जनवरी 26, 2025

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

दिल्ली तों हांगज़ू (एशिआई खेडां विच्च पंजाबीआं दा योगदान)

हाकमां नूं हुण मंन ही लैणा चाहीदा है, पंजाबी नौजुआन निकंमे, नशई, अनाड़ी, गैंगसटर, अत्तवादी जां वख्खवादी नहीं, भारती हाकी ते होरनां खेडां दे सच्चमुच्च सरदार हन। हुणे होईआं एशिआई खेडां विच्चों 32 पंजाबी खिडारीआं नें 20 मैडल जित्त के भारत मां दी झोली भरन विच्च वड्डा योगदान पाइआ है। इह तत्थ सुनहिरी अख्खरां विच्च लिखिआ जाण वाला है कि गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर दे 16 खिडारीआं नें एशिआई खेडां विच्चों 13 तगमे जित्ते! की भारत दी किसे होर यूनीवरसिटी नें खेड खेतर विच्च इड्डी वड्डी छाल मारी है? भारत दे सुतंतरता संगराम तों लै के देश दीआं सरहद्दां दी राखी करन तक पंजाबीआं नें बेअंत कुरबानीआं दित्तीआं। भुख्खे भारत दा ढिड्ड भरदे होए ते परदेसां विच्च दूहरीआं शिफटां ला के करड़ीआं कमाईआं करदे होए फौरन ऐकचेंज नाल भारत दीआं तजौरीआं भरन दे नाल होर अनेकां परउपकार दे कारज कीते। पर भारती हाकमां नें पंजाबीआं दे परउपकारां बदले पंजाब दी राजधानी चंडीगहड़, पंजाबी बोलदे इलाके, पंजाब दे दरिआई पाणी, ज़मीनी पाणी, फसलां दी बेकिरक लुट्ट, धरत पंजाब दी उपजाऊ शकती, वातावरण दी शुध्धता ते होर पता नहीं किंना कुझ पंजाब तों खोह लिआ, लुट्ट लिआ। उत्तों लोहड़ा इह मारिआ कि पंजाबीआं नूं ही बद्दू कीता जा रिहा है ते उनहां दीआं अगलीआं पीहड़ीआं नूं जहड़ों उखाड़न दा जुगाड़ कीता जा रिहा है!

दुनीआ दी दो तिहाई आबादी एशीआ विच्च वसदी है। ओलंपिक खेडां पिछ्छों एशिआई खेडां सभ तों वड्डीआं खेडां मंनीआं जांदीआं हन। पहिलीआं एशिआई खेडां 1951 विच्च नवीं दिल्ली विच्च होईआं सन। 19वीआं एशिआई खेडां चीन दे शहिर हांगज़ू विच्च होईआं हन। 1948 दीआं ओलंपिक खेडां समें लंडन विखे पंजाब दे प्रोफैसर गुरू दत्त सोंधी नें फिलपाईन दे खेड प्रोमोटर जारज बी वारगस नाल एशिआई खेडां बारे विचार वटांदरा कीता जिसदे फलसरूप एशीअन ऐमेचिओर अथलैटिक फैडरेशन बणी। फैडरेशन दी पहिली मीटिंग 12-13 फरवरी 1949 नूं नवीं दिल्ली दे पटिआला हाऊस विच्च होई। फिलपाईन, सिआम, इंडोनेशीआ, बरमा, सीलोन, निपाल, अफ़गानिसतान, पाकिसतान ते भारत दे नुमाइंदे उस विच्च शामल होए। उत्थे एशीअन अथलैटिक फैडरेशन दा नां बदल के ‘एशीअन खेड फैडरेशन’ रख्ख दित्ता ते महाराजा यादविंदर सिंघ नूं फैडरेशन दा प्रधान चुण लिआ गिआ। पहिलीआं एशिआई खेडां कराउण दी ज़िंमेवारी नवीं दिल्ली नें चुक्की ते दूजीआं मनीला नूं सौंपीआं गईआं।

इंडीआ गेट दे साहमणे नैशनल सटेडीअम उसारिआ गिआ जिसदे टरैक दुआले साईकल पट्टी विछाई गई। तैरन तलाअ ते होर खेड भवन तिआर करन नाल नेड़े लग्गदीआं फौजी बैरकां ‘ओलंपिक पिंड’ बणा दित्तीआं गईआं। मिथे दिन एशिआई मुलकां दे रंग बरंगे झंडे नैशनल सटेडीअम दीआं बाहीआं ’ते लहिराउण लग्गे। भारत दे प्रधान मंतरी जवाहर लाल नहिरू नें एशीआ दे खिडारीआं नूं नाअरा दित्ता: खेड नूं खेड भावना नाल खेडो। फिर खेडां दे माटो ‘ऐवर आनवरड’ उत्ते अमल करन लई एशीआ दे खिडारी खेड मैदानां विच्च जूझण लग्गे।

