काले तविआं विचों लिशकदा करनैल सिंघ पारस दा नां ते गूंजदी गहड़कदी आवाज़ तां पंजाब दीआं हवावां ते फ़िज़ावां विच बड़े सालां तों आपणे रसां-रंगां समेत आम पंजाबीआं वांग मेरे सिर `ते वी जादू वांग धूड़ी होई सी, पर पारस नूं मिलण दा सबब्ब उदों जा के बणिआं, जदों उहने आपणा कवीशरी-लंगोट लाह के किल्ली उत्ते टंग दिता सी अते रामूवाले नूं छड्ड के कनेडा विच आपणे परिवार दे जीआं कोल वसेबा कर लिआ सी। ‘पंजाबी सत्थ’ लांबड़ा नें हरेक साल पंजाबी साहित-सभिआचार दीआं वड्डीआं शखसीअतां नूं सनमानत करन वाले सालाना प्रोगराम विच करनैल सिंघ पारस नूं कवीशरी दे खेतर विच पाए उहदे लासानी योगदान लई सनमानत करना सी।
करनैल सिंघ पारस, राम सरूप अणख़ी ते कुझ्झ होर विदवान इस समागम दी सोभा सन। समागम दी प्रधानगी गुरबचन सिंघ भुल्लर कर रिहा सी। जाणदा तां उह पारस नूं पहिलां ही सी, पर आपणे मख़सूस अंदाज़ विच उहने आपणे पिछ्छे खलोते पारस कोलों उस बारे जानणा चाहिआ। बज़ुरग पारस वी सोचदा होवेगा कि जिस बंदे नें समागम दी प्रधानगी करनी होवे, उह उस बारे जाणदा तां होवेगा ही, पर हुण जाण-बुझ्झ के अणजाण बणन दा विख़ाला कर रिहा है। पारस नें वी सिध्धा जवाब देण दी थां आपणे मख़सूस अंदाज़ विच किहा, “मैं बलवंत सुंह रामूवालीए दा पिउ आं।”
इस जवाब विच मिठ्ठी जिही मशकरी वी सी ते डूंघी हकीकत वी। साडी आपणे लेखकां, कलाकारां लई घटदी जांदी अपणत्त ते राजनीतक लोकां दी लोड़ों वध्ध वधदी जांदी चापलूसी दी अहिमीअत `ते करड़ा विअंग वी सी। बलवंत सिंघ उनहीं दिनीं केंदर विच वज़ीर सी। करनैल सिंघ पारस शाइद इह कहिणा चाह रिहा सी कि भाई! जेकर तुसीं अध्धी सदी तों वध्ध पंजाब दीआं सटेजां दा शिंगार बणे रहिण वाले कवीशर-कलाकार बारे अजे तक्क अणजाण हो ते जे तुसीं राजनीतीवानां नूं ही पछाणदे ओ तां बलवंत सिंघ रामूवालीए दे हवाले नाल ही मैनूं पछाण लवोगे। गुरबचन सिंघ भुल्लर वी आख़र ‘गुरबचन सिंघ भुल्लर’ होइआ! कहिण लग्गा, “बज़ुरगो! असीं बलवंत सिंघ रामूवालीए दे पिउ नूं नहीं जाणदे। असीं तां उस करनैल सिंघ पारस रामूवालीए नूं जाणदे हां, जिहदा मुंडा बलवंत सिंघ रामूवालीआ ए अते उसतों वी वध्ध असीं उस करनैल सिंघ पारस रामूवालीए नूं पिआरदे सतिकारदे आं, जीहदीआं ‘जग्ग जंकशन रेलां दा, गड्डी इक्क आवे इक्क जावे’ वरगीआं कवितावां असीं बचपन विच गुणगुणाइआ ते गाइआ करदे सां, ते जीहनूं वेखण ते सुणन दी रीझ हर पल साडे मन विच मचलदी रहिंदी सी। जे तुसीं ओहो ही करनैल सिंघ पारस ओ, जो साडे बचपन तों ही साडे चेतिआं विच वस्सिआ होइआ ए तां तुहानूं मेरी बहुत बहुत नमसकार!”
