जून 28, 2025

writingDetail.created_by
By: जतिंदर पंनूं

दौलतां दे ढेर पुरातन राजे वी लाउंदे सन, लोकतंतरी राज दी सरप्रसती वाले लोक वी …

राज-सत्ता जिस किसे नूं मिल जावे, उस लई बहुत चंगी हुंदी है, पर इह ज़रूरी नहीं कि उस राज विच्च लोकां लई वी ओनी चंगी निकले। सदीआं अते शाइद युग्गां दा इतिहास दस्सदा है कि जिहड़ा कोई राजा बण जांदा सी, उह किंना वी धरमातमा किउं नां बणिआ रिहा होवे, आपणे महिल विच्च दौलत दे ढेर लाउण तों कसर कदे किसे नहीं छड्डी। जिहड़े इलाकिआं विच्च आम लोकां लई दो डंग रोटी दा जुगाड़ करना औखा हुंदा सी, निकंमी ज़मीन दा उह इलाका बंजर वी हो सकदा सी, हहड़ां दी मार हेठ रहिण वाला जां रेत वाले मीलां-बध्धी चल्लदे टिब्बिआं दा मारूथल वी, उत्थे वी पुराणे राजिआं दे महिल अजोके राशटरपती भवन नालों वध्ध आलीशान बणाए अज्ज तक मौजूद हन। उनहां इलाकिआं दे साधारन लोकां दे घर तां अज्ज वी कच्चे हन ते कानिआं दी छत्तां वाले खड़ोते हन, पीण वाला पाणी लैण घड़े चुक्क के घंटिआं दा समां लाउण जिंनी दूर जाणा पैंदा है, पर राजिआं दे कहाणीआं-किस्से दस्सदे हन कि उनहां कोल आपणे लोड़ वाली किसे चीज़ दी घाट उदों वी नहीं सी हुंदी। उनहां हालात विच्च वी जे उनहां दे खज़ानिआं विच्च दौलतां दे ढेर लग्गदे जांदे सन तां सिरफ राज-प्रबंधकी नियमां नाल लोकां दीआं जेबां कट्टण जां फिर सिध्धा किहा जावे तां आम लोकां नूं कुट्ट के उनहां दे मूंहों बुरकी खोहण दीआं नीतीआं कारन खज़ाने भरदे सन। असीं इतिहास दे उनहां राजिआं दे बिरतांत वी कई वार पहड़दे रहिंदे हां, जिहड़े बहुत दानी कहाउंदे सन ते किसे उत्ते बाहले खुश हो जांदे सन तां उस नूं ‘ऐने पिंडां दी जगीर’ अलाट कर दित्ता करदे सन। इद्दां जगीरां अलाट करदे समें उह राजे उनहां पिंडां विच्च रहिंदे आम लोकां नूं वी उस विअकती दे कारिंदे बणा दित्ता करदे सन ते इद्दां पिंड नाल पिंड दे लोक वी गुलाम बणा देण वाला राजा आम बोली अते इतिहास विच्च बहुत चंगा आखिआ जांदा सी।

