सितम्बर 14, 2025

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

सिरजणा दा पंजवां तत्त: आकाश

साडे धारमिक गरंथ अते होर पुरातन सरोत श्रिशटी नूं पंज मुख्ख तत्तां तों बणी होई मंनदे हन। इह तत्त हन- प्रिथवी, जल, हवा, अगनी अते आकाश। पहिलां इस दे लई कुझ प्रमाण देख लईए फिर गल्ल अग्गे तोरदे हां। श्री गुरू गरंथ साहिब जी विच्च बेअंत फुरमान ऐसे हन, जिहड़े ब्रहमंड दे पंज तत्तां तों सिरजे होण बारे दस्सदे हन। जिवें कि—

पंच तत करि तुध स्रिशटि सभ साजी, कोई छेवां करिओ जे किछ कीता होवै।

इकना सतिगुरु मेलि तूं बुझावहि इकि मनमुखि करहि सि रोवै।।-(सूही महला 4,पंना 736)

धन अंधी पिरु चपलु सिआना।।

पंच तत का रचन रचाना।।-(मारू सोलहे महला 5,पंना 1073)

इंना ही नहीं, मनुख्खी सरीर दे वी पंज तत्तां तों मिल के बणे होण दे सैंकड़े फुरमान गुरबाणी विच्च मिलदे हन जिवें-

पंच तत मिलि काइआ कीनी ततु कहा ते कीन रे।

करम बध तुम जीउ कहत हौ करमहि किनि जीउ दीनु रे।।-(गोंड, पंना 870)

पांच तत को तनु रचिओ जानहु चतुर सुजान।

जिह ते उपजिओ नानका लीन ताहि मै मानु।।-(सलोक महला 9, पंना 1427)

पंच ततु मिलि इहु तनु कीआ।

आतम राम पाए सुखु थीआ।।-(मारू महला 1, पंना 1039)

पांचै पंच तत बिसथार।।

कनिक कामिनी जुग बिउहार।।-(थिती,पंना 343)

पंच तीनि नव चारि समावै।।

धरणि गगनु कल धारि रहावै।।

(रागु आसा महला 1,पंना 414)

पंच ततु मिलि देही का आकारा।

घटि वधि को करै बीचारा।-(रागु भैरउ महला 3 चउपदे घरु 1, पंना 1128))

गुरबाणी मनुख्खी मन नूं वी पंज तत्तां दे बणे सरीर तों बणिआ दस्सदी है:

इह मनु करमा इह मन धरमा।

इह मन पंच तत ते जनमा।।-(आसा महला 1, पंना 415)

मनुख्ख दी सिरजणा विच्च इह पंज तत्त अते जोत, प्राण, जान, आदि मंनिआ गिआ है:

मन हरि कीआ तन सभ साजिआ।

पंज तत रचि जोति निवाजिआ।

सिहजा धरति बरतन कउ पानी।

निमख न विसरहु सेवहु सारिगपानी।

–(प्रभाती महला 5, बिभास पंना 1337)

पुराणां अनुसार वी अते सांख अनुसार वी श्रिशटी पंज तत्तां तों ही बणी है। ईसाईआं अनुसार इह श्रिशटी चार तत्तां-मिट्टी, हवा, पाणी अते अग्ग तों बणी है, उह पंजवें तत्त आकाश नूं नहीं मंनदे। पर बोधी पंजे तत्तां नूं मंनदे हन, उह पंजवें तत्त नूं “खलाअ” आखदे हन। इसलामी अते पछ्छमी साहित वाले पंजवें तत्त दी होंद सवीकार नहीं करदे।

भावें विगिआन दा श्रिशटी दे बणन दा सिधांत कुझ होर तरां दा है अते उसदे तत्त वी होर हन, इस विशे ते असीं बहिस नहीं करना चाहुंदे कि श्रिशटी दी रचना किवें होई। विगिआन दीआं आपणीआं लभ्भतां हन, जो हाईपोथीसिस, थिऊरी अते लाअ राहीं हो के जांदीआं हन। याद रहे कि श्रिशटी रचना बारे विगिआन नें वी कोई 100% दाअवे नाल नहीं किहा, कुझ थिऊरीआं ही हन, जिहड़ीआं अजे तक्क “नियम” नहीं बण सकीआं। दूजी गल्ल विगिआनक गिआन वी हर नवीं खोज नाल बदलदा रहिंदा है। साडे इस लेख दा आधार अते केंदर पुरातन इतिहास-मिथिहास विच्च वरणन इहनां तत्तां दा खास करके आकाश दा मनुखी जीवन नाल, विवहार नाल संबंध लभ्भण दी कोशिस है। इह वी आपणे विरसे दा अधिऐन करन वांग ही है।…..

