गड्डी सरहद्द पार कर गई। इक पल विच ही! किंनी सहिज सी इह गल्ल! आह हिंदुसतान विच सां ते हुण पाकिसतान विच! किंनी सौखी तरहां हो गिआ इह सभ कुझ! पर इस पिछ्छे किंनीआं औखिआईआं सन। किंने साल लग्ग गए सन एनी कु गल्ल लई!
‘‘आ गिआ पाकिसतान’’ किसे दा अंदरला उतशाह उहदी ज़ुबान विच थरथरा रिहा सी।
‘‘औह है हद्द…कणकां दे विचों विच आह जिहड़ी चार पंज करमां थां दोवां पासिआं तों वगी होई। औह वट्ट जिही, घाह-बूट वाली।’’
असीं जिवें कहि रहे सां सरहद्द नूं, ‘‘हुण दस्स तूं? सानूं लंघण नहीं सैं देंदी, आह चले ईं।’’
रेलवे लाईन दे नाल घसमैले हो चुक्के चिट्टे कप्पड़िआं वाला मुसलमान, हरी झंडी हिला रिहा सी। तेड़ खुल्ल्ह चादरा ते सिर ‘ते ढठ्ठी जिही पगड़ी, जिस दा कंन कोल लंमा लड़ छड्डिआ होइआ सी।
झंडी हिलाउंदिआं उस नें उच्ची आवाज़ विच आखिआ, ‘‘सरदार जी, सा…सरी अकाल…’’
इह आवाज़ उस दे अंदरों ख़ुशबो वांग बाहर नूं डुल्ल्ही सी। आप मुहारी। मुहब्बत विच भिज्जी होई। उहदी शकल विच धरती विच दफन होई मुहब्बत जिवें कप्पड़े झाड़ के साडे इसतकबाल लई उठ्ठ खहड़ोती सी। इक ताज़ा महिकी होई आवाज़!
अटारी रेलवे सटेशन तों तुरी गड्डी वाघा रेलवे सटेशन ‘ते आ रुकी। सिरफ़ एना पैंडा जिवें जलंधर कैंट तों तुर के जलंधर रेलवे सटेशन ‘ते आ रुकी होवे।
एथे फिर अटारी वाली सारी प्रकिरिआ दुहराई जाणी सी। इमीगरेशन ते कसटम दी चैकिंग।
‘‘सामान तां थल्ले उतारना पऊ’’
इह बड़ा थकाउण वाला कंम सी। लोक आपो आपणा सामान लाह के टरालीआं ‘ते लद्द रहे सन। मैं ते जगतार नें सामान लाह के टराली ‘ते लद्द लिआ। इह टरालीआं भारत दीआं टरालीआं वरगीआं नहीं सन, रवां चाल चल्लण वालीआं। भारीआं सन…जिवें पिंड दे लुहार नें सलाखां ‘ते पहीए जोड़ के बणाईआं होण।
कुझ मित्तर अधिकारीआं तक्क पहुंच कर रहे सन कि सामान नां लुहाइआ जावे।
‘‘इह किवें हो सकदै, कानूंनी कारवाई तां अगले करनगे ही।’’
‘‘नहीं हो वी सकदै’’ जगतार नें किहा ते फिर मैनूं सामान कोल खहड़ा रहिण लई कहि के उह अग्गों सूचना लैण गिआ। उस कोल कई वार पाकिसतान जाण दा अनुभव सी।
‘‘रख्ख लौ, रख्ख लौ सामान अंदर, कोई गल्ल नहीं’’ दूरों ही किसे नें ललकारा मारिआ।
‘‘मैं आखिआ नहीं सी’’ जगतार नें किहा ते मैनूं मेरा पासपोरट फड़ाउण लई किहा।
‘‘पासपोरट वी इको थां इकठ्ठे करके चैक्क करवा लैण दी गल्ल हो गई है। मैं तां पहिलां ही किहा सी कि आपणे लई इह लोक बड़े कोआपरेटिव नें। पर मुसलमानां नूं सूई दे नक्के विचों लंघाउणगे।’’ जगतार नें मेरा पासपोरट लिआ ते अग्गे नूं तुर गिआ।
