सवेरे सवेरे उठ्ठ के उह आपणे हड्ड समेटे। घर वाले नें दिहाड़ी ’ते जाणा सी, उहदे लई चाह अते रोटी तिआर करनी सी। इंने नूं बज़ुरग सस्स वी उठ्ठ खहड़दी ते अवाज़ मारदी, “कुड़े बहू, चाह लिआ। माड़े जिहे हड्ड मोकळे हो जाण।”
अज्ज जदों उहने तीजे मंजे वल्ल देखिआ तां मंजा खाली देख के उह बुड़बुड़ करन लग्गी, “तड़के ई टिभ गिआ ऐ नशे दा झस्स पूरा करन ... आथणे टल्ली होइआ घर वड़ू। फिर बाप दी दाहड़ी पुट्टू। रोअब नाल आखू, जिहड़े पैसे दिहाड़ी करके कमा के लिआइऐं, उह मेरी तली ते रख्ख, नहीं तां … लाल सुरख अख्खां अते डगमगाउंदा सरीर हड्डीआं दी मुठ्ठ बणके रहि गिआ ... घर विच्च कुझ नहीं छड्डिआ।”
फिर जदों उह मत्थे ’ते हत्थ धरके डूंघीआं सोचां विच्च रसोई वल्ल वधी, साहमणे देख के उहदी भुब्ब निकल गई। परसों खरीदिआ चाह वाला पतीला रसोई विच्चों गुंम सी। चाह अते खंड वाले डब्बे भांअ भांअ कर रहे सन। “लै गिआ कंजरां नूं देण लई ... बदले विच्च चिट्टा लवेगा। पर इउं किंना कु चिर चल्लू इह सारा कुझ? हुण तां कंधां ’ते लग्गीआं चार इट्टां ईह रहि गईआं, इह वी ...।”
डंग मारदीआं सोचां नाल परल परल वहिंदे हंझू उहदे चिहरे नूं भिउं रहे सन। फिर उह हउका भरके आपणे आप नूं मुख़ातिब होई, “तड़के तड़के कीहतों मंगण जावां इह निकसुक? थोहड़े चिर नूं घर वाले अते सस्स दी अवाज़ वी आ जाणी ऐ।”
उहने डूंघी चिंता विच्च डुब्बी नें गुआंढण दे दर ’ते दसतक दित्ती। अत्थरूआं भिज्जी अवाज़ विच्च आपणी विथिआ उहनूं दस्सी। गुआंढण नें उस नूं हौसला दित्ता, “कोई नां, रो नां। चाह लई भांडा वी लै जा, खंड अते चाह पत्ती वी ...।”
उस नूं जापिआ जिवें रब्ब बहुड़ पिआ होवे। चाह वाला बरतन लैके उहने चाह धर दित्ती। घर वाले नूं उहने कुझ नहीं दस्सिआ। सोचिआ, सारा दिन कलपूगा उह, उहनूं काहनूं तंग करना है। जे चिंता विच्च बिमार हो गिआ, फिर ताणी होर उलझ जाऊगी। इह सोचके उहने दड़ वट्ट लई। भरे मन नाल उह उधार लए समान नाल चाह तिआर करके पती अते सस्स नूं दे आई। पर गमगीन सोचां दे पाए खौरू कारन चाह दा घुट्ट उहदे आपणे अंदर नां लंघिआ। पती लई चार रोटीआं तिआर करन लई उह फिर चुल्ल्हे दुआले हो गई। अचार नाल रोटी पोणे विच्च लपेट के उहने घर वाले दे साईकल दी टोकरी विच्च रख्ख दित्ती। पती थोहड़ी देर बाअद रसोई विच्च आइआ, पतनी नूं गमगीन देखके उदास मन नाल उह कहिण लग्गा, “किध्धर गिआ करमा ... दिखाई नहीं दिंदा?”