पंजाब दे इस अज़ीम कवीशर नूं इह समुच्चे पंजाबी मनां दी नमसकार सी।
कई सालां बाअद लांबड़े वाले सनमान समागम दी गल्ल पारस नाल कुझ्झ इंज होई। निंदर घुगिआणवी पारस बारे किताब लिख रिहा सी। इक्क रात नूं उहदा फ़ोन आइआ, “अंकल जी! मैं रामूवाले तों बोलदां। बापू पारस तुहाडे नाल गल्ल करना चाहुंदे नें।”
उहने फ़ोन पारस नूं फड़ा दित्ता। पारस बोल रिहा सी, “संधू! तूं लांबड़े वाले समागम `ते जो कुझ्झ मेरे बारे बोलिआ सी, मैनूं हुण तक्क याद ऐ। तूं उह लफ़ज़ बोल के मैनूं बहुत माण दित्ता सी भाई! मैं तेरा बहुत धंनवाद करदैं।”
ते उह मेरे बोले लफ़ज़ां दे सवाद विच गड़ूंद होइआ उनहां दे विसथार विच वहि गिआ।
लांबड़े वाले समागम दा मैं मंच-संचालक सां। सनमान लैण वालीआं ते होर शख़सीअतां वारी वारी बोल गईआं सन।
सटेज संचालक दी सेवा निभाउंदिआं मैं राम सरूप अणख़ी वरगे आपणे ख़ेतर दे नामवर लोकां नूं, वारी वारी, सटेज `ते बुला के सनमान देण दी रसम अदा करन पिछ्छों किहा, “दोसतो! तुसीं सोचदे होवोगे कि मैं करनैल सिंघ पारस हुरां नूं सनमानत करन ते बुलाउण लई समागम दे सभ तों अख़ीर `ते किउं रख्खिआ ए? शाइद पारस हुरीं वी अंदरे अंदर मेरे `ते ख़फ़ा हो रहे होणगे कि मैं उनहां दा नां अग्गे तों अग्गे टाळी जा रिहां। पर मैं जाणदां कि अज्ज दे मेले दा मुख्ख आकरशण पारस हुरीं ही नें। जिंनां चिर सरोते पारस हुरां नूं सुण नहीं लैणगे, ओना चिर पंडाल विचों उठ्ठ के नहीं जाण लग्गे। सरोतिआं नूं अख़ीर तक्क बंनह के बिठाई रख्खणा सटेज सकत्तर दी ज़िंमेवारी हुंदी है। असीं जदों छोटे हुंदे सां तां दीवाली वाली रात नूं पटाके, बंब, हवाईआं, शुरलीआं, फुल्लझड़ीआं ते आतिशबाज़ी दा होर समान चला के दीवाली दा आनंद माणदे सां पर जदों सारा कुझ्झ ख़तम हो जांदा तां इक्क वड्डा अनार इस लई सांभ के रख्खिआ हुंदा सी कि आख़र विच चल्लण वाला इह अनार आपणी रौशनी नाल झिलमिलाउंदे तारिआं-चंगिआड़िआं दे जलौअ समेत साडे चेतिआं विच साल भर लिशकदा रहे। मैं वी आपणा इह वड्डा अनार अख़ीर उत्ते चलाउण लई रख्ख छड्डिआ सी। पंजाबी कवीशरी दा इह अनार तां पिछले कई दहाकिआं तों पूरी आभा नाल साडे चेतिआं विच लिश-लिश लिशक रिहा ए पर अज्ज इक्क वार फेर उनहां दे बोलां विचों झरदीआं शुआवां दा जलौअ माणो।”
सरोतिआं नें गड़गड़ाउंदीआं ताड़ीआं नाल मेरे बोलां दा हुंगारा भरिआ। मैं कुझ्झ ग़लत वी तां नहीं सी किहा। पारस अज्ज वी कवीशरी दे इतिहास दे आकाश विच धरू तारे वांग लिशक रिहा है।
सटेज `ते आ के पारस नें आपणी वडेरी हुंदी जा रही उमर दे हवाले नाल गल्ल शुरू कीती, “मौत दा मैनूं डर कोई नहीं ते जाण दी मैनूं काहल कोई नहीं।”