मैं फिर सामान गड्डी विच टिकाइआ। गड्डी पलैटफारम दे सज्जे पासिउं खब्बे पासे लग्गण लई हिल्ली। मैं बारी विच खहड़ोता बाहर देखण लग्गा। परिउं इक लिंक रोड ‘ते इक नौजुआन आपणी सुआणी नूं साईकल पिछ्छे बिठाई अग्गे पैंदे रेलवे फाटक वल्ल वध्ध रिहा सी। आसे पासे कणकां दी सुनहिरी भाअ सी। नेड़े परहे वाघा पिंड सी, निक्का जिहा पर किंना वड्डा बण गिआ सी उहदा नां कि करोड़ां लोकां ‘च कंध बण के खड़ो गिआ सी। गड्डी अग्गे हो के फिर पिछ्छे परती। पलेटफारम दे दूजे पासे वल्ल। बाहर खहड़ोते लोक गड्डी वल्ल देख रहे सन। साडे बहुते लोक पलेटफारम ‘ते उतर चुक्के सन। मेरे वरगे कुझ ही सन जो बारीआं दे डंडे फड़ के बाहर दा द्रिश वेख रहे सन। दूर तक्क कणकां, राहां ‘च उड्डदी धूड़…खेतां ‘च फिरदे विरले टावें बंदे।
गड्डी दूजे पासे आ खहड़ोती। विसाखी ‘ते जाण वाले जत्थे तों पछड़ गए कुझ सिंघ साडे वाले डब्बे विच बैठ के ही लाहौर जा रहे सन। उनहां विचों इक बड़े खरहवे बोलां वाला सज्जण दूजे पासे बारी विच खड़ोता पिछ्छे झाती मार के वेखण लग्गा ते साडी गड्डी नाल लग्गे माल-डब्बिआं नूं वेख के आपणे विशेश अंदाज़ विच गहड़किआ,
‘‘भैण दे खसम, रोंदे दुशमणीआं नूं’’ उह दोहां मुलकां नूं गाल्हां कढ्ढ रिहा सी।
‘‘इक दूजे बिनां तां अजे वी नहीं सरदा। माल गड्डीआं विच माल जांदा पिऐ। माल जांदै पर सानूं जाण नहीं दिंदे, वड्डे दुशमण वेख ला।’’ उह खरहवा हासा हस्सण लग्गा। उस दा गहड़का ते आपणी ही तरहां दा तरक ते तलख़ी वेख के मैं वी मन ही मन हस्सिआ।
मैं वी पलेटफारम ‘ते उत्तर आइआ। इह सी पाकिसतानी दी सर-ज़मीं, जिस ‘ते पैर रख्खण दी देरीना हसरत अज्ज पूरी होई सी। आगूआं दा इक गरुप्प वड्डी ते लंमी चौड़ी बिलडिंग अंदर पासपोरट लै के गिआ होइआ सी। साडे विचों जगतार ते गुरचरन वी अंदर सन। शीशिआं वाले दरवाज़िआं दी झीत ‘चों पुछ्छिआ तां गुरचरन कहिंदा, ‘‘कंम हो रिहै। फ़िकर नां करो।’’
मुसलमान सवारीआं अंदर लंमीआं कतारां विच खहड़ोतीआं सन। साडे लई वख्खरे काउंटरां उत्ते कंम निपटाइआ जा रिहा सी। अंदर वांग ही बाहर पलेटफारम ‘ते फिर रहे करमचारीआं दा रवई्ईआ वी बड़ा दोसताना सी। यार दोसत वख्ख-वख्ख गरुप्पां ‘च खड़ोते मन ते जज़बात इक दूजे नाल सांझे कर रहे सन। सभ रोमांचित सन। ख़ुशी ते उतशाह नाल भरे होए। इक प्रोफैसर आपणे दुआले खलोते चार पंज जणिआं नूं कहि रिहा सी, ‘‘लोक तां दोहां मुलकां नें बेपनाह पिआर करदे नें इक दूजे नूं। दुशमणीआं तां सरकारां दीआं नें, लोकां दीआं तां नहीं, साडीआं तां नहीं। असीं तां नहीं चाहुंदे…हुंदे…लोक तां नहीं चाहुंदे हुंदे, जंगां लग्ग जांदीआं नें…समझौते हो जांदे नें। होर तां होर मात-भूमीआं बदल जांदीआं नें, ते आपणी जनम भूमी ही दुशमण दा देश बण जांदी है ; मेरे वडेरे लाहौर वस्सदे सन, उनहां दी जनम भों सी इह, पर हुण इक विशेश नज़रीए तों इह जनम भोइं, दुशमण भोइं बणा दित्ती गई। की जनम भूमी दुशमण-भूमी बण सकदी है!’’
