दीआं हरिदुआर, काशी, पटना आदि सथानां दीआं गोशटां गंगा किनारे होईआं। फलगू नदी किनारे गया दे पंडिआं नाल वारतालाप होई।

गुरू नानक नें रामानंद जी, कबीर जी, रविदास जी, सैण जी आदि बाणीकारां दी बाणी गंगा किनारे वसे काशी (बनारस) विखे सथापत गिआन अते चिंतन दे केंदरां तों प्रापत कीती। सतलुज कंढे वसे अयोधन नगर तों बाबा फ़रीद जी दी बाणी हासल कीती। देश दे लगपग सारे छोटे वड्डे दरिआवां नूं गुरू नानक दी चरन छोह प्रापत है। चार उदासीआं बाअद गुरू साहिब नें रावी दरिआ किनारे करतारपुर नगर वसा के आपणा टिकाणा कीता। आप नें आपणी बाणी विच विशाल स्रिशटी रचना अते इस दे संचालन दा वरनण करदिआं कुदरत दीआं महांदातां भाव नदीआं दरिआवां दा विशेश आलेख कीता है:

कीता पसाउ एको कवाउ॥ तिस ते होए लख दरीआउ॥ (3, म.1)

भै विचि पवणु वहै सदवाउ॥ भै विचि चलहि लख दरीआउ॥ (464, म.1)

दूजी पातशाही 'गुरू अंगद देव जी' बिआस दरिआ किनारे वसे पिंड खडूर विखे जा टिके। उहनां दे परम सेवक (गुरू) अमरदास रोज़ वड्डे तड़के उठ्ठ के नामु सिमरन करदे होए बड़े चाअ नाल बिआस दरिआ 'ते जांदे अते आपणे गुरू प्रीतम दे इशनान करन लई बिआस दरिआ तों पाणी दी गागर भर के लिआउंदे :

चउथै पहरि सबाह कै सुरतिआ उपजै चाउ॥

तिना दरीआवा सिउ दोसती मनि मुखि सचा नाउ॥ (146, म.2)

'गुरू अमरदास' जी गंगा, यमुना अते सरसवती दे तीरथां 'ते गए। इहनां किनारे लगदे मेलिआं अते इकठ्ठां ’ते जा के गुरमति दा प्रचार कीता। इस दा पूरा वेरवा गुरू रामदास जी दी बाणी अंदर दरज है:

प्रथम आए कुलखेति गुर सतिगुर पुरबु होआ॥

दुतीआ जमुन गए गुरि हरि हरि जपनु कीआ॥

त्रितीआ आए सुरसरी तह कउतकु चलतु भइआ॥ (1116, म.4)

चौथे गुरू 'राम दास जी' रावी दरिआ किनारे वसे लहौर शहिर दे जंम पल सन। इसे रावी दरिआ किनारे पंजवें पातशाह गुरू अरजन देव जी दी शहीदी होई। गुरू साहिबान दी विशालता अते निरमलता दा बखान करदिआं भट्ट साहिबान नें आपणे सवई्ईआं विच गुरू साहिबान नूं दरिआ कहि के वडिआइआ है। गुरू साहिबान नें बहुत सारे सरोवरां, खूहां, हलटां अते बाउलीआं दी तिआरी करवाई।

जंगां युध्धां दी सथिती बणदी देख छेवें गुरू 'हरगोबिंद जी' नें अंम्रितसर छड्ड के शिवालिक दीआं पहाड़ीआं दे इलाके विच दरिआ सतलुज किनारे टिकाणा कीता, कीरतपुर नगर वसाइआ। सत्तवें गुरू 'हर राए साहिब' दा जनम वी सतलुज किनारे वसे इसे नगर कीरतपुर विखे होइआ। इथे ही आप जी नूं गुरिआई तिलक लग्गिआ अते इथे ही आप बाल गुरू 'हरिक्रिशन जी' नूं गुरिआई सौंप के जोती जोत समाए। दिल्ली विखे जोती जोत समाए। कीरतपुर दे गुरू केंदर बणन दौरान गुरू हरिगोबिंद जी दे बहुत प्रतिभावान सपुत्तर श्री तिआग मल्ल जी बिआस दरिआ किनारे वसे आपणे नानके पिंड बकाले विखे रहि के भगती विच लीन रहे। इथे मख्खण शाह लुबाणे दे "गुरू लाधो रे" दे ऐलान नाल आप नें नौवें गुरू तेग बहादर वजों गुरिआई धारन कीती।

