पंजाबी कहाणी आपणे पूरे जलौअ विच्च है। इस वार ढाहां पुरसकार लई तिंनो कहाणी संग्रहि ही चुणे गए सन। साहित अकादमी, दिल्ली दा सनमान पिछले तिंन सालां तों लगातार कहाणी विधा नूं ही मिल रिहा है। इस लई पंजाबी कहाणी दा मुलांकण काफ़ी चुणौती भरिआ हुंदा है। खदशा बणिआ रहिंदा है कि किते कोई मुल्लवान कहाणी अणगौली नां रहि जावे जां किसे दूजे, तीजे दरजे दी कहाणी नूं बेलोड़ा महत्तव नां मिल जावे। ख़ैर इह निरणा तां अंत पंजाबी कहाणी दे पाठक नें ही करना हुंदा है कि मुलांकण किंना कु निरपख्ख है पर मैं आपणे वित अनुसार आपणी पूरी वाह लाउंदा हां कि दुध्ध दा दुध्ध ते पाणी दा पाणी कर सकां। नवां ज़माना अख़बार दा शुकरीआ कि पिछले वीह बाई सालां तों उनहां मैनूं इस ख़ुशगवार आहरे ला रख्खिआ है। हेठां पूरे लेख दी टैकसट दित्ती है। अदारा राग़ दा वी शुकरीआ कि इस वरहे उनहां नें मैनूं कहाणीकार वजों माण सनमान दित्ता है।
***
नव-नारीवाद दे नकश तलाशदी पंजाबी कहाणी --- डा. बलदेव सिंघ धालीवाल
पंजाबी साहित-सिरजणा अते समीखिआ दी इह सिफ़त रही है कि इनहां नें हमेशा उचेच भरे उतशाह नाल नवें विशव-चिंतन नाल वर मेच के चल्लण लई सलाहुणयोग हंभले मारे हन। इस अमल नें पंजाबी रचना-द्रिशटी नूं समें समें नवीं ऊरजा दित्ती है जिस सदका पंजाबी रचनाकार अते चिंतक सुचेत अते अचेत नवें प्रयोगां दी चौथी कूट वल्ल तुरन दा साहस विखाउंदा रिहा है।
साल 2022 दी पंजाबी कहाणी नूं उप्परली धारना दे प्रसंग विच्च पहड़ीए तां सभ तों उभ्भरवां नुकता इही प्रतीत हुंदा है कि इह नव-नारीवाद दे नज़रीए तों नारी-अनुभव दे विभिंन पासारां नूं वख्ख वख्ख कोणां तों वेखण, वाचण अते गलप-बिंब विच्च ढाल के पेश करन वल्ल वधेरे रुचित होई है। निरसंदेह, नारी-सरोकारां नूं कथा-वसतू बणाउण दा कारज पहिले, दूजे अते तीजे पड़ाअ दे पंजाबी कहाणीकारां वल्लों वी कीता जांदा रिहा है, जिवें भाबी मैना (गुरबख़श सिंघ प्रीतलड़ी), रास लील्हा (सुजान सिंघ), डैड्ड-लाईन (प्रेम प्रकाश) आदि दीआं कलासकी महत्तता वालीआं कहाणीआं तों सपशट है पर अजोकी पंजाबी कहाणी विच्चों इस अनुभव दी पेशकारी विच्च इक्क सिफ़ती (कुआलीटेटिव) तबदीली दा आभास होण लग्गा है। इस परिवरतन दा सबंध कहाणीकारां दी नव-नारीवादी रचना-द्रिशटी नाल है।
विशव-चिंतन विच्च नारीवाद दे इस अजोके रूप दा अरथ इह है कि औरत ते मरद इक्क दूजे तों विलख्खण हुंदे हन पर इक्क दूजे तों सरवोतम नहीं हुंदे। इस लई नव-नारीवाद दा संकलप उनहां विच्च अजिहे मुकाबले दी थां प्रसपर सहियोग (कंपलीमैंटैरिटी) उत्ते बल दिंदा है। इह नवीं अंतर-द्रिशटी उत्तर-आधुनिक दौर दे प्रचल्लत संकलपां ‘मरद दा अंत’ जां ‘मरद तों मुकती’ दा खंडन करदिआं मरद दे मानवी रूप नूं जशनावी ढंग नाल सवीकारदी है। पर नाल ही पितरकी (पैटरीआरकी) नूं इक्क विचारधारा मंनदिआं उसदे प्रमुख्ख हथिआर, पितरकी धौंस, नूं वंगारदी है। इस तरहां नव-नारीवाद जित्थे किसे वी रूप वाली मरदवादी हिंसा नूं नकारदा है उत्थे परंपरक औरतवादी रुमांस द्रिशटी (कि सिरफ़ औरत ही कोमलभावी, सुहजमई, सहिणशील, ममतामई, प्रगतीशील आदि हुंदी है) दी मित्थ उत्ते वी प्रशन-चिंनह लाउंदा है। इस प्रकार नव-नारीवाद दी धारना है कि पितरकी विचारधारा सिरफ़ मरदां राहीं नहीं बलकि औरत अते मरद दोवां नूं आपणा वाहन बणा के विहारक रूप विच्च लागू हुंदी है। इस सूझ सदका नव-नारीवादी नज़रीआ औरत-मरद दे रिशते, औरत दे जनण-अधिकार, होंद-हसती दे सभ मामलिआं नूं औबजैकटिव (निरपख्ख) ढंग नाल ठीक परिपेख विच्च वेखण दा यतन करदा है। दूजे शबदां विच्च जैंडर दी वख्खरता दे मसलिआं नूं मानवतावादी द्रिशटी नाल नजिठ्ठण वल्ल पहिलकदमी करदा है।