आसे पासे खहड़ोते लोक सिर हिला रहे सन ते उह खहड़ोता सवाल पुछ्छ रिहा सी जिस दा जुआब नां उस कोल आप सी ते नां किसे होर कोल।
‘‘लोक तां दिलां नाल जीऊण वाले हुंदे नें, पर दिमाग़ वाले इनहां दी चल्लण नहीं दिंदे।’’ उस नें तोड़ा झाड़िआ।
अंदरों आइआ कोई जणा कलीअर हो गए पासपोरट ते उस नाल जुड़वें कागज़-पत्तर वंड रिहा सी। मेरे कागज़ तां मिल गए सन पर पासपोरट नहीं सी। मैं दरवाज़े दी झीत विचों गुरचरन नूं किहा उह कहिंदा, ‘‘मैं लै लिऐ पासपोरट।’’
थोहड़ी देर पिछ्छों पासपोरट वी मिल गिआ। पर अजे गड्डी तुरन विच बड़ी देर सी। मुसलिम सवारीआं नूं कलीअर होण विच बहुत ज़िआदा समां लोड़ींदा सी। दुपहिर ढल चुक्की सी। अंदर खाण नूं कुझ मंगदा पिआ सी। गुरचरन फिर हाज़र सी। मेरे सारे मित्तरां नूं पलेटफारम ‘ते बणी दुकान अंदर लै वड़िआ—बरगर ते ठंढे अते लोड़वंदां नूं चाह। अंदर नूं आसरा दे के असीं फिर वख्ख-वख्ख टोलीआं विच खिंड गए। रोमांचित होए हरेक जणे कोल करन वालीआं ढेर गल्लां सन। बहुत सारिआं दी इस पासे जनम-भूमी सी, बचपन नाल जुड़ीआं होईआं सुनहिरी यादां सन। इह यादां उनहां नूं एधर खिच्च लिआईआं सन। संतोख सिंघ धीर दी पतनी गुज़री नूं कुझ दिन ही होए सन। अजे कल्ल्ह उस दा भोग सी ते अज्ज धीर जथे विच शामल सी। उह आपणी रावलपिंडी देखणी लोचदा सी, पतनी दा ग़म सीने ला के वी उह आपणी धरती उत्ते साह लैण दी ख़ुशी हासल करना लोचदा सी। किंनी मिकनातीसी खिच्च सी पुराणीआं यादां दी, इतिहास दी, धरती दी।
सरवण सिंघ आपणा इक पुराणा अनुभव सांझा कर रिहा सी मेरे नाल। बहुत साल पहिलां संन उनाहठ विच उह पाकिसतान आइआ सी। पाकिसतान बणे नूं उदों अजे बहुते साल नहीं सन होए। राह-रसतिआं ते ज़मीनां विच कोई वड्डीआं तबदीलीआं नहीं सन वापरीआं। पाकिसतान बणन समें बारां तेरां सालां दा इक बाल हुण चवी पंझी वरहिआं दा जुआन हो के आपणी पुराणी धरती ‘ते आइआ सी। उस नें किसे पकौड़े तलदे मुसलमान नूं आपणे पिंड दा राह पुछ्छिआ। उस बंदे नें आपणी वलों बड़े उचेच नाल राह समझाइआ। उह नौजवान आपणे पिंड जाण लई उतावला सी। जदों पकौड़िआं वाला राह दस्स हटिआ तां जथे विच गिआ इक वडेरी उमर दा आदमी, जो सारी गल्लबात सुण रिहा सी, उस नौजवान नूं समझाउण लग्गा, ‘‘जिहड़ा राह इह दस्सदै इस रसतिउं तां तेरा पिंड तैनूं पंज छे कोह पै जू। तूं ऐं कर ऐथों ऐं नूं हो…। ऐथों अग्गों इक डंडी निकलू। डंडीए डंडी जावीं। थोहड़ा अग्गे जा के डंडी पहे विच जा वड़ू। पहे-पहे अग्गे मील कु उते होऊ तेरा पिंड।’’
किसे होर आदमी नें उस नूं पुछ्छिआ, ‘‘तूं तां जथे नाल आइऐं। तैनूं किवें ठीक राह दा पता। पकौड़िआं वाला एथों दा वसनीक। इहने गलत राह किउं दस्सणा होइआ।’’