गुरू 'तेग बहादर जी' असाम विखे दरिआ ब्रहमपुत्तर दे इलाके विच गुरमति प्रचार कर रहे सन तां बिहार दे गंगा किनारे वसे पटने शहिर विखे उहनां दे घर माता गुजरी दी कुख्खों बाल 'गोबिंद राए' दा जनम होइआ। पटना शहिर दा नां पत्तण (दरिआ दा कंढा) तों पिआ जापदा है। गंगा दरिआ नाल जुड़ीआं बालक गोबिंद राए दी बाल-लीला दीआं अनेक कथावां प्रसिध्ध हन। इहनां दिनां विच गुरू तेग बहादर जी नें सतलुज दरिआ किनारे चक्क माता नानकी नगर वसाइआ। इथों ही गुरू तेग बहादर जी नें धरम हेत साका करन लई दिल्ली नूं चाले पाए।

सतलुज कंढे इह गुरधानी आपणे नवें नां 'अनंदपुर' नाल प्रसिध्ध होई, रांगले होले अते बांके मुहल्ले जुड़न लग्गे। इस दौरान गुरू गोबिंद राए लगपग इक साल अनंदपुर तों कुझ मील दूर बिभौर रिआसत विखे रहे। इथे सतलुज दरिआ दे किनारे बैठ आप नें 'चौपई बाणी' दी रचना कीती। आप लगपग चार साल नाहन रिआसत विच पाउंटे दे सथान 'ते रहे। यमुना नदी किनारे पाउंटा नगर वसाइआ, 52 कवीआं दी सरप्रसती कीती। यमुना दे तट्ट 'ते कवी दरबार सजदे। इथे यमुना किनारे ही आप नें जापु साहिब दी बाणी दी रचना कीती।

चिरां तों सथापत धारमिक, समाजिक, राजनीतक प्रबंध अते कदरां कीमतां नूं मुढ्ढों-सुढ्ढों नवां रूप देण लई 'गुरू गोबिंद सिंघ' नें प्रतीबध्ध सिख्खां दी जमात तिआर करन भाव 'खालसा पंथ' दी साजना दा कौतक रचाइआ। 1699 दी विसाखी सी, खंडा बाटा सी, बाणी दा जाप सी, पतासे सन। पर इस अंम्रित दा अहिम अधार तां सतलुज दा सवछ्छ ते शफाफ़ जल सी। इस अमुल्ली दात कारन गुरू साहिब नें अनंदपुर छड्डण वेले आपणी सारी दौलत पिआरे सतलुज तों वार दित्ती। उनहां सारा खज़ाना भाव सोना, चांदी, हीरे, मोती, जवाहरात आदि आपणे हत्थीं सतलुज दे पाणी नूं भेट कीते। मुकतसर दी लड़ाई विच गिणती दे सिख्खां नें हज़ारां दी गिणती विच चहड़ के आई शाही फौज नूं पछाड़ दित्ता। इह किवें संभव होइआ? इक दसम पातशाह दे रूप 'च गुरू अते दूजा खिदराणे दी ढाब दे पाणी दे रूप 'च पिता सिंघां दे अंग संग सन।

आखरी सालां विच गुरू गोबिंद सिंघ जी दख्खणी भारत दी नदी 'गोदावरी' दे संग साथ विच रहे। चहड़ावे जां तोहफ़े वजों मिलीआं कीमती वसतां नूं गोदावरी दे निरमल नीर तों वार छड्डदे। नवें नवें जेतू होए दिल्ली दे बादशाह 'बहादर शाह' नें आप नूं बेशकीमती नगीना भेट कीता तां गुरू साहिब नें इह नगीना उसे वकत बादशाह दे वेंहदिआं वेंहदिआं गोदावरी दे पाणी नूं अरपन कर दित्ता। बादशाह नूं बड़ी हैरानी अते बेचैनी होई। गुरू लई गोदावरी दे धरातल ते पए सारे वट्टे गीटे नगीने सन। गोदावरी लई वी इह नगीना होर पत्थरां वरगा सी। गुरू दी द्रिशटी नदी वरगी अते नदी दा सुभाअ गुरू वरगा। गोदावरी कंढे तों ही उहनां बंदे वैरागी नूं सिंघ सजा के पंजाब तोरिआ।

