अक्टूबर 06, 2009

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

रिशतिआं दी गंुझल किंनी सादा ते सहिज

डा. जगतार दी डाइरी उस दे पाकिसतानी मित्तरां दे टैलीफोन नंबरां नाल भरी होई सी। पहिले दिन सवेरे उठदिआं ही उसने टैलीफोन चुक्किआ ते लाहौर दे सथानक ते नेड़े-तेड़े दे मित्तरां नूं आपणे आउण दी ख़बर दित्ती। अगले दिन सवेरे मैनूं कहिण लग्गा, ‘‘संधू! यार आह फोन फड़ाईं ज़रा। पाकपटन ‘च आपणा मित्तर है इक उमर गनी…उहनूं कहिंदे आं…आपणी कार-कूर लै के आवे। सानूं घुमावे-फिरावे…दो दिन लाहौर विच…।’’
हैरानी दी गल्ल, फोन सुणदिआं ही उमर गनी तिआर होइआ। दुपहिर तक डराईवर ते कार समेत उह फलैटीज़ होटल आण पुज्जा। सलेटी रंग दी सलवार कमीज़, पहिलवानी जिसम ते वालां दा वी पहिलवानी कट्ट। अख्खां ‘ते नज़र दीआं ऐनकां। थोहड़ा चिर पहिलां मक्के दा हज्ज करके परतिआ सी।
‘‘हाजी लोक मक्के नूं जांदे ते असीं जाणा तख़त हज़ारे।’’ जगतार नें हस्स के उस नूं गल नाल लाइआ ते फिर साडी दोहां दी जाण-पछाण करवाई।
उमर गनी ‘बैंक आफ पटिआला’ विचों जनरल मैनेजर दे अहुदे तों पिछ्छे जिहे रिटाइर होइआ सी। पंदरां सोलां साल पहिलां जदों उह मुलतान विच हुंदा सी तां उस नें जगतार नूं ख़त लिखिआ ते उस नाल राबता बणाउण दी इछ्छा ज़ाहिर कीती। उह आप वी अछ्छा शाइर है ते जगतार दी शाइरी दा कदरदान। ख़तां दा सिलसिला शुरू हो गिआ। मुहब्बत भरे शबदां ‘च भिज्ज के दोसती गूहड़ी अते भारी हुंदी गई। इसे दोसती दे माण विचों ही जगतार नें किसे ख़ास विशे नाल सबंधत कुझ पुसतकां दी उस कोलों मंग कीती तां उस नें उस विशे नाल संबधत जिंनीआं किताबां मिलदीआं सन, ख़रीद के जगतार नूं भेज दित्तीआं। तिंन हज़ार दे करीब मुल्ल दीआं किताबां। फिर उह लाहौर बदल के आइआ तां जगतार नें सिक्किआं नाल सबंधत कुझ किताबां दी मंग कीती। अगली डाक विच ही किताबां पहुंच गईआं। जगतार दी पतनी नें हस्स के किहा, ‘‘तुसीं की पाखंड बणाइऐ। विचारे नूं रोज़ किसे नां किसे किताब दी मंग रख्ख दिंदे हो।’’
पतनी दी मिठ्ठी झिड़क सुण के जगतार हस्स पिआ, ‘‘भलीए लोके! अजे तां तैनूं मैं इह नहीं दस्सिआ कि मैं उस नूं मलिका हांस, जित्थे वारिस नें हीर लिखी सी अते वरिस दी मज़ार दीआं रंगदार तसवीरां खिच्च के भेजण लई चिठ्ठी लिखी होई है।’’
कुझ दिनां विच ही नैगेटिवां समेत तसवीरां पहुंच गईआं। इह बेग़रज़ दोसती सी पर फिर वी मोड़वें मुहब्बती संकेत वजों ऐतकीं डा. जगतार नें वी आपणे किसे रिशतेदार दे हत्थ उस लई कप्पड़े, लोईआं ते होर सामान भेजिआ। इंज दोसती पीचवीं तों पीचवीं हुंदी गई। 1998 विच जदों जगतार पाकिसतान गिआ तां उदों गुजरांवाले सी उमर गनी दी पोसट। जगतार नें फोन कीता तां उस दस्सिआ कि भावें वड्डे अहुदे कारन ते विशेश तौर ‘ते उनहां दिनां विच वध गए कंम सदका उस दीआं मीटिंगां चल रहीआं हन पर उह भावें थोहड़े समें लई ही आवे, उस नूं मिलण ज़रूर लाहौर आवेगा।