साडे समिआं विच्च बहुत थोहड़े देशां नूं छड्ड के संसार भर विच्च लोक-राजी सरकारां चलदीआं हन अते आम राए इहो है कि राज करन दे बाकी प्रबंधां नालों इह प्रबंध मुकालतन वधीआ है। इहो जिहे प्रबंध दा बाकी प्रबंधां नालों वधीआ होणा इक्क धारना हो सकदी है, पर सभ तों वधीआ ते पापां तों मुकत प्रबंध होणा यकीनी नहीं। जिस किसे नूं किसे देश विच्च कदे हकूमत करन दा मौका मिलिआ, बहुते देशां विच्च इतिहास दे पिछले राज-प्रबंधां दा कोझापण इक्क जां दूसरी तरहां दुहराउंदे अते आपणे नेड़ वालिआं दीआं लहिरां-बहिरां दा जुगाड़ करन वाले साबत होण लग्ग जांदे रहे हन। दुनीआ दे यूरपी, पछ्छमी ते पूरबी पासे चहड़दे सूरज दीआं पहिलीआं किरनां मानण वाले जापान ते दख्खणी कोरीआ वरगे मुलकां दे हाकमां नें वी इहो कुझ कीता अते फिर इस कीते दे सिट्टे भुगतण नाल खबरां बणाईआं होईआं हन। भारत विच्च वी लोकतंतर है, लोक-राजी प्रबंध है, पर जे लोक-राजी प्रबंधां दी चंगी वंनगी मंने जांदे देशां विच्च लीडर शरम नहीं करदे अते सिखरां दी बेशरमी करन तों नहीं झिजकदे तां भारत दे लीडर उनहां तों वी अग्गे निकले पए हन।

सिरफ अग्गे नहीं निकल गए, इह संसार दे होर देशां दे राज-करतिआं नूं आपणे देश विचले नेम-कानूंन अते सारी लोक-लाज भुला के आपणे ढंग नाल चल्लण लई नवीं सेध देण वाले बणी जांदे हन ते इसदा सिट्टा इह है कि उनहां देशां दे प्रमुख्ख विअकती भारत आण के इसदे सोहले गाउंदे हन। उह भारत दे लोकतंतर दीआं रिवाइतां दे दीवाने नहीं हुंदे, असल विच्च उह लीडर, विदवान, राजदूत जां आपणे देश दे लोकां दे सभ्भिआचारक दूत बणन दी थां आपो-आपणे देश दे कारोबारीआं दा माल वेचण दी मंडी दे विकास अधिकारी दी भूमिका निभाउंदे हन। अज्ज किसे देश विच्च किसे नवीं चीज़ दी काढ हुंदी है, जिहड़ी संसार दे हर कोने विच्च वेची जाणी है तां उह इक्क सौ चाली करोड़ लोकां जां असल विच्च इक्क सौ चाली करोड़ ग्राहकां दे बाज़ार वाले भारत नूं सिधांतां दी बली कदी नहीं चाहड़ सकदे। उस देश विच्च कौण किसे नूं कुट्टदा ते किहड़ा सत्ता दी किंनी दुरवरतों कर के आपणे लोकां दा किंना नुकसान करदा अते किहड़े चहेते नूं कमाईआं करन दे सारे कानूंनी जां गैर-कानूंनी राह वरतण वासते मौका दिंदा है, इस सभ कुझ नाल उनहां दा वासता नहीं हो सकदा। जिस घर विच्च उनहां माल वेचणा है, उस घर विचले गंद वल्ल इशारा करन तां अगले दिन उनहां नूं आपणी दुकानदारी समेट के वापस जाणा पै सकदा है अते बीते सालां विच्च इह हुंदा वी रिहा है।