अंगरेज़ी अते सिख्ख राज विचकार सतलुज नूं सीमा मित्थण लई महाराजा रणजीत सिंघ दी अंगरेज़ां नाल संधी 'रोपड़' विखे सतलुज दरिआ किनारे होई।

उनहवीं सदी दे अखीर विच 'बाबा जैमल सिंघ' नें दरिआ बिआस किनारे 'राधा सुआमी सतिसंग' सथान बणाइआ। हौली हौली इस दा नां राधा सुआमी डेरा बिआस पै गिआ अते इह राधा सुआमी मत्त दा सभ तों वड्डा केंदर बण गिआ। इस दे नाल आबाद होए कसबे दा नां वी दरिआ दे नां 'ते बिआस ही पक्क गिआ।

रावी दरिआ कंढे क्रांतीकारी नौजवान 'भगवती चरण वोहरा' नें 'भगत सिंघ' अते उस दे साथीआं नूं छुडवाउण लई तिआर कीता बंब टैसट करदिआं आपणी जान दी अहूती दित्ती। फांसी चहड़े शहीद भगत सिंघ, राजगुरू अते सुखदेव दे सतलुज कंढे हुसैनीवाला विखे अंतम संसकार होए। भगत सिंघ नाल असैंबली 'च बंब सुट्टण वाले बी. के. दत्त दा अंतम संसकार वी उहनां दी अंतम इछ्छा अनुसार सतलुज कंढे शहीद भगत सिंघ दी समाधी दे कोल ही कीता गिआ।

इस चरचा नाल असीं महिसूस कर सकदे हां कि साडे दरिआवां दा मनुख्खी जीवन लई आम तौर 'ते अते साडे इतिहास विच खास तौर 'ते किंना महत्तव पूरन सथान है। जिहनां दरिआवां दी संगत विच गुरू सहिबान नें पावन बाणी रची अते महान कौतक वरताए उहनां विचों बहुते हुण दुनीआं दे सभ तों मलीन दरिआवां विच गिणे जाण लग्गे हन।

साडे महान पुरखिआं दी दरिआवां नाल जिंनी ज़िआदा दोसती सी असीं इहनां दे दुशमण बण गए हां। जिस पाणी नूं गुरू नें अंम्रित रूप कीता उस पाणी नूं असीं ज़हिर वरगा ज़हिरीला अते गाल्हां वरगा गंदा कर रहे हां। धरती मां लई नदीआं नाले उसे तरहां हन जवें साडे सरीर विच लहू दीअं नाड़ां। जेकर साडे लहू दीआं नाड़ां विच ज़हिर दे टीके लग्गण नाल असीं जिंदा नहीं बच सकदे तां साडे नदीआं नालिआं दा जल ज़हिरीला होण नाल धरती ‘ते जीवन नहीं रहिणा। इहनां नूं प्रदूशत करके असीं नां केवल मनुख्खी सिहत लई खतरे सहेड़ रहे हां सगों समुच्ची जीवन होंद दे प्रतीकूल हालात बणा रहे हां।

किसे शहिर विचों लंघदी कुदरती जलधारा इस दी जान अते शान हुंदी है। पर साडे शहिरां कसबिआं 'चों लंघदे नदीआं नालिआं दा काला, ज़हिरीला अते बदबूदार पाणी दस्सदा है कि साडी सिआसत किंनी काली, वणज किंना खोटा, मानसिकता किंनी ज़हिरीली, प्रबंध किंना गळिआ सड़िआ, धारमिकता किंनी जाअली अते रवई्ईआ किंना निघ्घरिआ होइआ है। इहनां दे तल 'ते तैरदा कूड़ा दस्सदा है कि असीं वातावरण दी सांभ संभाल लई लोड़ींदे तकनीकी विकास प्रती किंने अवेसले हां। पंजाब दे इनहां दरिआवां सबंधी तां 'प्रो. पूरन सिंघ' नें लिखिआ सी:

रावी सोहणी पई वगदी

मैनूं सतलुज पिआरा है

मैनूं बिआस पई खिच्चदी

मैनूं झनां वाजां मारदी

मैनूं जिहलम पिआरदा

अटक दीआं लहिरां दी ठाठ मेरे बूहे ते वज्जदी

खाड़ खाड़ चल्लण विच मेरे सुफ़निआं

पंजाब दे दरिआ

पिआर अग्ग इनहां नूं लग्गी होई

पिआरा जापु साहिब गाउंदे

ठंढे ते ठारदे, पयारदे।