एशिआई खेडां 4 मारच 1951 नूं आरंभ होईआं। लाल किले विच्चों खेडां दी मशाल जगाई गई। ओलंपीअन बरगेडीअर दलीप सिंघ नें मिशाल लै के सटेडीअम दा चक्कर लाइआ ते एशिआई खेडां दी जोत जगाई। सटेडीअम विच्च 11 देशां दे 489 खिडारी खहड़े सन। भारती दल दे झंडाबरदार बलदेव सिंघ नें समूह खिडारीआं वल्लों सहुं चुक्की। राशटरपती डा. राजिंदर प्रशाद नें खेडां शुरू करन दा ऐलान कीता। खेडां विच्च भाग लैण वाले मुलक अफ़गानिसतान, बरमा, सीलोन, इंडोनेशीआ, इरान, जपान, नेपाल, फिलपाईन, मलाइआ, थाईलैंड ते भारत सन। चीन ते पाकिसतान नें पहिलीआं एशिआई खेडां विच्च भाग नां लिआ। खेडां 4 तों 11 मारच तक चल्लीआं। अथलैटिकस, बासकटबाल, फुट्टबाल, साईकल दौड़ां, भार चुक्कण ते तैरन दे मुकाबले होए। भारत दे सचिन नाग नें तैरन विच्च एशिआई खेडां दा पहिला सोन तगमा जित्तिआ। भारती टीम वाटर पोलो दा गोलड मैडल वी जित्त गई। फुट्टबाल दी खेड विच्च वी भारत नूं गोलड मैडल मिलिआ।

अथलैटिकस विच्च भारत लई वधेरे मैडल पंजाबी अथलीटां नें जित्ते जिनहां दे नां हन: रणजीत सिंघ, निक्का सिंघ, छोटा सिंघ, महावीर प्रशाद, बखतावर सिंघ, मदन लाल, मख्खण सिंघ, ए. ऐस्स. बखशी, बलदेव सिंघ, गोविंद सिंघ, कुलवंत सिंघ, प्रीतम सिंघ, गुरबचन सिंघ, सोमनाथ, तेजा सिंघ, अजीत सिंघ, बलवंत सिंघ, करन सिंघ, केसर सिंघ ते परसा सिंघ। इनहां विच्चों वधेरे खिडारी पटिआला पुलीस ते फौज दे सन। जपान 23 सोने, 20 चांदी, 15 तांबे दे तग़मिआं नाल मीरी रिहा। भारत नें 15 सोने, 16 चांदी, 19 तांबे दे तग़मे जित्त के दूजा सथान हासल कीता। इरान 8 सोने, 6 चांदी, 2 तांबे दे तगमि਼आं नाल तीजे नंबर ’ते आइआ। हुण तक दीआं एशिआई खेडां दा लेखा-जोखा करीए तां पंजाबी खिडारीआं नें विअकतीगत ते टीम ईवैंटां विच्चों सोने दे 60 तगमे जित्ते हन। उनहां विच्च हाकी दे 4 गोलड मैडल अते अथलैटिकस दे 43 गोलड मैडल हन। पंजाबी खिडारीआं नें होरनां खेडां विच्च वी 13 सोन तगमे जित्ते। इह सिलसिला लगातार जारी है।

हांगज़ू दीआं एशिआई खेडां विच्चों जिनहां पंजाबी खिडारीआं दे 20 तगमे जित्ते उनहां दे नां हन: सिफत कौर समरा, हरमनप्रीत कौर, कनिका अहूजा, तेजिंदर सिंघ तूर, अरजन सिंघ चीमा, ज़ोरावर सिंघ संधू, प्रनीत कौर, हरमनप्रीत सिंघ, हारदिक सिंघ, मनप्रीत सिंघ, मनदीप सिंघ, वरुण कुमार, गुरजंट सिंघ, शमशेर सिंघ, क्रिशन बहादर पाठक, सुखजीत सिंघ, जरमनजीत सिंघ बल्ल, अकाशदीप सिंघ, प्रभसिमरन सिंघ, हरमिलन बैंस, जसविंदर सिंघ, धरुव कपिला, राजेशवरी कुमारी, विजेवीर सिंघ संधू, सतनाम सिंघ, सुखमीत सिंघ, चरनजीत सिंघ, मंजू राणी ते सिमरनजीत सिंघ।