उप्परलीआं धारनावां नूं विहारक रूप विच्च वेखण लई इक्क-दो मिसालां लैंदे हां। परवेज़ संधू दी कहाणी ‘चाबी’ (कहाणी-संग्रहि ‘बलौरी अख्ख वाला मुंडा’ विच्च शामिल) बच्चे दी पैदाइश दे अधिकार नूं लै के इक्क वड्डा प्रशन खहड़ा करदी है कि की औरत इस मामले विच्च ख़ुदमुख़तार है? कहाणी दी उत्तम-पुरखी पातर शाइना पितरकी धौंस दे सथूल रूप (सरदारी हैंकड़) तों नाबर हुंदिआं आपणे प्रेमी नाल अंतरजाती विआह कराउण विच्च तां सफल हो जांदी है पर पितरकी दबाअ दे सूख़म रूप (मां बण के संपूरन होणा, वंश अग्गे तोरना) साहवें बेवस्स महिसूस करदी है। उसदे आपणे बुनिआदी हक्क लई बोले बोल, “मैं बेबी नहीं करना … … इक्क बच्चे दी खातर मैं आपणा सरीर नहीं खराब करना चाहुंदी।”, उस तों सहुरिआं अते पेकिआं दे दोवें परिवारां नूं बेमुख्ख कर दिंदे हन। उसदा इकलापा अंत नूं उसदे असतित्तवी संकट दा मुढ्ढ बंनहण लगदा है। संनी धालीवाल दी कहाणी ‘मौम आई ऐम्म सौरी’ (साहितक एकम, अकतूबर-दसंबर) दी मुटिआर डा. टीना दे मां साहवें बोले इह बोल कि “मैं मुंडे नाल नहीं रहि सकदी, आई लाईक गरलज़”, उस दे जैंडर दी विलख्खणता वल्ल इशारा करदे हन, पर परंपरक सोच वाली मां लई इह विचार ग़ैर-कुदरती वरतारा अते “गोरे लोकां” दे “खेखण” हन। इस लई मापिआं दी इकलौती औलाद डा. टीना कोल इक्को ही चोण बचदी है कि मापिआं नाल सांझ तों विरवी हो के उमर भर विगोचे दी पीड़ झल्ले।
इस प्रकार पितरकी विचारधारा आपणे सथूल अते सूख़म दबावां अते भुलांदरिआं नाल औरत दुआळे अजिही लछमण-रेखा खिच्च दिंदी है कि उसदे दोवें पासे उसदी होंद अते हसती लई संकट बण जांदे हन। पंजाबी कहाणी इस लछमण रेखा दे समूह पासारां नूं समझण वल्ल रुचित हो रही है। सरबजीत सोहल दी कहाणी ‘इनहां पलां नूं माण नां लवां’ (कहाणी धारा, जुलाई-सतंबर) दी ‘मैं’ पातर आपणे मरयादा-प्रशोतम अकस नूं आंच आउण दे डरों आपणी चाहत दे पलां नूं मानण दा वकत आउण ’ते गिणतीआं-मिणतीआं करदी शशोपंज विच्च पै जांदी है। रेमन दी कहाणी ‘निरमला’ दी बत्ती सालां दी विआहों-पछड़ी लड़की आपणा सुपन-संसार सजाउण लई आपणे सुहिरद प्रेमी नाल दौड़ जाण लई घरों निकलदी है पर उस दी सिमरती विच्च वसीआं, बेसहारा पिता दीआं बेवस्स आवाज़ां उस नूं घर दी लछमण-रेखा विच्च मोड़ लिआउंदीआं हन।
हरप्रीत सिंघ चनूं दी कहाणी ‘चल्ल चिड़ीए मैं आइआ … …’ (तासमन, अकतूबर-दसंबर) दी दलित पातर सूटही आपणी गरीबी दी वलगण विच्चों निकलण लई कोई आपणिआं दी सरकार चुणन वासते वितों वध्ध हीला-वसीला करदी है पर सत्ताधारी वरग दे लारिआं नाल ठग्गी मुड़ आपणे नरकी-जीवन वल्ल परत आउंदी है।
इउं कहाणीकार औरत दे संकटां नूं किसे मरद-विशेश दे खलनाइकी रूप दे प्रसंग विच्च रख्ख के वेखण दी थां सथिती-विशेश दे संदरभ विच्च रख्ख के वाचण लग्गे हन। नाल दी नाल आपणी औरत पातर नूं इस तरहां पेश करदे हन कि उह अग्गे वधण लई निरंतर सवै-निरीखण अते सथिती दे मुलंकण विच्च पई नज़र आउंदी है। सरघी दी कहाणी ‘आफटर फोरटी’ दीआं तिंने औरतां नवीं ज़िंदगी लई अजिहे मुलंकण दी अवसथा विच्च पईआं नज़र आउंदीआं हन। पातर रौशनी अजिहे लेखे-जोखे दौरान सोचदी है, “जिवें दा जीणा चाहुंदी सी, जीअ रही सां … … पर फिर वी भटकणा सी … … मैनूं आपणा आप गुआचा जिहा लगदा।”