डाकटर मनमोहन सिंघ दी सरकार वेले भारत विच्च अमरीका दे इक्क राजदूत दीआं इंनीआं सिफतां उस देश दे मीडीए विच्च हुंदीआं सन कि हर कोई हैरान सी। सिरफ इक्क महीने बाअद अचानक मीडीए नें गेअर बदलिआ अते रातो-रात उस राजदूत दे खिलाफ निकंमेपण दे दोश लाए जाण लग्ग पए ते कुझ दिनां अंदर उस नूं अहुदा छड्ड के वापस अमरीका जाणा पै गिआ सी। कारन इह सी कि उस वेले भारत सरकार हवाई जहाज़ां दी वड्डी खेप खरीदण दे लई सिधांतक फैसला लै चुक्की सी अते उह सौदा उस वकत दो देशां, अमरीका जां फरांस विच्चों इक्क दी सरकार ते उत्थों दीआं कंपनीआं नाल होणा सी, जिसदे लई उह राजदूत रात-दिन लग्गा पिआ सी ते लगदा सी कि उस दी खेचल सिट्टे कढ्ढेगी। फिर किसे कारन उह सौदा भारत नें फरांस नाल कर लिआ अते अमरीका दे कारपोरेट घराणिआं दे खंघूरे उत्ते नच्चण वाला अमरीकी मीडीआ उस राजदूत दे इंना बुरी तरहां पिछ्छे पिआ कि उस नूं भारत तों आपणी रोंदिआं वरगी शकल लुका के अते बहुत बेआबरू हो के भज्जणा पै गिआ सी। लोकतंतर दा ढंडोरा पिट्टदे जिहड़े देशां दे हाकमां नूं पाकिसतान विच्च मुड़-मुड़ हुंदे फौजी राज-पलटे वी जग्ग-विखावे दी बिआनबाज़ी करन तों वध्ध विरोध करन योग कदे नहीं सन लग्गे, उनहां नूं इस गल्ल नाल कोई मतलब नहीं हो सकदा कि भारत विच्च लोकतंतर दे नांअ उत्ते की कुझ हुंदा फिरदा है अते इत्थों दे लोकां नूं की कुझ भुगतणा पैंदा है! उह आपणा माल वेचण दे लई जिस वी विहड़े जां जिस वी देश विच्च उह चले जाण, उस दीआं सिफतां करिआ करनगे। जारज बुश्श होवे जां बिल्ल कलिंटन, बराक ओबामा होवे जां डोनालड टरंप जां फिर जोअ बाइडन, भारत विच्च जिहड़े वी लीडर दा राज आइआ, उह मनमोहन सिंघ होवे जां नरिंदर मोदी, किसे झिजक तों बिनां उसे नूं गले मिलण लई तिआर हो जाइआ करदे हन, किउंकि जित्थे माल वेचणा है, उत्थों दे नुकस नहीं गिणीदे। नुकसां नाल कोई असर पैंदा है तां भारत दे आम लोकां नूं पैंदा होऊगा, जिहड़े इक्क वार फिर वोटां पाउण लई काहले हन।

हां, इह सच्च है कि भारत दे लोक इक्क वार फिर वोटां पाउण वाले ’ते इक्क होर सरकार चुणन वाले हन, जिहड़ी अगले पंज साल इह देश मरज़ी मुताबक चलावेगी, पर आम लोक वोटां पाउण दी सिरफ रसम निभाउंदे हन, देश दी किसमत दा असल फैसला उनहां नें नहीं करना। भारत अते इसदे लोकां दी किसमत दा फैसला उह गिणवें-चुणवें कारपोरेट घराणिआं दे मुहरैल करिआ करदे हन, जिनहां दा इह फैसला होण वेले सिक्का चल्ल रिहा हुंदा है। असीं मुछ्छ फुट्टदी दे दिनां विच्च भारत विच्च सिरफ तिंन-चार पूंजीपतीआं दे नांअ सुणदे हुंदे सां, उनहां विच्च बिरला, टाटा, डालमीआ ते सिंघानीआ दे बाअद इक्क-अध्ध नांअ कोई होर हुंदा सी। इक्क चोण हार जाण पिछ्छों इंदरा गांधी जदों दुबारा सत्ता दे तखत तक पुज्जी तां अचानक रिलाइंस घराणे दा नांअ गूंजण लग्ग पिआ अते फिर अगले पैंती साल इहो नांअ भारत दे सारे पूंजी बाज़ार विच्च ते हकूमती गलिआरिआं विच्च सिआसी नाढू-खानां दे सभ तों वड्डे प्रितपालक वजों गूंजदा सुणदा सी। मनमोहन सिंघ दी सरकार तुर जाण मगरों कांगरसी सत्ता दा सूरज डुब्बिआ तां नाल ही पैंती सालां तों सिखरली चहड़त वाला रिलाइंस घराणा वी पछड़न ते उस दी थां अडानी घराणा उभ्भरन लग्ग पिआ अते अध्धा दरजन सालां विच्च संसार दे सिखरले तिंन कारपोरेट घराणिआं विच्च उस दा नांअ गिणिआ जाण लग्ग पिआ सी। सरकारी सरप्रसती होवे तां डुबई विच्च मज़दूरी करदा भारती मूल दा कोई कारिंदा वापस आण के दो-दो सदीआं तों हर राज दे पूंजी बाज़ार दे सिखर दी चमक समझे जांदे टाटे-विरले वरगिआं नूं पिछ्छांह धक्क के मोहरी बण गिआ सी तां इसे सत्ता दी सरप्रसती अगली वारी जिसदी पिठ्ठ उत्ते आ गई, उह वी भारती आरथिकता दा झंडा बरदार बण गिआ। संसार भर दे पूंजी बाज़ार विच्च हुंदीआं हेराफेरीआं दा परदा चाक करन वाली हिंडनबरग रिपोरट वी उस अजोके वड्डे घराणे दा कुझ नहीं सी विगाड़ सकी, किउंकि उस दे पिछ्छे इक्क सौ चाली करोड़ लोकां, असल विच्च इक्क सौ चाली करोड़ ग्राहकां दी अगवाई करन वाली सत्ता मज़बूती नाल आण खड़ोती सी। अजोकीआं पारलीमैंटरी चोणां ओहले वी इहो खेड चलदी सुणी जांदी है।