1966 दीआं एशिआई खेडां विच्चों भारत नें पहिली वार हाकी दा सोन तगमा जित्तिआ तां भारती टीम विच्च 12 खिडारी पंजाब दे सन। उनहां दे नां हन: प्रिथीपाल सिंघ, धरम सिंघ, करनल बलबीर सिंघ, बलबीर सिंघ पुलिस, बलबीर सिंघ रेलवे, हरमीक सिंघ, जगजीत सिंघ, जगदीप सिंघ, हरीपाल कौशिक, हरबिंदर सिंघ, तरसेम सिंघ ते इंदर सिंघ। हुण जिहड़ी भारती हाकी टीम हांगज़ू तों गोलड मैडल जित्ती, उस टीम दा कपतान पंजाब दा हरमनप्रीत सिंघ सी ते मीत कपतान हारदिक सिंघ। उस टीम विच्च दस पंजाबी खिडारी सन जिनहां नें हाकी मैचां विच्च 43 गोल कीते। इह वरणनयोग है कि हांगज़ू दीआं एशिआई खेडां लई चुणे पंजाब दे 48 खिडारीआं नूं 8-8 लख्ख रुपए ओलंपिक खेडां दी तिआरी लई अगाऊं दित्ते गए सन जो मैडल जित्तण विच्च रास आए। हुण जेतू खिडारीआं नूं करोड़ां दे इनाम वी मिल रहे हन।

हाकी दी खेड हुण तक 24 वार ओलंपिक खेडां विच्च खेडी गई है। 8 वार इंडीआ जित्तिआ, 4 वार जरमनी, 3 वार पाकिसतान, 3 वार ग्रेट ब्रिटन, 2 वार नीदरलैंडज़ अते 1-1 वार आसट्रेलीआ, बैलजीअम, निऊज़ीलैंड ते अरजनटीना। हाकी दा वरलड कप्प 4 वार पाकिसतान, 3 वार नीदरलैंडज़, 3 वार आसट्रेलीआ, 3 वार जरमनी, 1 वार इंडीआ ते 1 वार बैलजीअम जित्ते हन। एशिआई खेडां विच्चों हाकी दा गोलड मैडल 8 वार पाकिसतान, 4 वार भारत, 4 वार दख्खणी कोरीआ ते 1 वार जपान नें जित्तिआ है।

अनेकां पंजाबी खिडारी हन जो भारत, पाकिसतान, कीनीआ, यूगंडा, तनज़ानीआं, मलेशीआ, हांगकांग, सिंघापुर, इंगलैंड ते कैनेडा दीआं हाकी टीमां विच्च ओलंपिक खेडां, एशिआई खेडां ते विशव कप्पां विच्च खेड चुक्के हन। हाकी नूं भारत, ख़ास करके पंजाबीआं दी कौमी खेड कहि लिआ जावे तां कोई अतिकथनी नहीं। इक्क वार कीनीआ दे 11 खिडारी जूड़िआं वाले सरदार सन। 1966 विच्च पहिली वार एशिआई खेडां दा गोलड मैडल जित्तण वाली भारती टीम विच्च 11 विच्चों 10 खिडारीआं दे जूड़िआं उत्ते रुमाल सन। मिऊनिख दीआं ओलंपिक खेडां विच्च पाकिसतान, भारत, कीनीआ, यूगंडा ते मलेशीआ दीआं हाकी टीमां विच्च 40 खिडारी पंजाबी मूल दे सन। मिऊनिख ओलंपिकस विच्च 2 सतंबर 1972 नूं जो मैच भारत अते कीनीआ दीआं टीमां विचकार खेडिआ गिआ, उस विच्च 15 खिडारीआं दे जूड़िआं उत्ते रुमाल सोहंदे सन। मासको दीआं ओलंपिक खेडां विच्च सोन तगमा जित्तण वाली भारती टीम दे सैंटर फारवरड सुरिंदर सिंघ सोढी नें सभ तों वध्ध 15 गोल कीते सन। परगट सिंघ दो वार भारती ओलंपिक टीमां दा कपतान बणिआ। हरमीक सिंघ नें एशीअन आल सटारज़ टीम दी कपतानी कीती। पंजाबी मूल दे हाकी खिडारी 8 मुलकां दीआं टीमां विच्च अंतरराशटरी मैच खेड चुक्के हन।