उह हुब्ब के बोलिआ, ‘‘भाई साहिब इह मेरा आपणा इलाका ऐ, इह मेरी मिट्टी है, ते इहदे उत्ते मेरे पैरां दे निशान नें…। इहदा नकशा तां मेरे दिल ‘ते वगिआ पिऐ। मेरे पिंड ते इलाके दा। उहदे राहवां दा। पहिआं ते डंडीआं दा। ऐथे!’’ उहने दिल ‘ते हत्थ रख्खदिआं किहा, ‘‘इह पकौड़े तलण वाला पता नहीं किथों आ के एथे बैठा होणै!…इहने तां राहां बारे सुणिआ ही होऊ ते मैं तां इहनां पैरां नाल इनहां राहां नूं गाहिआ होइआ है।’’
गल्ल सुण के सरवण सिंघ नें तोड़ा झाड़िआ, ‘‘उस बंदे नूं एना माण सी आपणे उत्ते, आपणी धरती उत्ते, आपणी जाणकारी उत्ते, मिट्टी दे मोह उत्ते। उह तां इह दसणा चाहुंदा सी कि मैं तां अजे वी सुपनिआं विच इसे धरती उत्ते फिरदा रहिंदां…। मेरे नालों चंगा होर कौण इथों दे राहां बारे दस्स सकदै।’’
सरवण सिंघ दी कहाणी विच हज़ारां लोकां दी पीड़त मानसिकता बोल रही सी। आपणी धरती दा हंमा ते माण बोल रिहा सी उस धरती दा जो हुण आपणी नहीं सी रही।
परहे इक कसटम अफ़सर दे दुआले भीड़ जुड़ी होई सी। चिट्टी वरदी विच मोढे ‘ते लग्गे सटारां वाला उह अफ़सर दरशनी जुआन सी। भारती दोसतां वलों उस अफ़सर दे मधिअम राहीं बारडर ‘ते ताइनात समुच्ची पाकिसतानी मशीनरी दा धंनवाद कीता जा रिहा सी जिनहां नें बिनां किसे रुकावट पाउण तों, नियमां ‘च ढिल्ल दे के सानूं भुगता के विहलिआं वी कर दित्ता सी जदों कि बाकी भीड़ नूं रुटीन विचों गुज़रदिआं पता नहीं किंना समां अजे होर लग्ग जाणा सी। गल्लां चल्लदीआं-चल्लदीआं दोहां मुलकां नूं आपसी सहियोग ते पिआर नाल वस्सण रस्सण दे मुद्दे ‘ते आ पुज्जीआं। इस मकसद लई कीते जाण वाले उचेचे यतनां दा ज़िकर होण लग्गा ; होण वाली कानफ़रंस ते हिंदुसतान वाले पासे चौदां अगसत नूं बारडर उत्ते जगाईआं जाण वालीआं मोमबतीआं दा। इस हवाले नाल ही सतिनाम सिंघ माणक नें उस नूं आखिआ, ‘‘असीं तां उधर यतन करदे पए हां, तुसीं वी इधरों हंभला मारो।’’
उह अफ़सर मिंनहा जिहा हस्सिआ ते आसे पासे खहड़ोती पगड़ीआं वाली भीड़ वल्ल वेख के कहिण लग्गा, ‘‘असीं तां कर ही रहे हां ओधर ; कशमीर वल्ल, एने शहीद करवा रहे हां, हुण तुसीं वी कुझ करो नां…जे मेल-मिलाप चाहुंदे हो तां।’’
उस दे लुके होए अरथ साफ़ सन। उह कशमीर विचली पाकिसतान दी ‘जदो-जहिद’ नूं चहड़दे पंजाब विच सिख्खां दी ‘जदो-जहिद’ नाल जोड़ के इस नूं सांझी ‘जदो-जहिद’ बनाउण वल्ल इशारा कर रिहा सी। भारती डैलीगेटां नूं इह उस दी ख़ाब-ख़िआली लग्गदी सी। इस मोड़ ‘ते पुज्ज चुक्की गल्ल नूं अग्गों वधाउण दी कोई तुक नां समझदिआं जगतार नें गल्ल नूं हलके रउं विच लिआउण लई आखिआ, ‘‘जे मेल-मिलाप दी एनी ही गल्ल सी तां सानूं उदों कढ्ढणा नहीं सी एथों।’’