रूप बदलिआ हो सकदा है, सत्ता आखर सत्ता हुंदी है ते उस दी सरप्रसती दा मतलब दुनीआ भर दा पूंजी बाज़ार जाणदा है। दुनीआ लोकां अते लोकतंतरां जां राज-प्रबंध दीआं होर वंनगीआं नाल नहीं चलदी, दौलतां नाल खज़ाने भरन दी उसे नीत ते नीती दे नवें आशे मुख्ख रख्ख के चलाई जांदी है, जिस नीत ते नीती उत्ते पुराणे समें दे राजे-महाराजे चल्लिआ करदे सन। लोक बेशक भुख्खे मरदे सन, राजे अजोके राशटरपती भवन नालों वध्ध आलीशान महिलां विच्च रहिंदे अते ऐश करन दे नाल खज़ानिआं विचली दौलत होर तों होर वधाउण लग्गे रहिंदे सन। लोकतंतरी परदे हेठ अजोके राजे-महाराजे किसे वी देश दे होण, आपणे चहेतिआं दीआं दौलतां दे अंबार भरन लई यतन करदे अते झुग्गी-झौंपड़ीआं विच्च भुख्खे ढिड्ड सौंदे लोकां नूं सुनहिरे सुपने विखाउण लई फिलमी दुनीआ वाले ऐकटरां तों वध्ध कमाल करदे नज़र आउंदे हन। मनुख्खा देही नूं मानण दी थां भुगतण लई दुनीआं विच्च आइआ आम बंदा कदी इह जाण नहीं सकदा कि उस दी गठड़ी नूं चोर कित्थे लग्गा पिआ है! आम बंदा इह जाण वी लवे तां करूगा की! कहावत सुणीदी है कि ‘तौड़ी उब्बलेगी तां आपणे कंढे साड़ लवेगी, किसे दा की विगाड़ लवेगी’! लोकतंतर विच्च आम लोक कुझ नहीं जाण सकदे। जे उह जाण वी लैण तां चिट्टे दिन लुट्टण वालिआं दा विगाड़ की लैणगे! उनहां नूं उस दिन दी उडीक करनी पैणी है, जदों उनहां आम लोकां दी वोट असली अरथां विच्च लोकतंतर विच्च कोई प्रभाव पाउण जोगी होवेगी, अते उहो जिहा दिन लिआउण लई जागरित मत्थे वालिआं नूं कोशिशां वी करनीआं होणगीआं।