उमर गनी लाहौर आइआ। अध्धा-पौणा घंटा मुलाकात होई ते फिर डिऊटी ‘ते परत गिआ। अध्धे-पौणे घंटे दे मिलाप वाली सोलां वरहिआं ‘ते फैली इह दोसती अज्ज फिर आपणे जलौअ विच मेरे साहमणे सी। मित्तर दा फोन सुणिआ ते उमर गनी कार लै के भज्जा आइआ। जिवें लावां लै रहे जोगा सिंघ नूं गुरू दा सुनेहा मिलिआ होवे अते उह लावां विचे छड्ड के आपणे गुरू वल्ल तुर पिआ होवे।
होर वी मिलण-गिलण वालिआं दी भीड़ सी। मैं वी चाहुंदा सां कि दोवें मित्तर देर बाअद मिले हन तां रज्ज के गल्लां कर लैण। दोवां नूं छड्ड के मैं पुसतकां दे सटालां वल्ल चला गिआ। अध्धा कु घंटा घुंम-घुमा के जदों मैं वापस परतिआ तां परहे बाहरले हाल विच इक पासे जगतार इक औरत कोल बैठा होइआ सी। दूजी कुरसी उते पंदरां-सोलां वरहिआं दी ख़ूबसूरत मुटिआर बैठी होई सी। जगतार नें मैनूं इशारे नाल कोल सद्दिआ ते मेरे बारे दस्सदिआं उस औरत बारे जाण-पछाण करवाई, ‘‘इह बीबी खावर राजा ए गुज्जरांवाले तों। पेशे तों वकील ऐ। उंज बहुत अछ्छा अफ़साना लिखदी ए। ते इह मेरी बच्ची है, मेरी धी…अल बरकात…’’ उस नें नेड़े बैठी खावर राजा दी मुटिआर धी वल्ल इशारा कीता।
खावर राजा अजे हुणे हुणे ही आई सी ते अजे मुढलीआं गल्लां ही चल्ल रहीआं सन।
‘‘अछ्छा! तूं मेरी मां बारे दस्स! की हाल है उसदा…’’ जगतार खावर दी अंमी बारे पुछ्छ रिहा सी।
इह पता लग्गण ‘ते कि खावर दी अंमी दी पिछ्छे जिहे मौत हो गई है, जगतार नूं डाढा सदमा लग्गा ते उहने दुख्ख भरिआ गिला कीता, ‘‘तुसीं मैनूं किउं नां दस्सिआ?’’
‘‘असी किहा ऐवें दुखी ते प्रेशान होवोगे।’’ जगतार पिछलीआं यादां विच उतर गिआ। उस तों बाअद विच टोटा-टोटा करके जिहड़ी कहाणी बणी उह कुझ इंज सी जगतार दी आपणी ज़ुबानी:
‘‘बहुत साल होए मैनूं अमीन ख़िआल हुरां नें किहा कि तूं गुज्जरांवाले आउणै। मैनूं होर तां उथे कोई नहीं सी जाणदा उदों। इक मुहसिन नां दा बंदा सी, सटूडिओ चलाउंदा सी। अमीन ख़िआल नें किहा कि उस कोल घर दा पता-पुता पुछ्छ लवीं। मैं लंघ रिहा सी कि इक बंदा आइआ ते मैनूं किहा कि तुहानूं इक माता जी बुलाउंदे नें। मैनूं तां उथे कोई जाणदा नहीं। मैनूं भला किहड़ी माता नें बुलाउणा सी! उह असल विच खावर दी माता सी। इह उदों राम-गली विच रहिंदे हुंदे सन। ‘कुदसी’ मेरे नाल सी। कहिण लग्गा, ‘‘जाण ‘च की हरज ए।’’ असीं चले गए।
बज़ुरग माता नें सानूं बिठाइआ ते बड़े मोह नाल मेरे वल्ल वेखण लग्गी। कहिंदी, ‘‘तूं मैनूं आपणे बच्चिआं वरगा लगदा एं। मेरा आपणा पुत्त!’’