अजिहा सवै-निरीखण ही इनहां नारी-पातरां नूं नव-नारीवाद दी अजिही सोझी वल्ल प्रेरित करदा है कि नारी-चेतना जां नारी-मुकती सिरफ पितरकी विचारधारा दी छट्ट लाह सुट्टण जां मरदावां बणन विच्च ही नहीं, सगों आपणे औरततव दे तत्तसार नूं जाणन जां आपणी मूल समरत्था नूं पछाणन विच्च वी है। पंजाबी नारी-चेतना दी अजिही सिफ़ती तबदीली नूं पेश करन वालीआं कहाणीआं इस साल भरपूर रूप विच्च छपीआं हन, जिवें मी टू (डिंपल अणजाण, हुण, नवंबर 22-अपरैल 23), मोह-जाल (हरप्रीत सेखा, सिरजणा, जनवरी-मारच), ड्रीम लैंड (बलदेव सिंघ गरेवाल, सिरजणा, अपरैल-जून), अजनबी (निरमल जसवाल, सिरजणा, अपरैल-जून), पूरा आदमी (सांवल धामी, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), कंध (कमल सेखों, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), आफटर फोरटी (सरघी, कहाणी धारा, जुलाई-सतंबर), कहाणी धारा, अकतूबर-दसंबर), अणकही पीड़ (विपन गिल्ल, कहाणी धारा, अकतूबर-दसंबर), देह दा रुख्ख (गुरमीत पनाग, कहाणी धारा, अकतूबर-दसंबर), भुख्ख (त्रिपता के सिंघ, चिराग, जनवरी-मारच), इक्क लप्प चानण दी (त्रिपता के सिंघ, चिराग, अपरैल-सतंबर), इक्क सवाल (जतिंदर रंधावा, चिराग, अपरैल-सतंबर), मैं छुट्टी ’ते जा रही हां (अरविंदर धालीवाल, चिराग, अकतूबर-दसंबर), वस अख्खीआं दे कोल (दीपती बबूटा, चिराग, अकतूबर-दसंबर), हुण मैं सुरख़रू हां (तासमन, जनवरी-मारच), लोल्हड़ (जस्सी धालीवाल, तासमन, जुलाई-सतंबर), मध्धम जिही आस (अमरजीत सिंघ मान, तासमन, अकतूबर-दसंबर), अंबा मर जाणी (रेमन, कहाणी पंजाब, अकतूबर 22-मारच 23), रूपी (मनमोहन सिंघ बासरके, साहितक एकम, जुलाई-सतंबर), मौम आई ऐम्म सौरी (संनी धालीवाल, साहितक एकम, अकतूबर-दसंबर), रंग बरसे (जतिंदर सिंघ हांस, हुण, नवंबर 22-अपरैल 23), कड़िक्की (जिंदर, प्रवचन, जनवरी-मारच), शाम सिंघ दी रात (कुलजीत मान, प्रवचन, अकतूबर-दसंबर) आदि।
कहाणीआं दे उपरोकत वेरविआं तों सहिजे ही सपशट हो जांदा है कि नारी-संवेदना दीआं वधेरे कहाणीआं भावें औरत कहाणीकारां दी कलम तों आईआं हन पर मरद कहाणीकारां लई वी इह गहिरी रुची वाळा अहिम विशा रिहा है। इह गल्ल इस साल प्रकाशित होए कहाणी-संग्रिहां उत्ते वी ढुकदी है। इस साल नारी रचनाकारां दे कहाणी-संग्रहि काफ़ी मातरा विच्च हन, जिवें बलौरी अख्ख वाला मुंडा (परवेज़ संधू), 6.45 (रेमन), भुख्ख इउं साह लैंदी है (दीपती बबूटा), उच्चे बुरज (बलविंदर कौर बराड़), मैं इक्क कथा (विशवजोती धीर), सुच्चा गुलाब (अमरजीत पंनूं), सोन चिड़ी (हरजीत कौर), जां कुआरी तां चाउ (जसवीर कौर जस्सी), कंध ’ते लग्गी बिंदी (इंदरजीत पाल कौर), सुपने जवाब मंगदे नें (सरब कौर), ज़िंदगी इक्क अहिसास (गुरदीप कौर भाटीआ), बदामी रंग दे छिट्टे (अमन गुरलाल), बसंत कुर दी खूंडी (मीनूं), मासी दी चिठ्ठी (इंदरजीत कौर धालीवाल) आदि। इनहां नारी-लेखिकावां दे समवित्थ मरद लेखकां दे कहाणी-संग्रिहां विच्च वी नारी-चेतना नूं ज़ुबान देण वालीआं कहाणीआं दी चंगी-चोखी मातरा मौजूद है।