भारत विच्च पंजाबी बेशक दो ढाई फीसदी ही हन पर भारती हाकी टीमां विच्च पंजाबी खिडारीआं दा मुढ्ढ तों बोलबाला रिहा है। 1928 दीआं ओलंपिक खेडां विच्च इंडीआ दी जिहड़ी टीम सोने दा तगमा जित्ती उस विच्च 5 खिडारी पंजाबी सन। 1932 विच्च दुबारा ओलंपिक चैंपीअन बणी तां पंजाबी खिडारीआं दी गिणती 7 हो गई। टीम दा कपतान पंजाब दा लाल शाह बुखारी बणिआ। वीह तों वध्ध पंजाबी खिडारी भारती हाकी टीमां दीआं कपतानीआं कर चुक्के हन जिनहां विच्च बलबीर सिंघ सीनीअर, ऊधम सिंघ, गुरदेव सिंघ, चरनजीत सिंघ, प्रिथीपाल सिंघ, गुरबख़श सिंघ, हरमीक सिंघ, हरबिंदर सिंघ, अजीतपाल सिंघ, सुरिंदर सिंघ सोढी, सुरजीत सिंघ, परगट सिंघ, रमनदीप सिंघ, गगनअजीत सिंघ, राजपाल सिंघ, बलजीत सिंघ, सरदारा सिंघ, मनप्रीत सिंघ ते हरमनप्रीत सिंघ आदि गिणाए जा सकदे हन। हाकी दी खेड विच्च पंजाब दे सौ तों वध्ध ओलंपीअन हन। कईआं नें ओलंपिक खेडां दे दो-दो तिंन-तिंन गोलड मैडल जित्ते हन। ऊधम सिंघ नें चार ओलंपिकस विच्चों इक्क चांदी ते तिंन सोने दे तगमे जित्ते जो हुण तक दा रिकारड है।

1947 विच्च पाकिसतान बणन नाल पंजाब दो मुलकां विचकार वंडिआ गिआ। फिर एशिआई खेडां ते ओलंपिक खेडां विच्च हाकी दे फाईनल मैच आम कर के पाकिसतान ते भारत दीआं टीमां विचकार खेडे जाण लग्गे जां इंज कहि लओ कि चहड़दे ते लहिंदे पंजाबीआं विचकार होण लग्गे। मैच भावें मैलबौरन विच्च खेडिआ जांदा, भावें रोम, टोकीओ, बैंकाक, तहिरान जां कुआलालंपर, इक्क पासे इध्धरले पंजाबी हुंदे ते दूजे पासे ओधरले पंजाबी। बाईआं विच्चों पंदरां सोलां खिडारी पंजाबी होण करके खेड मैदान दी बोली पंजाबी हुंदी ते पई ‘लईं नूरिआ, देईं बीरिआ’ होई जांदी!

हांगज़ू दीआं 19वीआं एशिआई खेडां विच्च भारत दे 660 खिडारीआं नें भाग लिआ, जिनहां विच्चों 249 खिडारीआं नें 28 सोने, 28 चांदी, 41 कांसी, कुल 107 मैडल जित्तण विच्च योगदान पाइआ। इह पहिली वार होइआ कि भारत नें 100 मैडलां दा अंकड़ा पार कीता। जकारता दीआं 18वीआं एशिआई खेडां विच्चो भारत नें 16 सोने, 23 चांदी, 31 कांसी, कुल 70 मैडल जित्ते सन। चीन नें हांगज़ू तों सभ तों वध्ध मैडल जित्ते जिनहां दी कुल गिणती 383 है। उनहां विच्च 201 गोलड, 111 सिलवर, 71 बरौंज़ मैडल हन। दूजे थां जपान है जिसदे मैडल 52, 67, 69 कुल 188 हन। तीजे नंबर ’ते दख्खणी कोरीआ नें 42, 59, 89 कुल 190 तगमे जित्ते हन। चौथे नंबर ’ते भारत है ते पंजवें नंबर ’ते उज़बेकसतान जिस नें 22, 18, 31 कुल 71 मैडल जित्ते हन। हैरानी दी गल्ल है कि इंडीआ तों अड्ड होए साडे गुआंढी देश पाकिसतान ते बंगला देश सोने दा इक्क वी तगमा नहीं जित्त सके! चहड़दे पंजाब दे 32 खिडारीआं नें 20 मैडल जित्ते हन जदों कि लहिंदे पंजाब वाला पाकिसतान कुल 1 चांदी ते 2 कांसी दे तगमे ही जित्त सकिआ है।