इक्क विदवान नें सिरजणा दीआं पंज परतां दस्सीआं हन। पहिली परत ब्रहिमंडी ऊरजा(Cosmic Energy) है, जो परमातमा दे कहे जांदे गुणां नाल भरपूर है, जिवें अमर, अजर, अनंत आदि। दूजी परत विच्च ब्रहिमंडी चेतना तों उपजिआ तारा मंडल अते गलैकसीआं हन। इस तों अग्गे साडी धरती समेत हरेक तारे दीआं धरतीआं जिनां दे तिंन तत्त हवा, पाणी, मिट्टी पदारथ दे हन बाकी दे दो तत्त अग्ग-ऊरजा अते आकाश सारे ब्रहिमंड दे सांझे हन। चौथी परत सूखम जीवां दी है जो पहिले तिंने तत्तां विच्च अते साडे सरीर विच्च लख्खां दी गिणती विच्च हन। इहनां सूखम जीवां नूं पैदा करना, पालणा अते नाश करन दे तिंन रोल मिले होए हन। पंजवां तत्त आकाश है जिस विच्च उपरोकत चारे तत्त शामल हन।

इहनां पंजां तत्तां दे संकेतक अरथ वी भावपूरन हन—-धरती निमरता ते सहिणशीलता दी प्रेरक शकती है, जल पवित्तरता, अगनी बीर रस ते गैरत, पवन विच्च गतीशील ते चल्लदे रहिण दा गुण है जद कि आकाश विच्च विआपक द्रिशटी दा गुण है। भगत कबीर जी अते गुरू नानक साहिब शाइद इसे पासे इशारा कर रहे हन:

अपु तेज बाइ प्रिथमी आकासा।।

ऐसी रहत रहउ हरि पासा।।–(गउड़ी कबीर जी,पंना 327)

अते गुरू नानक जी कहिंदे हन-

अपु तेजु वाइ प्रिथमी आकासा॥॥

तिन महि पंच ततु घरि वासा।।–(मारू महला 1,पंना 1031)

इहनां पंजां दे नाल कुझ गुण वी जोड़े जांदे हन। धरती दे गुण हड्ड, मास, नख, तुचा, रोग हन। जल दे गुण वीरज, लहू, मिझ्झ, मल-मूतर। अगनी दे गुण नींद, भुख्ख, पिआस, पसीना, आलस हन। पवन दे गुण धारणा, चालन, फैकणा अते समेटणा जाणे गए हन अते आकाश दे गुण काम, करोध, लज्जा, मोह अते लोभ आदि हन। जापदा ए कि जिस विअकती विच्च जिस तत्त दी बहुतात होएगी, उह उस दे गुण वध्ध दिखाएगा। इहनां पंजां विच्च संतुलन होणा बहुत जरूरी है।

कुझ तां इस आकाश तत्त नूं ही परमातमा कहि दिंदे हन, जद कि दूजे विदवान इहनां पंजांं नूं सिरजणा दे थंम मंन के परमातमा नूं इहनां तों वख्खरा मंनदे हन। इस विचार अनुसार पंज तत्तां दा मनुख्ख दा सरीर बणिआ है अते उस विच्च जोत मिल के पूरन सजीव मनुख्ख बणदा है।भाई गुरदास जी इस तरां बिआन करदे हन-

रकत बिंद की देहि रचि पांच तत की जड़त जड़ाई।

पउण पाणी बैसंतरो चउथी धरती संगि मिलाई।

पंचमि विचि आकास करि करता छटमु अदिसटु समाई।

पंच तत पंचीस गुनि सत्र मित्र मिलि देहि बणाई।…(वार 1,पउड़ी 2)

योगीआं नें ऊरजा दे छे चक्कर मंने हन- मूलाधार, जिस विच्च प्रिथवी तत्त दे अधीन बाकी चार तत्त हन। सवाधिशठान चक्कर जिस विच्च जल तत्त दे अधीन बाकी चारे तत्त हन। मणीपुर चक्कर –नाभि खेतर- विच्च मुख्ख तत्त अगनी है । अनहत चक्कर हिरदे दा खेतर है, जिस विच्च वायू तत्त दे अधीन बाकी चारे तत्त हन। पंजवां चक्कर विसुधी चक्कर कंठ दा खेतर है, जिस विच्च आकाश तत्त मुख्ख है अते बाकी चारे इस दे अधीन हन। आखरी चक्कर आगिआ चक्कर कहाऊंदा है, जिस दा खेतर त्रिकुटी मंनिआ है, इस विच्च मन प्रमुख है अते पंजे तत्त इस दे अधीन मंने गए हन। इस दा सथान दोहां अख्खां दे विचकार मंनिआं गिआ है।

इस तरां इह आकाश तत्त साडी जिंदगी विच्च बहुत वड्डा सथान रख्खदा है। इह इक्क सूखम तत्त है जो साडीआं गिआन इंदरीआं तों परहे है। जिवें उप्पर वाले आकाश जिस नूं असीं अंबर जां आसमान वी कहि दिंदे हां, उस दी कोई पदारथक होंद नहीं, पर साडे लई सिर दी छत्त वी ओही है, बच्चिआं दा रब्ब वी ओही है, परिंदिआं दी परवाज दी मंजिल वी ओही है, साडी प्रेरना शकती वी ओही है, साडे अरदास करदिआं दे हत्थ वी उप्पर एसे अंबर वल्ल उठ्ठदे हन। साडे लई सभ तों उच्चा वी ओही है ।साडा आसरा वी ओही है। इसे तरां साडे अंदरला आकाश वी है। गुरबाणी अनुसार:

“जो ब्रहमंडे सोई पिंडे, जो खोजै सो पावै”।–(धनासरी भगत पीपा जी,पंना 695)

बिलकुल उप्पर वाले अंबर वांग साडे हिरदे दे पट उप्पर इह आकाश है, जो दिसदा तां नहीं पर हर दिसदे ते काबू रख्खदा है, हर तत्त ते, हर गिआन-इंदरी ते, हर करम-इंदरी ते कंटरोल करदा है।इसे नूं कोई परमातमा कहिंदा है, कोई आतमा कहि दिंदा है। कोई जोत कहि देवे, कोई प्राण-शकती कहि देवे, कोई जागदी चेतंनता कहि देवे, कोई इसे नूं दसम दुआर कहि देवे, मकसद लग्गभग्ग इक्को ही है। शबदां दा हेर-फेर हो सकदा है। पर अंदरली ऊरजा नूं पहिचानणा, उस नूं वरतणा आउणा बहुत ही औखा अते सूखम कारज है। इक्क उदाहरण लै के समझण दी कोसिस करदे हां। विगिआन विच्च इक्क रसाइणक ऊरजा हुंदी है, जो रसाइणक किरिआवां समें लोड़ींदी हुंदी है जां इह ऊरजा बाहर वी निकलदी है। इस ऊरजा नूं साडे विगिआनकां नें माप वी लिआ है, इस ते काबू वी पा लिआ है अते इस तों काफी कंम वी लै रहे हां। पर इसदी मातरा अते तेजी बहुत जिआदा नहीं हुंदी। दूजे पासे परमाणू ऊरजा है, भावें उह निऊकली संयोजन होवे जां निऊकली विखंडन, ऊरजा दी मातरा अते तेजी इंनी जिआदा हुंदी है कि उह लंमे समें लई सिरजणा वी कर सकदी है अते पलां विच्च ही नास वी कर सकदी है। सूरज दे केंदर विच्च हो रही संयोजन किरिआ करोड़ां अरबां सालां तक्क सिरजणा दा आधार बणदी है पर परमाणू बंब दी विखंडन किरिआ पलां विच्च शहिरां नूं नास कर सकदी है। सानूं इही भासदा है कि इस पंजवें तत्त दी ऊरजा परमाणू ऊरजा वरगी है। जिस इस नूं चंगे पासे लगा लिआ, अपणी सुरत, आतमा, अंदरली आवाज, जमीर कुझ वी कहि लवो, नूं जगा लिआ अते ब्रहिमंडी जीवन-शकती दे लाभ लई वरतणी आ गई, उह पूरन मनुख्ख, संत, ब्रहम-गिआनी बण जांदा है- भगवान दा रूप हो जांदा है। किउंकि परमातमा की है, गुणां दा सागर ही तां है। सारे गुणां नूं इकठ्ठा करके सारीआं शकतीआं नूं जोड़ के उस दा नाम परमातमा रख्ख लिआ। इस दे दूजे पासे जे इही बिरती नकारातमक पासे वल्ल हो गई तां उह गुंडा, बदमाश, कातल अते अपराधी बण सकदा है। लोड़ है आपणे अंदरली आकाश दी इस ऊरजा नूं पहिचानण दी अते उस दी योग वरतों करन दी जिस नाल इह धरती ही सवरग बण जाएगी। इही मूळ पछानण दी किरिआ भासदी है किउंकि इस आकाश तत्त दे प्रभावी होण वेले ही बाकी चारे तत्त इस दे अधीन आ जाणगे अते जो पदारथक बिरतीआं दीआं खिच्चां हन, उह घट्ट असर पाउणगीआं। साइद इही उह नाम ऊरजा है जिस नें खंड ब्रहमंड धारन कीते होए हन अते जिस दी प्रापती नाल सभ दुख्खां दा नास हो के विसमादी आनंद दी अवसथा दे मिलण दी गल्ल कीती गई है। ऊरजा दे इस आगिआ चक्कर नूं, जगाउण लई समाधीआं दी लोड़ नहीं, सगों सारा कार विहार करदे होए वी धिआन इस ऊरजा तों सकारातमक कंम लैण वल्ल लग्गिआ रवे। इही अंतरमुखी होणा है, इही मन दा टिकाउ है। इही प्रभू दे दरसन हन।

आओ इस आकास तत्त बारे होर खोज करीए, कुझ आपणा अनुभव लैण दी कोशिश करीए। वाहिगुरू जी अग्गे अरदास करीए कि उह अपणे ऐसे भेद जाहर करे अते वधीआ थां प्रापत कर सकीए। इह वी किहा जा सकदा ए कि मरन समें साडे वल्लों भोगे जाण वाले दुख्ख इसे गल्ल ते निरभर करदे हन कि उदों किहड़ा तत्त साडे तन-मन ते भारू है। जे आकास तत्त भारू हो जावे, तां शाइद मौत दुख्खदाई नां रहे।इस विशे ते होर जाणकारी नूं जीअ आइआं आखांगे।