उंज नारी अनुभव दे प्रमुख्ख विशे दे नाल नाल दलित चेतना, किसानी संकट, पारराशटरी सरोकार, सभ्भिआचारक तणाअ आदि मसलिआं नूं वी उचेच नाल कहाणीआं दा रचना-वसतू बणाइआ गिआ मिलदा है, जिसदा ज़िकर अग्गे जा के इस साल दे बिहतरीन कहाणी-संग्रिहां अते कहाणीआं दे प्रसंग विच्च कीता जावेगा।
विशा-चोण, बिरतांतक निभाअ अते प्रौहड़ रचना-द्रिशटी दे पख्खों जिहड़े कहाणी-संग्रहि मैनूं विशेश लग्गे हन, उनहां बारे संखेप मुलांकणी टिप्पणी करनी ज़रूरी है।
परवेज़ संधू दा कहाणी-संग्रहि ‘बलौरी अख्ख वाला मुंडा’ इक्क पासे गोरे अते नेटिव (रैड्ड-इंडीअन) पातरां नूं निरपख्ख द्रिशटी राहीं पेश करन करके पारराशटरी सरोकारां नूं उभारन वाला है अते दूजे पासे पितरकी विचारधारा नाल संवाद करदी चेतन औरत दा बिरतांत वी शिद्दत अते प्रौहड़ ढंग नाल सिरजण वाला है।
देविंदर दीप दा कहाणी-संग्रहि ‘त्रिकाल संधिआ’ दमित वरगां दे अनुभव नूं नव-यथारथवादी रचना-द्रिशटी राहीं निहारन अते माझी रंगण वाली प्रमाणिक गलपी भाशा राहीं पेश करन करके धिआन खिच्चण वाला है।
रवी शेरगिल्ल दा कहाणी-संग्रहि ‘किते उह नां होवे’ अजोके परवासी बंदे दी बहुसभिआचारक अते पारराशटरी सथिती नूं ठीक परिपेख विच्च पछाणदिआं लोड़ींदे वेरविआं वाली गलपी भाशा राहीं चितर के अहिम बणदा है।
मूलों नवीं कहाणीकार रेमन दा कहाणी-संग्रहि 6.45 आपणे रमज़ी नामकरन वांग ही आपणी संकेतक बिरतांत-शैली दे जलौअ राहीं उचेचे महत्तव दा हक्कदार बणदा है। समकाल दे भखदे मसलिआं बारे जटिल बिरतांत सिरजण दी अजोकी पिरत दे उलट उह पातर दी किसे सथिती-विशेश विच्च विखाई मानवी प्रतीकिरिआ नूं संखेप, लकीरी अते संकेतक गलपी-शैली नाल चितरदी है। उसदे गल्ल विच्चों गल्ल कढ्ढदे जाण दे अंदाज़े-बिआं अते पातर दे मनोविहार नूं उजागर करन वाली रसिक कथा-शैली विच्चों किते किते विरक-टच्च वाळे कथा-माडल दे झाओले वी पैंदे हन।
दीपती बबूटा दा कहाणी-संग्रहि ‘भुख्ख इउं साह लैंदी है’ आपणे विआपक मानवी सरोकारां वाले कथा-वसतू अते शिद्दत भरी, वेरवामूलक बिरतांतकारी करके विशेश महत्तव दा धारनी बणदा है।
विशवजोती धीर दे कहाणी-संग्रहि ‘मैं इक्क कथा’ विच्च पंजाबी नारी-संवेदना दीआं नवीआं करवटां नूं लोड़ींदे समाजिक संदरभ नाल चितरिआ गिआ है। सवैजीवनीआतमक छोहां वाळा अंदाज़े-बिआं इनहां कहाणीआं नूं होर वी प्रमाणिक अते सरोदी रंगण वालीआं बणाउंदा है।
इनहां अहिम कहाणी-संग्रिहां तों इलावा कुझ होर वी ज़िकरयोग कहाणी-संग्रहि इस साल प्रकाशत होए हन, जिवें मसत (हरजीत अटवाल), कहो रुकमणी (मनमोहन बावा), तैनूं मरज़ किहड़ा दस्सीए (मलिक शाह सवार नासिर), अग्ग विच्च सड़दे फुल्ल (गुरमेल बीरोके), आई लाचा (अनेमन सिंघ), दिआरां विच्चों लंघदी हवा (कंवल कशमीरी), अख्खां खुल्ल्हीआं बुल्ल्ह सीते (जोगिंदर सिंघ तूर), निआईं वाला टक्क (रुपिंदर रुपाल कौलगहड़), तीसरी खिड़की (निरंजन बोहा), दासतान दी मौत (गुरमुख सिंघ गोमी), थोहड़ी जिही बेवफ़ाई (राजिंदर सिंघ सिवीआ), खंडर (हीरा सिंघ तूत), सिसकदे रिशते (दविंदर खुश धालीवाल), औखे राह साबत कदम (मासटर अजीत सिंघ), दुख्ख दरद दिलां दे (मनजीत सिंघ सागर), म्रिग त्रिशना (जे बी सिंघ), हरा चूड़ा (संतोख सिंघ हेअर), खालस (अवतार सिंघ ओठी), पौड़ी (संतोख धालीवाल), कुरसी (जसविंदर रत्तीआं), गुझ्झी पीड़ (तरसेम भंगू), पुत्त मैं इंडीआ जाणा है (सुरिंदर सिंघ राए), तंद ते ताणी (वरगिस सलामत), जद्दी सरमाइआ (गुरमलकीअत सिंघ काहलों) आदि।