‘‘असीं कढ्ढिआ?’’ उस नें अग्गों सुआल कीता ते नाल ही आखिआ, ‘‘तुसीं किहड़ी घट्ट कीती सी, तुसीं नहीं कढ्ढिआ उधरों।’’
माल गड्डी दे डब्बे वेख के दोहां मुलकां नूं गाल्हां कढ्ढण वाला ‘जथे वाला’ सिंघ बोलिआ, ‘‘नहीं पहिलों इधरों ही गल्ल शुरू होई सी।’’
किसे होर नें उहदा मोढा नप्पदिआं उहनूं गल्ल करनों वरजिआं ते उच्ची आवाज़ विच बोलिआ, ‘‘किसे इक धिर नूं दोश देणा मूलों ही ग़लत है। दोहवां धिरां दा ही कसूर सी उदों।’’
सारिआं नें इस दी हामी भरी।
हलके,फुलके अंदाज़ विच जगतार फिर कसटम अफ़सर नूं मुख़ातब होइआ, ‘‘उदों तुसीं सानूं कुट्ट-कुट्ट के कढ्ढ दित्ता।’’
‘‘तुसीं सानूं चंगी खंड पाई सी’’ कसटम अफ़सर दी ज़ुबान विच नां चाहुंदिआं वी बेमामूली कुड़त्तण भर गई सी। फिर उस नें असल गल्ल कीती।
‘‘सरदार जी, हुण लीक पिट्टी जाण दा कोई फ़ाइदा नहीं, अग्गे दी सोचीए।’’
उस दी गल्ल ठीक सी। जो हो गिआ, उह हो गिआ, किसदा कसूर सी? किंना कसूर सी? इह इतिहास दा हिस्सा हो गिआ। भावुकता आपणी थां सी, पर हकीकत इह सी कि दो वख्खरे मुलक सन। उथों दे बाशिंदिआं दे आपो-आपणे। पिछले दाअविआं दे सिर ‘ते कोई लाहौर, रावलपिंडी जां लाइलपुर नूं आपणा बणा नहीं सी सकदा, आपणा आख तां सकदा सी। पर इह वी निरोल भावकुता सी। हकीकत नहीं सी। हकीकत तां कुझ होर सी। पुराणी भावकुता पुराणी मलकीअत ते अपणत्त नूं मन विच रख्खदिआं वी हकीकत तसलीम करनी पैणी सी। हकीकत इह सी अहिमद राही दे शबदां विच :
‘‘देशां वालिओ आपणे देश अंदर
असीं आए हां वांग परदेसीआं दे।’’
इस धरती ‘ते असीं परदेसी सां। पुराणी लीक पिट्टी जाण दा फ़ाइदा नहीं सी। अग्गों दी सोचणी चाहीदी है।
उस कसटम अफ़सर नें ठीक आखिआ सी। पर अग्गों बारे उस दा रवई्ईआ छेती ही परगट हो गिआ, जदों उस नें किहा, ‘‘साडे फ़ैसलाबाद विच सरदार आसा सुंह दी बैठक एनी वड्डी हुंदी सी कि दो जंञां विच बहि सकदीआं सन। बैठक नालों शुरू हो के उहदी इक टक्क पंझी मुरब्बे ज़मीन सी। ओधर पता नहीं लालिआं नें उहनूं मरला दित्ती होऊ जां नां।’’
आपणी गल्ल कहि के उह पिछ्छे परत गिआ। उहदे राहीं पाकिसतान सरकार दा ही नज़रीआ पेश हो रिहा सी जिस नूं प्रचार प्रसार के आम पाकिसतानी लोकां दे मनां विच वी बिठा दित्ता गिआ सी। इस प्रचार अनुसार भारती पंजाब विच सिख्खां उत्ते हिंदूआं वलों बहुत ज़ुलम ढाए जांदे हन। सिख्खां नूं पीड़ित धिर समझ के उह आपणे गल नाल ला के भारत विरुध्ध आपणी धिर मज़बूत करना चाहुंदे हन। जद कि हकीकत इस तों कोहां दूर सी। घर विच भरावां दे वी आपसी झगड़े हुंदे नें पर जिहड़ा अंगूर सिख्खां राहीं पाकिसतान मूंह विच पाउणा लोचदा है उह अंगूर डिग्गण दी मैनूं तां कोई संभावना नज़र नहीं आउंदी भावें पाकिसतान इस मकसद दी पूरती लई निरंतर यतन करदा आ रिहा है।