पहिले ही दो वाकां नाल उहने सरोतिआं नूं आपणी मुठ्ठी विच लै लिआ। इनहां वाकां विच ज़िंदगी ते मौत नूं सहिज नाल लैण ते जिऊण दा हुनर वी लुकिआ होइआ सी। फिर किंना ही चिर लोक उहदे लिशकदे, चमकदे ते खड़कदे बोलां नाल मंतर-मुगध होए बैठे, धौणां सिध्धीआं कर के ते उलर-उलर के उहनूं वेखदे ते सुणदे रहे। एसे भाशण-योगता ते गाइण-योगता दी बदौलत उहने लंमां समां पंजाबी मनां `ते राज कीता।
इस घटना तों दस-बारां साल बाअद कनेडा तों पंजाब आए करनैल सिंघ पारस दा देश भगत यादगार हाल जलंधर विच रू-ब-रू करवाइआ गिआ। सरोतिआं विच जलंधर ते आस पास दे नामवर लेखक ते बुध्धजीवी शामल सन। देश भगत यादगार कमेटी दे ततकाली प्रधान बाबा भगत सिंघ बिलगा ते नामवर कवीशर जोगा सिंघ जोगी वी हाज़र सन। जोगा सिंघ जोगी दी वारी आई तां उहने कवीशरी दे ख़ेतर विच पारस दे पाए योगदान दी गल्ल वी कीती ते पारस नूं आपणे गुरूआं वरगे प्रेरना सरोत होण दा माण दिंदिआं पारस दे लिखे छंद दा इक्क बंद कवीशरी अंदाज़ विच गा के सुणाइआ:
दसवें पिता जी दसमेश चोजी जी,
पैज रख्खो बाणे दी,
कविता `च पावणे दी आ ‘जे सोझी जी,
पेटे अते ताणे दी,
अड़े नां अड़ी छंदां दी
लग्ग ‘जे सभा `च फुल्लझड़ी छंदां दी।
मैं जोगी दे कोल खलोता सां। पता नहीं मेरे अंदर कित्थों दब्बिआ सोमा फुट्ट निकलिआ। मैं ओनी ही उच्ची आवाज़ ते ओसे अंदाज़ विच अगला बंद गाउणा शुरू कर दित्ता जिवें इक्क तों बाअद दूजा कवीशर बोल चुक्कदा ए।
नप्प सुच्च गड्डी तोर ‘ती सटेशनो,
वेखिआ ‘सिंगल’ नां।
कविता दे लड्डू बणे बिनां वेसणों,
पहड़िआ पिंगल नां,
नां मैं माहिर गिआन ‘च।
भर दे मिठास शाइरां दी ज़बान ‘च।
दरशकां-सरोतिआं नें ताड़ीआं तां मारनीआं ही सन, उह मेरा इह रूप वेख के हैरान ते ख़ुश वी सन।
बचपन विच मैनूं कवीसरां ते ढाडीआं नूं सुणन दा बड़ा शौक सी। साडे आपणे पिंड विच ही दो-तिंन वड्डे जोड़-मेले लग्गदे सन। मंने-प्रमंने ढाडीआं ते कवीशरां नूं सुणन दा सबब्ब बणदा रहिंदा। हैरानी दी गल्ल इह सी कि बहुते कवीशर पारस दी कवीशरी दे अख़ीर `ते आपणा नां जोड़ के ‘आपणी’ बणा लैंदे। इनहां विचों माझे दे कई नामी कवीशर वी इह ‘कंम’ कर लैंदे सन। जिहड़ा छंद जोगा सिंघ जोगी नें अज्ज सुणाइआ सी, इह तां असीं सैंकड़े वार कवीशरां कोलों सुण चुक्के सां, पर मैनूं अज्ज पता लग्गा सी कि इह करनैल सिंघ पारस दा लिखिआ होइआ सी। ते उसतों वी वड्डी हैरानी दी गल्ल इह सी कि इह उहने आपणे सिखांदरू दौर विच लिखिआ सी। पारस दस्सदा सी इक्क वार मुकतसर मेले `ते उसने मोहन सिंघ रोडिआं वाले दे जथे दा प्रोगराम सुणिआ; जो उसनूं बहुत पसंद आइआ, ते उह मोहन सिंघ नूं मिलण दी ठाण के उसदे रूबरू जा होइआ।
उहने मोहन सिंघ नूं आपणी लिखण दी रुची बारे दस्सिआ तां मोहन सिंघ नें उहनूं आपणा लिखिआ कुझ्झ सुणाउण लई किहा। ते पारस नें इह बोल तुरंत जोड़ के सुणा दित्ते:
नित्त-नित्त कठ्ठीआं नां होणां रूहां नें,
गती दा आउंदा वेग नहीं,
बंदे मिल पैण मिलणा नहीं खूहां नें,
सकदा हो नेम नहीं,
वसदे जहान `च।
भर दे मिठास शाइरां दी ज़ुबान ‘च।
आपणे पहिले दिनां विच ही एनी उच-पाए दी कविता लिखणा ते कविता नूं परिभाशित करना उहदे अंदर लुकी अदुत्ती शाइराना प्रतिभा दा लहिरीआ झलकारा ही किहा जा सकदा है।
मैनूं इह सारा छंद बचपन तों याद सी किउंकि साडे इलाके दे बहुते कवीशर आपणा प्रसंग शुरू करन तों पहिलां इसनूं ‘बंदनां’ दे रूप विच गाउंदे सन।
इनहां सतरां दी गहिराई विच उतर के वेखीए तां पता चल्लदा है कि कविता की हुंदी है? किहो किही होणी चाहीदी है? किनहां वासते होणी चाहीदी ए? आदि सवालां नाल पारस खौझलदा नज़र आउंदा है।
पहिले बंद विच ही कवी आखदा ए:
कविता `च पावणे दी आ ‘जे सोझी जी,
पेटे अते ताणे दी,
अड़े नां अड़ी छंदां दी
लग्ग ‘जे सभा `च फुल्लझड़ी छंदां दी।
कवी नूं इस गल्ल दी बुनिआदी सोझी है कि ‘पेटे-ताणे’ तों बिना, भाव खिआलां ते विचारां नूं ठीक तरतीब विच जोड़न ते उणन-बुणन तों बिना कविता दी उसारी नहीं हो सकदी। ख़ास तौर `ते उस कविता दी, जिसनूं सभा विच गा के लोकां दे मनां विच जज़बे ते उतेजना दीआं फुलझड़ीआं लिशकाउणीआं होण। इह तां ही हो सकदा है जे कविता छंद-बध्ध वी होवे ते छंद विच अजिही रवानी वी होवे कि बोल किते अड़दे नां जापण। इनहां सतरां विच ही कवी दा ऐलाननामा वी है कि उहदी कविता लोकां लई, लोकां दी सभा विच गाई ते सुणाई जाण वाली है, इह केवल पहड़ण वाली कविता नहीं। इह कविता सरोता-मुखी है।
अजिही कविता लिखण लई सुचेत कोशिश करनी पैंदी है। अजिही कविता कोई इलहाम नहीं हुंदी।
हुण अगलीआं सतरां वेखो। इनहां सतरां विच कवी आपणी रचना-प्रकिरिआ दे करतारी अमल नाल साडी जाण-पछाण करवा रिहा है।
नप्प सुच्च गड्डी तोर ‘ती सटेशनो,
वेखिआ ‘सिंगल’ नां।
कविता दे लड्डू बणे बिनां वेसणों,
पहड़िआ पिंगल नां,
नां मैं माहिर गिआन ‘च।
भर दे मिठास शाइरां दी ज़बान ‘च।
इनहां सतरां विच कवी दा मंनणा है कि बेशक्क कविता इलहाम नहीं हुंदी पर जदों कवी दे अंदरला शाइर जागदा है ते कविता रवां चाल तुरना शुरू करदी है तां उदों कविता ‘खून विच डुब्ब के ही लिखी जांदी है’, उदों बहिर, जां पिंगल दे (सिंगल) सिगनल उहदी शाइरी दी ‘शुक शुक’ भज्जदी गड्डी नूं रोक नहीं सकदे। उदों ‘बिनां वेसण तों कविता दे लड्डू’ बणन लग्गदे नें। करतारी अमल विच पिआ कवी निहोंद विचों होंद सिरजदा है। जिहड़ी कविता ‘उच्चे-नशत्तरां’ विच वस्सदी सी, उहने उहनूं शबदां विच बंनह के काग़ज़ `ते लै आउणा है। रचना-प्रकिरिआ दे इस बिआन विच कवी जदों निमरता सहित ‘पिंगल’ दे नां पहड़े होण अते ‘गिआन विच माहिर नां होण’ दी गल्ल कबूलदा है तां उह असल विच इह गल्ल तसलीम कर रिहा है कि कविता लिखण लई काविक-नेमां अते ज़िंदगी, दोवां दा, गिआन होणा वी लाज़मी है। पर जदों शाइर लिखण दे आलम विच डुब्बा हुंदा ए उदों जीवन ते कविता लिखण दा गिआन, छंद-प्रबंध ते सारा काविक-विधान हुंदा तां उहदे अंग-संग ही है, पर ज़ाहिरा तौर `ते नहीं, सगों पिछोकड़ विच रहि के कविता दे आ रहे वहाओ नूं आपणे आप ही तरतीब ते तराश रिहा हुंदा ए। इस वेले उहदा सुचेत अते अवचेत दोवें लगातार सहिज संजोग विच विचर रहे हुंदे नें। एसे सहिज विचों ही कविता कुझ्झ इस अंदाज़ विच फुट्ट निकलदी है कि ख़िआलां दीआं संदली पटारीआं ख़ुशबूआं ख़िलारदीआं खुल्ल्हण लग्गदीआं नें ते सुरत दे बंद झरोख़े वी खुल्ल्ह जांदे हन। मन कलपना दीआं उचीआं उडाणा भरन लग्गदा है। खुल्ल्हण ख़िआलां संदल पटारीआं,
सुरती जिउं सूतर।
लाउंदा रहवे मन अरशी उडारीआं,
बण के कबूतर।
हैरानी दी गल्ल तां इह है कि जदों पारस कविता नूं कावि-शासतरीआं वांग परिभाशित कर रिहा सी, उदों उहदी उमर महिज़ चौदां-पंदरां साल दी सी। दूजी गल्ल इह कि मैं इह कविता पारस दी लिखी किसे किताब जां किस्से विचों पहड़ के नहीं लिख रिहा, सगों आपणे पंजाह-पचवंजा साल पहिलां दे चेते विचों कढ्ढ के लिख रिहा हां। अज्ज कल्ल्ह दे शाइर तां आपणी कविता वी ज़बानी याद नहीं रख्ख सकदे। जे किते सुनाउणी पै जावे तां आपणीआं किताबां दे वरके फरोलण लग्ग जांदे नें।
करनैल सिंघ ‘पारस’ सच्चमुच्च दा पारस सी। उसदी सूझ दी छोह नाल साधारन जिहे शबद हुसीन तरतीब विच जुड़ के अजिहे लिशके कि उनहां दी रौशनी विच साधारन पेंडू पंजाबी आपणे लोक विरसे, समाज, सभिआचार अते इतिहास दे नाल-नाल आपणी रूह नूं वेखण, समझण ते मानण दे योग महिसूस करन लग्गा। अध्धी सदी तों वध्ध उसदी कवीशरी, उसदे साथीआं दी गाइकी अते पारस दी पेशकारी दा जादू पंजाबीआं दे सिर चहड़ के बोलदा रिहा।
कदी पंजाब विच पारस दी अजिही झंडी सी कि कोई मेला जां वड्डे तों वड्डा धारमिक, समाजिक-सभिआचारक समागम उसदे कवीशरी जत्थे दी शमूलीअत तों बिनां अधूरा समझिआ जांदा सी। लोक मीलां तक्क पैंडा झाग के उसदे अखाड़े सुणन जांदे। उसदे लिखे किस्से ख़रीद के पहड़दे ते उनहां किस्सिआं नूं पहड़दे-पहड़दे ‘पारस-छोह’ नाल कीले ख़ुद कवीशर बण जांदे। सारे जाणदे नें कि उह पंजाब दा पहिला कवीशर सी जिसने सभ तों पहिलां ‘आकाशवाणी जलंधर’ तों आपणे जत्थे नाल कवीशरी गाउणी शुरू कीती। रीकारड कंपनीआं नें उसदी कवीशरी दे तवे भरे। पारस दी कविता ते गाइकी पंजाब दे घर-घर पहुंच गई। उह हरेक पंजाबी घर दा आपणा जीअ बण गिआ। लोक घरां, सत्थां अते खेतां विच कंम वी करी