इस साल दा हासिल बणन वालीआं दस कु कहाणीआं अते उनहां दे बिरतांतक हुनर नूं बिहतरीन बणाउण वाली कलातमक समरत्था दा ज़िकर कुझ उचेच नाल कीता जाणा बणदा है। पर इत्थे इह सपशट करना ज़रूरी है कि किसे कहाणी दी कलातमक समरत्था नूं जांचण लई मेरा मापदंड की है। इह पैमाना बिरतांत दे निरोल बिआन (टैलिंग) दी थां कारज दे वापरन (शोइंग) नूं चितरन वाली कथा-जुगत नूं महत्तव देण नाल सबंधत है। दूजे शबदां विच्च कहाणी, बिरतांतकार दे बड़बोले पैगंबरी कथनां दी थां ज़िंदगी दी तरज़ उत्ते वापरदी प्रतीत होवे। कहाणी किसे विचार-विशेश नूं पाठक उत्ते ठोसण दी थां किसे संवेदना जां भाव-विशेश दा अहिसास करावे। इस प्रसंग विच्च वेखीए तां निमन-लिखत कहाणीआं नें आपणीआं कुझ इक्क ऊणताईआं दे बावजूद आपणी कलातमक समरत्था वल्ल उचेचा धिआन खिच्चिआ है।
हरप्रीत सिंघ चनूं दी कहाणी ‘चौंहटे चक्क’ (सिरजणा, जुलाई-सतंबर), अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क निमन-वरगी किसान दी चंगे जीवन लई कीती जद्दोजहिद अते अंत होई हार दा दुखांतक बिरतांत सिरजदी है। चौंहटे चक्क मघ्घर दी मिहनत, हिंमत, हौसले अते सुपनिआं दा कोई पारावार नहीं पर मौजूदा नव-पूंजीवादी विवसथा विच्च उसदे परिवार दे किते पैर नहीं लगदे। कहाणी दी समरत्था जित्थे किसानी जीवन दे प्रमाणिक वेरविआं राहीं महांकाविक द्रिश-चितरन विच्च है, उत्थे इक्क पल पल मरदे जा रहे किसान परिवार दा शोक-गीत बण जाण विच्च वी है।
अमरजीत सिंघ मान दी कहाणी ‘एदां किउं’ (कहाणी पंजाब, अपरैल 22-मारच 23) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क धरमी-करमी जिमींदार ईसर सिंघ दे मनोसंकट दा बिरतांत पेश करदी है। उसदे खेत झोना लाउण वाले दलित परिवार नूं शक्क पै जांदा है कि रकबा घट्ट दस्स के उनहां नूं लुआई घट्ट दित्ती गई है। उह चुप्प-चाप बरदाशत करन दी थां रकबे दी मिणती करवाउंदे हन तां सच्चमुच्च फरक निकलदा है, जिस नाल नाम-लेवा ईसर सिंघ दी कथनी अते करनी दे फ़रक उत्ते वड्डा प्रशन-चिंनह लग्ग जांदा है। कहाणी दी समरत्था जित्थे दलित चेतना दे हवाले नाल अजोके पेंडू जीवन-यथारथ दे रूपांतरन नूं पेश करन विच्च है उत्थे ठेठ मलवई गलपी मुहावरे वाले वेरवायुकत अंदाज़े-बिआं विच्च वी है।
पाकिसतानी कहाणीकार ख़ालिद फरहाद धालीवाल दी कहाणी ‘सलामी’ (पंचम, जुलाई-सतंबर, शाहमुखी अते प्रतिमान, अकतूबर-दसंबर, गुरमुखी) अंनय-पुरखी बिरतांतकार, इक्क अनोखे बैंडमासटर पिआरे लाल, राहीं नाबरी दा बिरतांत पेश करदी है। उह विसाखी-दिहाड़े किसे लोक-नाइक नूं सलामी दे के नवेकली लोक-पख्खी पिरत पाउंदा है। कहाणी दी समरत्था बात-नुमा गलप-जुगत राहीं जित्थे लोक-विरोधी राजसी विवसथा दा विअंगपूरन चित्तर उलीकण विच्च है उत्थे पिआरे लाल दे निआरे अते अनूठे शख़सी बिंब नूं उजागर करन करके वी है।