भारत अनेकां सभ्भिआचारां, धरमां, जातीआं, नसलां, भाशावां, पहाड़ां, रेगसतानां, जंगलां, उच्चे नीवें ते पध्धरे मैदानां वाला बहुरंगा देश है। इहदे ’ते इक्को रंग चहड़ाउण दी सिआसत नहीं करनी चाहीदी। ऐवें नहीं किहा जांदा: सौ फुल्ल खिड़न दिओ। जित्थे हर फुल्ल नूं खिड़न ते महिकण दे मौके मिलणगे उत्थे ही मैडल जित्ते जा सकणगे। भारत दे वख्ख वख्ख राजां दे खिडारीआं वल्लों एशिआई खेडां विच्चों मैडल जित्तण वाले खिडारीआं दी गिणती इस प्रकार है:

हरिआणे दे 44 खिडारी, पंजाब दे 32, महाराशटर 31, उत्तर प्रदेश 21, तामिलनाडू 17, वैस्सट बंगाल 13, राजसथान 13, केरला 11, मध्ध प्रदेश 10, मनीपुर 9, आंधरा 9, हिमाचल 7, नवीं दिल्ली 7, करनाटक 6, झारखंड 4, उड़ीसा 3, असाम 2, उतराखंड 2 ते मीज़ोरम दा इक्क खिडारी। भारत दे कुल 660 खिडारीआं विच्चों 249 खिडारीआं नें 107 मैडल जित्तण विच्च योगदान पाइआ। 29 मैडल अथलीटां नें जित्ते, 22 शूटरां नें, 9 तीरअंदाज़ां नें, 6 पहिलवानां नें, 5 सकुऐश दे खिडारीआं नें, 5 रोइंग दे, 5 वेटलिफटरां नें, 3 सेलिंग दे, 2 क्रिकट टीमां दे, 2 कबड्डी टीमां दे, 2 हाकी टीमां दे, 3 बैडमिंटन दे, 2 टैनस दे, 2 घोड़सवारी दे, 2 चैस्स दे, 2 रोलिंग सपोरटस, 1 ब्रिज, 1 गौलफ़, 1 वशू, 1 कोइंग, 1 सेपक टकरा ते 1 टेबल टैनस दा। भारत विच्च हुण ऐनीआं खेडां दा ढांचा खहड़ा हो गिआ है कि भविख्ख विच्च भारती खिडारीआं तों होर वी मैडल जित्तण दी उमीद रख्खी जा सकदी है। अगले साल पैरिस विच्च ओलंपिक खेडां होणगीआं। भारत टीचा भावें 20 मैडलां दा रख्खे पर 10 दा अंकड़ा तां हर हालत विच्च पार होणा ही चाहीदा है।

हांगज़ू दीआं एशिआई खेडां दे उदघाटनी समारोह समें भारती दल दी अगवाई भारती हाकी टीम दे कपतान हरमनप्रीत सिंघ नें कीती जिसदा साथ मुक्केबाज़ लवलीना नें दित्ता। समापती समारोह दी रसम ओलंपिक काउंसल आफ एशीआ दे कारजकारी प्रधान राजा रणधीर सिंघ नें निभाई। 2026 दीआं 20वीआं एशिआई खेडां जपान दे शहिर नगोआ विच्च, 2030 दीआं 21वीआं खेडां कतर दी राजधानी दोहा विच्च ते 2034 दीआं 22वीआं एशिआई खेडां अरब दी राजधानी रिआध विच्च होणगीआं। दिल्ली दीआं पहिलीआं एशिआई खेडां विच्च 11 मुलकां दे 500 तों घट्ट खिडारी ढुक्के सन जदों कि हांगज़ू दीआं 19वीआं एशिआई खेडां विच्च 45 मुलकां दे 12 हज़ार तों वध्ध खिडारी ढुक्के। मुकाबले 6 सपोरटस तों वधदे होए 46 सपोरटस तक ते ईवैंट 57 तों 465 तक पहुंच गए। चीन नें हुण तक इक्क वार ओलंपिक खेडां ते तिंन वार एशिआई खेडां कराईआं हन। हुण चैलंज है कि महान भारत वी नां सिरफ़ तीजी वार एशिआई खेडां ही करावे बलकि पहिली वार ओलंपिक खेडां कराउण लई वी मैदान विच्च नित्तरे। अजिहा करन नाल भारत नूं खेडां विच्चों होर वध्ध मैडल जित्तण दा हुलारा मिलेगा।