जांदे, गल्लां वी करी जांदे ते जदों कोठिआं उत्ते मंजे जोड़ के उनहां नाल लटकाए सपीकरां विचों पारस दी कवीशरी दे रीकारड वज्जदे तां लोक विचों साह रोक के पारस दी कवीशरी दी हूक नाल इकसुर हो के उसदा आनंद वी लैंदे रहिंदे। उसदी कवीशरी दी संगत विच सुत्ता होइआ पंजाब जाग के अंगड़ाई भरन लग्गदा। भगत सिंघ, सुभाश चंदर बोस अते सेवा सिंघ ठीकरीवाला वरगे लोक-नाइक बण चुक्के राजसी आगू अते पूरन भगत, कौलां, दहूद बादशाह, सरवण कुमार ते तारा राणी जिहीआं लोक-गथावां उसदी कवीशरी नाल जुड़ के मुड़ पंजाबी लोक-मन विच जिऊ उठ्ठीआं। उसदी कवीशरी लोक-कविता वांग पंजाबी मन दा हिस्सा बण गई।
आपणी कविता विच पारस नें पंजाब दी सुच्ची ते समुच्ची रूह नूं समोअ लैण दा सुचज्जा ते सफ़ल उपराला कीता। उहदी कविता ज़िंदगी दे हर रंग विच डूंघा उतरन दी कोशिश करदी है। धारमिक रंग विच जे, “किउं फड़ी सिपाहीआं नें, भैणों इह हंसां दी जोड़ी”, छोटे साहिबज़ादिआं दी शहीदी दे सिख़रले दरद नूं ज़बान दिंदी है तां शहीद भगत सिंघ दी घोड़ी, देश भगती दे रंग विच रत्तिआं मरजीवड़िआं दी आज़ादी दी तांघ दा तराना हो निब्बड़दी है। मिरज़ा, हीर ते सस्सी जिहे प्रेमीआं दे संताप दा सिख़र वी उहदी कविता दा अमीर अंग हो निब्बड़दा है। किसानां मज़दूरां दे हक्कां-हितां लई वी उहदी कविता हिक्क डाह के लड़दी है।
करनैल सिंघ पारस दी एनी लोक-प्रवानगी दा कारन जित्थे उहदी कविता बारे समझ ते सटेजी-पेशकारी दे हुनर विच लुपत सी, ओथे उहदी कविता दा दारशनिक रंग उहदे बोलां विच सदीवी हकीकत दे रूप विच जलवागर हो उठ्ठदा सी। उह सिरफ़ कविता की है; वरगे सवाला नाल ही नहीं सिझ्झदा सगों ज़िंदगी की है, मौत की है, दुख की है, सुख की है जिहे उनहां बुनिआदी सवालां नूं वी मुख़ातब हुंदा है, जिनहां सवालां नाल सदीआं तों साडे रिशी-मुनी ते गुरू-पीर जूझदे आए नें। असीं इह नहीं कहिंदे कि उहने इनहां सवालां दे मूलों ही कोई मौलिक जवाब दित्ते नें, सवाल इह है कि उह आपणे एसे गुण कर के उनहां कवीआं नालों विलख्खण है जो कविता नूं विचारधारा तों मुकत कोई शैअ समझदे नें ते इहनूं केवल जज़बिआं दे कलातमक बिआन दा वसीला ही मंनदे हन।
‘जग्ग जंकशन रेलां दा, गड्डी इक्क आवे इक्क जावे’ वरगी, पंजाब दे बच्चे बच्चे दे बुल्ल्हां `ते फरकण वाली कविता एसे कर के लोकां दे चेतिआं विच वस्सी होई है, किउंकि इह ज़िंदगी-मौत दे विभिंन रंगां ते दिशावां नूं उजागर करदी है।
ज़िंदगी-मौत दी गल्ल करदिआं पारस दी इक्क होर कविता मेरे चेतिआं विच लिशक उठी है जिसनूं साडे इलाके दे कवीशर सुणाउंदे सन तां उनहां नूं इनाम देण लई सटेज वल्ल जांदे लोकां दीआं कतारां बझ्झ जांदीआं सन।
जिहड़ी मौत डैण नें कल्ल्ह दुनीआं नूं खा लिआ है,