रेमन दी कहाणी ‘अंबा मर जाणी’ (कहाणी पंजाब, अपरैल 22-मारच 23) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क नारी दी हस्सास संवेदना दे अती अछोह पख्ख दा बिरतांत पेश करदी है। अंबा अजिही संवेदना नाल वरोसाई होई है कि उह कामुक जां अकामुक मरदावीं छोह दा अंतर-निखेड़ कर सकण दे समरत्थ है। इस लई उह महिसूसदी है कि पितरकी विचारधारा राहीं कुंठित किसे बहुत बज़ुरग जां कथित पहुंचे होए साधू-संत दी छोह वी कामुक हो सकदी है। कहाणी दी समरत्था इक्क बहुत ही सूख़म अहिसास नूं लोक-कथा वाली सरल, पर माअनेखेज़ रमज़ी कथा-शैली राहीं पेश करन विच्च है।
बिंदर बसरा दी कहाणी ‘कोई होर नहीं’ (प्रवचन, जनवरी-मारच) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं पंजाबीआं दी परवास दी लल्हक अते उसदे दूररसी मारू प्रभावां दा हिरदेवेधक बिरतांत सिरजदी है। बिरतांतकार आपणे मुंडे नूं बाहर भेज के सुरख़ुरू महिसूस करदा है पर इक्क जाणू परवासी दे मापिआं दा रूह-विंनवां इकलापा वेख के आपणे दुखांतक भविख्ख दी कलपना नाल त्रहि जांदा है। कहाणी दी समरत्था, लोड़ींदे जीवन-वेरविआं नाल, परवास दे चंगे-मंदे दोवां पख्खां दा अहिसास कराउण विच्च है।
जतिंदर सिंघ हांस दी कहाणी ‘शरींह दे पत्त’ (शबद, अकतूबर-दसंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं कबीले-शरीके वाले पंजाबी अवचेतन दे अजोके सरूप दा बिरतांत पेश करदी है। शरीके दी सिर-वढ्ढ भावना अधीन इक्क जट्ट किसान वट्ट-बंने दे रौळे समें आपणे छोटे भरा दे सिर विच्च गंडासी मार के कातलाना हमला करन तों वी गुरेज़ नहीं करदा पर जदों हमलावर वड्डे भरा दा इकलौता पुत्त मर जांदा है तां छोटा आपणी कबीलाई भावना अधीन लहू दी सांझ नूं महिसूस करदिआं, सारे गुस्से-गिळे अते लालच भुल्ल के वड्डे भरा दी दुबारा जहड़ लगदी वेखण दी दिळी कामना करदा है। कहाणी दी समरत्था वैर अते पिआर दी मिशरत भावना वाले पंजाबी मनोविहार दा जीवंत गलप-बिंब सिरज सकण विच्च है। रौचिकता दे पख्ख तों वेखीए तां नाटकीअता दा अंश कहाणी विच्च तणाअ नूं होर तीबर करन वाला है।
त्रिपता के सिंघ दी कहाणी ‘भुख्ख’ (चिराग, जनवरी-मारच) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क इकलापे-मारी औरत दे अवचेतनी संसार नूं उसदे मनो-विहार राहीं उजागर करदी है। दुबई रहिंदे पती दी ग़ैर-मौजूदग़ी विच्च उह आपणीआं अत्रिपत कामनावां नूं पतिउरे दे मुंडे राहीं पूरीआं करन दी कलपना करदी है पर अंत आपणी कामुक भुख्ख नूं अणगौलिआं करके परिवारक मरयादा नूं बचाउण दा यतन करदी है। कहाणी दी समरत्था इक्क परिवारक औरत दे चेतन-अचेतन दे सूख़म दवंद नूं ढुकवें वसतू-वेरविआं नाल समूरत करन विच्च है।
बलदेव सिंघ गरेवाल दी कहाणी ‘ड्रीम लैंड’ (सिरजणा, अपरैल-जून) उत्तम-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क सपेनी परवासी कुड़ी दे अमरीका विच्च सफल होण दी मुढली जद्दोजहिद दा बिरतांत पेश करदी है। प्रतीक रूप विच्च उह उनहां समूह परवासी मिहनतकशां दी प्रतीनिध जापण लग्ग पैंदी है जिहड़े आपणे ‘ड्रीम लैंड’ विच्च टीसी उत्ते पहुंचण दा सुपना वेखदे हन। कहाणी दी समरत्था इसदे जीवंत द्रिश-चितरन अते सुपने ते यथारथ दी विडंबना नूं पेश करन विच्च है।
सांवल धामी दी कहाणी ‘पूरा आदमी’ (सिरजणा, जुलाई-सतंबर) अंनय-पुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क संपूरन मनुख्खी शख़सीअत दे निरमाण लई नवें मापदंडां दी जुसतजू दा बिरतांत सिरजदी है। कहाणी दा केंदरी महत्तता वाला पातर इक्क हादसे विच्च दोवें लत्तां गुआ लैण तों पिछ्छों, परंपरक द्रिशटी राहीं वेखिआं, अध्धा-अधूरा जापण लगदा है पर आपणे मानव-हितैशी कारजां राहीं पूरा आदमी बण के विखाउंदा है। दूजे पासे कहाणी विचले मुकंमल सरीरां वाले अते सफल कारोबारी पातर आपणे अमानवी सरोकारां कारन अधूरे जापण लगदे हन। कहाणी दी समरत्था इक्क आशावादी सुनेहे नूं बिरतांतकार दे पैगंबरी कथनां दी थां पातर-विहार राहीं उजागर करन विच्च है।