पहिलां उह गुंम सुंम रही, फिर उसदी भुब्ब निकल गई, “डुब्ब जाणे नें घर विच्च कुझ नहीं छड्डिआ। मेरी पेटी खाली कर ’ती। घर दा सारा समान वेच दित्ता। जिहड़ा तूं परसों चाह वाला नवां पतीला लै के आइआ सी, उह वी लै गिआ ... नाल खंड ते चाह वी। हुण गुआंढीआं दिउं लिआके बुत्ता सारिऐ। किध्धर नूं जाईए? जिऊणा दुभ्भर हो गिआ।”
घर वाले दे चिहरे उत्ते वी उदासी दी परत जंम गई, “कोई नीं ... अज्ज मैं दिहाड़ी ’ते नहीं जांदा। इहदा करदां कोई बंनह सुब्ब।”
उह भरिआ पीता अठ्ठ मील दा पैंडा तैअ करके पुलिस सटेशन पुज्जिआ। थाणे विच्च दो सिपाही बैठे सन। बज़ुरग दे पुछ्छण सिपाहीआं नें दस्सिआ, “अज्ज मंतरी जी नें आउणै। सारे मुलाज़मां दी नाकिआं ’ते डिउटी लग्गी है। इत्थे तां बस्स असीं दो ही हां। “किवें आइऐं? कोई वारदात हो गई?”
उह आपणा दुख्ख दस्सदिआं भुब्बीं रो पिआ, “इक्कलौते नशई पुत्त नें घर नूं मूधे मूंह कर दित्ता। घर विच्च कुझ नीं छड्डिआ। साडे ’ते हत्थ वी चुक्कदै। गल-गूठा दे के नशा करन लई पैसे भालदै। भला असीं उहनूं रोज़ कित्थों देईए रोकड़ी? हुण सानूं आपणी जान दा खतरा ऐ, साडा बचाउ करो।”
सिपाही नें इक्क टुक्क जवाब दित्ता, “देख ... तेरे साहमणे थाणा खाली पिआ। थाणा छड्ड के किवें जाईए? इउं कर, नेड़े सरकारी नशा छडाऊ केंदर ऐ, उनहां नाल गल्ल कर।”
उहने भरे मन नाल सरकारी नशा छडाऊ केंदर दा रुख कीता। नशा छडाऊ केंदर विच्च पहुंचण ’ते भारा इकठ्ठ देख के उहने इक्क विअकती नूं पुछ्छिआ, “किवें इत्थे ऐनी भीड़ ऐ?”
“बाबा, इह सारे अमली नें। जीभ ’ते रख्खण वाली गोली लैण आए नें। ऐना कु अमलीआं दा मेला तां इत्थे रोज़ ही रहिंदा है।”
अक्किआ जिहा उह लंमी कतार विच्च जा खड़ोइआ। वारी आउण ’ते नरस नें उस नूं किहा, “लिआउ आपणा कारड?”
उहने भमंतरे जिहे नें जवाब दित्ता, “मैं तां बीबी डाकटर साहिब नूं मिलणा ऐ। मेरा मुंडा नशा करदै। उहदे पिछ्छे पुछ्छणै।”
“फिर बाबा जी दूजे गेट ’ते जाओ ... डाकटर साहिब उत्थे बैठदे नें।”
उत्थों निकलके उह दूसरे गेट ’ते वला गिआ। उत्थे वी उहनूं लंमी कतार विच्च खड़ोणा पिआ। आपणी वारी आउण ते उहने डाकटर नूं किहा, “मेरा मुंडा बाहला नशा करदा ऐ जी। उहनूं नरक विच्चों कढ्ढो। बहुत दुखी आं असीं।”
“मुंडा कित्थे है?” डाकटर नें पुछ्छिआ।
“उह तां जी नशा डफ्फण लई बाहर धक्के खांदा फिरदै।”
“बाबा, इलाज तां असीं मुंडे दा करनै। जे उह इलाज करवाउणा नहीं चाहुंदा, फिर भला असीं धक्के नाल इलाज किवें कर सकदे आं? तुसीं मुंडे नूं लिआओ, फिर देखदे आं।” इह कहिके डाकटर दा धिआन दूजे नशई मरीज़ वल्ल चला गिआ।