मैं पुछ्छिआ, ‘‘माता जी, की तुहाडा आपणा कोई पुत्तर नहीं?’’ तां कहिंदी, ‘‘पुत्त वी है ते धीआं वी नें पर पता नहीं किउं मेरा दिल कहिंदा ए कि तूं मेरा पुत्तर एं।’’
गल्ल सुणा के जगतार नें माता दा पिछोकड़ दस्सिआ। उस दे वडेरे हिंदूआं तों मुसलमान बणे सन। कहिंदी, ‘‘मैनूं हिंदू-सिख्ख बड़े चंगे लग्गदे नें। सगों आपणे मुसलमान वी मैनूं एने चंगे नहीं लग्गदे।’’ बज़ुरग औरत नें मुसकरा के जगतार दे मुसलमान दोसतां वल्ल वेखिआ। असल विच बंदे दे संसकार उहदा पिछोकड़ उहदे अवचेतन विच एना डूंघा धस जांदे हन कि इनहां तों मुकत हो सकणा एना सौखा नहीं।
संसकारां दी गल्ल ही सी कि जदों खावर दा पहिला बच्चा बदकिसमती नाल इस संसार तों तुर गिआ तां बज़ुरग औरत नें आपणे पुत्त जगतार नूं तार दे के किहा कि उह किसे जोतशी नूं इस बारे पुछ्छे। ख़ुद विशवास नां हुंदिआं वी जगतार नें जलंधर रहिंदे शाम सुंदर नां दे जोतशी नूं सारी कहाणी सुणा के उपाअ पुछ्छिआ। उस नें इक तवीत बणा के दित्ता ते किहा कि बच्चा ज़रूर होवेगा।
‘‘इह तां बज़ुरग दा विशवास सी। मैं तां इनहां गल्लां नूं मंनदा नहीं। पर खावर दे बच्ची होई जिस दा नां अल बरकात रख्खिआ गिआ। माता कहिण लग्गी, ‘‘इह तेरी ही धी है…तेरी बच्ची…तूं ही इस नूं अल्ला कोलों मंगिऐै।’’
अल बरकात अज्ज आपणी मां दे नाल आई सी उस बज़ुरग नूं मिलण, जो उस दी नानी दा पुत्त सी, उस दी मां दा भरा ते उस दा मामा। पर बज़ुरग माता दा ख़िआल सी जे जगतार उह तवीत नां भेजदा तां अल बरकात नें शाइद इस संसार विच नहीं सी आउणा। इंज इह बच्ची उस नें जगतार नूं सौंप दित्ती सी। उस दी धी बणा दित्ती सी।
किंनी अजीब ते अलौकिक सी इह रिशतिआं दी गुंझल, पर किंनी सादा अते सहिज वी।
उमर गनी वी होर दोसतां मित्तरां नूं मिलण उपरंत साडे कोल आ खड़ोता सी। उह जदों गुजरांवाले हुंदा सी, बतौर लेखिका उदों तो ही खावर नूं जाणदा सी।
‘‘गनी, तूं सानूं साडे सांझे बाबे दे दीदार करवा के लिआ। हज़रत मीआं मीर दे ; जिस नें उदों तों ही साडे गुरू नाल मिल के साडा तुहाडा जोड़ मेल दित्ता सी।’’
जगतार दे मूंहों निकले बोलां नूं पुगाउण लई तुरंत ही उमर गनी दी कार फलैटीज़ होटल दे हाल कमरे दे मुख्ख दरवाज़े अग्गे आ रुकी।