हरप्रीत सेखा दी कहाणी ‘गुंम-पंने’ (तासमन, अपरैल-जून) विच्च उत्तम-पुरखी नानी-रूपी बिरतांतकार आपणे मां-विहूणे दोहते दे भावुक विगोचे दा बिरतांत पेश करदी है। बाल अरजन दा बाप आपणी पतनी उत्ते शक्क करदिआं उस दा कतल कर दिंदा है अते सिट्टे वजों आप जेल्ह विच्च सज़ा कट्ट रिहा है। अरजन दी नानी अते मासी आपणे लाड-पिआर नाल अरजन दा, मापिआं वाळा, विगोचा घटाउण दा यतन करदीआं हन पर किसे वी तरहां अरजन दा खलाअ नहीं भरदा।” आई मिस माई मंम” दे रुदनमई बोलां नाल अंत उह आपणे अणपूरे जाण वाले उस खलाअ दा बिआन करदा है। कहाणी दी समरत्था बाल मनोविहार दे डूंघाई वाळे चितरन अते पाठक दे अहिसासां नूं टुंबण वाली भावपूरत सरोदी शैली करके है।
उपरोकत बिहतरीन कहाणीआं तों इलावा इस वरहे दीआं कुझ दरमिआने पध्धर दीआं होर कहाणीआं वी पहड़नयोग अते सलाहुणयोग हन। चेतंन बुध्ध पंजाबी पाठकां नें सोशल मीडीआ राहीं अजिहीआं कुझ कहाणीआं दा उचेच अते विसथार नाल ज़िकर करके उनहां दी अहिमीअत वल्ल साडा धिआन वी खिच्चिआ है। अजिहीआं कहाणीआं हन: ओना ओडवाइर (गुरमीत कड़िआलवी, हुण, नवंबर 22-अपरैल 23), मसाण (बलविंदर सिंघ गरेवाल), बलौरी अख्ख वाला मुंडा (परवेज़ संधू) (दोवें, प्रवचन, जनवरी-मारच), मोह-जाल (हरप्रीत सेखा), 180 मिंट दा आतंक काल (जसवीर राणा) (दोवें, सिरजणा, जनवरी-मारच), दाग (नवचेतन, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), नूण (बलीजीत), कोई तां है (निरंजन बोहा), सेफ़टी किट्ट (जिंदर) (तिंने कहाणी धारा, अकतूबर-दसंबर), गीतां दा वणजारा (जगजीत बराड़, तासमन, अपरैल-जून), त्रेड़ (भगवंत रसूलपुरी, तासमन, जुलाई-सतंबर), मध्धम जिही आस (अमरजीत सिंघ मान), शाल (जसविंदर धरमकोट) (दोवें तासमन, अकतूबर-दसंबर) आदि।
इस साल दी पंजाबी कहाणी दे खेतर दीआं समुच्चीआं सरगरमीआं उत्ते झात पाईए तां जिहड़े कुझ उभ्भरवें नुकते गौलणयोग जापदे हन, उह हेठ लिखे अनुसार हन:
* पंजाबी कहाणी विच्च कहाणीकार अते पाठक औरतां दी सिरफ गिणती ही नहीं वधी सगों उनहां दा गुणातमिकयोगदान वी वधिआ है। इस सिफ़ती तबदीली नूं पछाणदिआं तासमन अते साहितक एकम (दोवें जनवरी-मारच) रिसालिआं नें नारी विशेश अंक वी प्रकाशित कीते।
* पाकिसतान दे कहाणीकार अते चिंतक करामत मुग़ल दी सूचना अनुसार दसंबर दे दूजे हफ़ते तक पाकिसतानी पंजाब विच्च सिरफ़ इक्क ही कहाणी-संग्रहि (तैनूं मरज़ किहड़ा दस्सीए, मलिक शाह सवार नासिर) छपिआ है। नौं-दस करोड़ पंजाबी वसों वाले मुलक दे प्रसंग विच्च सोचिआं इह चिंता वाली गल्ल जापदी है।
* परवासी पंजाबी कहाणी विच्च इस साल अमरीका दा योगदान विशेश रिहा। बलौरी अख्ख वाला मुंडा (परवेज़ संधू), किते उह नां होवे (रवी शेरगिल्ल) दोवें संग्रहि ही उलेखयोग हन।
* दुख्ख दी गल्ल है कि कुझ उलेखयोग पंजाबी कहाणीकार इस वरहे सदा लई साथों विछ्छड़ गए, जिवें अमरजीत दरदी, गुलवंत मलौदवी, गुरपाल सिंघ नूर, मोहन काहलों, निंदर गिल्ल, सी.आर मोदगिल।