बज़ुरग भरिआ पीता बाहर आ गिआ। उस नूं ‘युध्ध नशिआं विरुध्ध’ ढकवंज जिहा लग्गिआ। बज़ुरग नूं बौंदलिआ जिहा देखके इक्क विअकती नें समझाइआ, “इह तां उनहां दा इलाज करदे नें जिहड़े आप चल्ल के आउण जां फिर पुलिस वाले लै के आउण। मेरी निगाह विच्च इक्क नशा छडाऊ केंदर हैगा, पर उह इलाज लई रुपइआं दे बुक्क मंगदे नें।”
“कोई नहीं, मैनूं उस सैंटर दा थहु पता दस्स दे। मैं आपणा आप वेच के उहदा इलाज करवाऊंगा।”
उस विअकती नें बज़ुरग नूं उस नशा छडाऊ केंदर दा थहु-टिकाणा दस्स दित्ता अते नाल ही मोबाइल नंबर वी दे दित्ता। बज़ुरग दे मिंनत करन ’ते उसने सैंटर वालिआं नाल मोबाइल मिलाके गल्ल करन लई किहा। अग्गिउं सैंटर वाले नें इलाज करन दी पूरी तसल्ली दित्ती। ख़रच पंदरां हज़ार रुपए प्रती महीना अते पिंडों उस नूं लिआउण दा अठ्ठ हज़ार वख्खरा लैण सबंधी दस्सिआ। बज़ुरग नें हउका भरके किहा, “कोई नीं जी, पैसिआं दा बंदोबसत करके थोनूं दस्सदे आं।”
इस खलजगण विच्च ही उसदी अध्धी दिहाड़ी लग्ग गई। फिर उह पैसिआं दे जुगाड़ लई दर दर भटकिआ। कई थांवां ’ते हत्थ टड्डे पर कितों खैर नहीं पई। आख़र उह पिंड दे सरदार कोल गिआ। सरदार नें मुंडे दे इलाज दा खरचा तां ओट लिआ, पर नाल ही इह वी शरत ला दित्ती कि बदले विच्च तैनूं खेत अते तेरी पतनी नूं कोठी कंम करना पवेगा। थोडी दोनां दी अते तेरी मां दी रोटी दा जुगाड़ वी असीं कर देवांगे। मुंडे दे इलाज लई पहिली किशत दी अदाइगी लई सरदार नें तीह हज़ार रुपए उस नूं दे दित्ते। उसने सरदार अग्गे हत्थ जोड़दिआं किहा, “कल्ल्ह नूं असीं मुंडे नूं सैंटर चुक्का दिआंगे अते परसों नूं मैं अते घर वाली थोडी सेवा विच्च हाज़र हो जावांगे।”
सरदार दे फोन तों ही उसने सैंटर वालिआं नूं आउण दा सुनेहा दे दित्ता। जवाब विच्च सैंटर वालिआं नें बज़ुरग दा अडरैस्स लिखण पिछ्छों किहा, “असीं सवेरे चार वजे उस नूं सुत्ते पए नूं चुकांगे। तुसीं बूहा खोल्ह देणा।”
अगले दिन सवेरे ही पुलिस दे छापा मारन वांग पंज छे मुंडे डांगां नाल लैस बज़ुरग दे घर पुज्ज गए। बज़ुगर नें उसदे मंजे वल्ल इशारा कर दित्ता। मुंडिआं नें नशेड़ी नूं उठाइआ अते फिर थप्पड़ां नाल उस नूं बौंदला दित्ता। उस नूं सोचण दा मौका ही नहीं दित्ता। उस नूं धक्के नाल कार विच्च सुट्ट के लै गए। जांदे होए बज़ुरग तों तेई हज़ार रुपए वी लै गए।
बूहा खोल्ह के उह भरे मन नाल जांदी कार वल्ल विहंदे रहे अते फिर दोनों ही इक्क दूजे दे गल लग्ग के भुब्बीं रो पए।
* * * * *