* इह गल्ल पंजाबी कहाणी-विधा लई वडिआई वाली है कि ढाहां पुरसकार लई इस वार दा गुणा तिंने कहाणी-संग्रिहां उत्ते ही पिआ। पहिले पुरसकार लई बलविंदर गरेवाल (डबोलीआ) अते बाकी दोहां लई अरविंदर धालीवाल (झांजरां वाळे पैर), जावेद बूटा (चौलां दी बुरकी) नूं वधाई। इसे तरहां साहित अकादमी दिल्ली दा पुरसकार प्रापत करन वाळे साडे उच्च-दुमालड़े कहाणीकार सुखजीत नूं वी बहुत बहुत मुबारकां।
* प्रवचन रिसाले नें आपणी पिरत नूं काइम रख्खदिआं पहिलां कहाणी गोशटी वी करवाई अते कहाणी दा विशेश अंक (जनवरी-मारच) वी छापिआ। भावें कि इस रिसाले दे संपादक डा. रजनीश बहादर सिंघ साथों सदा लई विछ्छड़ गए हन पर प्रवचन दी नवीं टीम नें इह प्रथा चलदी रख्खण दी ज़िंमेवारी सांभ लई है।
* चंगीआं कहाणीआं छापण वाले ‘हुण’ रिसाले नें लंमा समां बंद रहिण तों बाअद दुबारा दसतक दित्ती है, खुशआमदीद।
* पंजाबी कहाणी दीआं आडीओ तिआर करके यू-टिऊब उत्ते पाउण वाले उदमीआं विच्च दविंदर कौर डी.सैणी दा नां वी शामिल हो गिआ है, प्रशंसा करनी बणदी है।
* उस वरहे छपे बलवीर कौर रीहल दा संपादित कहाणी-संग्रहि ‘मेरी धरती मेरा अंबर’ (39 कहाणीआं) अते बलबीर माधोपुरी दुआरा संपादित कहाणी-संग्रहि ‘कुलबीर बडेसरों दीआं इकत्ती कहाणीआं’ नारी रचित पंजाबी कहाणी नूं विशेश हुलारा देण वाले हन।
समुच्चे तौर ’ते किहा जा सकदा है कि इस वरहे दी पंजाबी कहाणी नारीवादी सरोकारां प्रती वधेरे सुजग्ग होई है। इस लई निरपख्ख (औबजैकटिव) द्रिशटी राहीं औरत दी होंद अते हसती दे मसलिआं नूं समझ के पेश करन दा यतन करन लग्गी है। औरत सिरफ भोगण वाली देह नहीं अते नां ही औरत निरोल विअकतीगत होंद है। इसदे उलट औरत परिवारक ते समाजिक प्राणी वी है अते सभ तों वध्ध इक्क संपूरन मानवी होंद है जिसदे दुख्ख-सुख समुच्ची मानव जाती वाले ही हन। त्रिपता के सिंघ दी कहाणी ‘भुख्ख’ दे हवाले नाल कहीए तां उस दीआं परिवारक अते समाजिक पछाण दीआं भुख्खां वी काम-त्रिपती दी भुख्ख तों कोई घट्ट महत्तव वाळीआं नहीं हन।
इसे तरहां पंजाबी औरत दे नारी सरोकार सिरफ़ उच्च जां मध्धवरगी औरतां दे काम-हाबड़े तक सीमत नहीं बलकि निमन वरग दीआं औरतां नूं नपीड़न वाळे आरथिक, समाजिक झमेलिआं तक वी पसरे होए हन। हरप्रीत चनूं दी कहाणी ‘चल्ल चिड़ीए मैं आइआ … …’ दे हवाले नाल किहा जावे तां दलित औरत सूटही सथापित राजसी धिरां वल्लों दुरकारी आपणी मानवी होंद नूं “नक्क नालों सींढ वांग गवाह के परे मारन” वरगी महिसूस करदी है। उस वरगीआं दमित औरतां दी ज़िंदगी नूं माअनेखेज़ बणाउणा वी पंजाबी कहाणी दा वड्डा सरोकार बणदा है।
विशा-वसतू दी चोण वांग ही बिरतांतकारी दे पख्ख तों वेखीए तां इस वरहे दी पंजाबी कहाणी नें बेलोड़ी जटिलता, अमूरतता (ऐबसट्रैकशन) अते कथनमूलक प्रचारातमकता वल्लों वी कुझ नां कुझ पासा वट्टिआ जापदा है। इसे लई सथापित लेखकां दीआं जटिलतर कहाणीआं दे मुकाबले मूलों नवें कहाणीकारां, अमरजीत सिंघ मान अते रेमन दीआं सरल, लकीरी अते छोटे आकार दीआं रौचिक अते अरथपूरन कहाणीआं नूं पाठक नें वधेरे पसंद कीता है। शाइद इह विरक-टच्च वाळे कथा-माडल दी पुनर-सुरजीती दा संकेत ही होवे।
इस प्रकार इस साल दी कहाणी नें पाठक-मुख्ख हो के तुरन वल्ल सलाहुणयोग कदम चुक्किआ है जिसदे भविख्ख विच्च चंगे सिट्टे निकलण दी आस है।