इक्क दिन सोच मनां उह तेरे सिर वी आउणी।
तेरा चित्त नहीं करदा भरिआ मेला छड्डण नूं,
पा के नाल जमां दे बहि ‘जें गा अड़ाउणी।
जिहड़ी समझें पिआरी नार तूं कुल्ल्ह दुनीआं तों,
जिस दिन मर गिओं उह वी ‘प्रेत-प्रेत’ कुरलाउणी।
मौत दी अटल्लता बारे बिआन करदिआं उहनूं कोई भुलेखां नहीं कि मौत तों बाअद कोई अगला जनम है, कोई सवरग-नरक है, कोई ‘सच्चा-पातशाह’ है, जिसदे चरनां विच विछड़ गई आतमा नूं निवास बख़शिआ जाणा है। मौत बारे अजिही कविता लिख के उह बंदे नूं डराउंदा नहीं, सगों सुचेत करदा है, चंगा जीवन जिऊण लई। असल विच जदों बंदा मौत नूं जाण समझ लैंदा है, उह ज़िंदगी नूं जाण समझ लैंदा है। उदों मौत बंदे लई डराउणी होंद नहीं रहि जांदी। पारस दी पिछली उमर विच मैनूं अकसर उहनूं मिलण ते सुणन दा मौका मिलदा रहिंदा सी। उह हर वेले मौत नूं खिड़े मत्थे मिलण दी गल्ल करदा सी।
उह इक्क वार आपणी पतनी नाल इंडीआ नूं आ रिहा सी कि उनहां दा जहाज़ राह विच ही ख़राब हो गिआ। पाइलट नें जहाज़ दी ख़राबी दा ऐलान कीता तां जहाज़ विच मौत वरगी ख़ामोशी छा गई ते फिर लोक हत्थ जोड़ के पाठ करन लग्गे, अरदासां करन लग्गे। उसदी पतनी दलजीत कौर वी हत्थ जोड़ के ‘वाहिगुरू वाहिगरू’ करन लग्गी तां पारस हस्स के कहिंदा, “दलजीत कुरे! तैनूं तेरे किसे रब्ब-रुब्ब नें नहीं बचाउणा। जे बचाइआ तां ओसे पाइलट नें ही बचाउणा है!”
ते सच्चमुच उनहां दे पाइलट नें उनहां नूं बचा लिआ। उह जहाज़ मोड़ के पटड़ी `ते लै आइआ ते नवीं उडाण राहीं उह दोवें भारत रवाना हो गए। मौत नूं एना साहमणे वेख के आपणी तरकशील सोच नाल जुड़े रहिण दा इह जिगरा किसे वड्डे बंदे दा ही भाग बणदा ए।
लुधिआणे नेड़े बाड़ेवाल पिंड विच उसदे कुड़म दे भोग दी अंतिम अरदास दी रसम मौके वड्डे-वड्डे अमीरां-वज़ीरां नें आपणे शरधांजली शबदां विच ‘उहदे कुड़म दी आतमा नूं परमातमा वल्लों आपणे चरनां विच निवास देण दी’ अरदास कीती। समाग़म दे अख़ीर विच संगत नूं धंनवादी शबद कहिण लई करनैल सिंघ पारस नूं बेनती कीती गई। गुरदुआरे विच रागीआं-अरदासीआं ते होर संगत दी हाज़री विच करनैल सिंघ पारस ही एनी साफ़ गल्ल बेख़ौफ़ हो के आख सकदा सी:
“इक्क पासे असीं आप ही तां आखदे हां कि परमातमा निर-आकार है, उहदा कोई आकार नहीं। जे उहदा आकार नहीं तां फिर उसदा सरीर कित्थों आइआ! उसदे कर-पैर कित्थों आए! जे उसदे चरन है ही नहीं तां चरनां विच निवास काहदा!”
अजिहा सहिज ते समझ बंदे नूं डूंघे अधिअन, लंमे तजरबे ते विगिआनक सोच दी बदौलत ही प्रापत हुंदे हन। ‘पारस’ बणे करनैल सिंघ नें आपणे तख़ल्लस दी लाज रख्खण लई उसदे हाण दा बणन दा प्रण कर लिआ सी। उसने सच्चा विदवान ते सुच्चा इनसान बणन दी धार लई। हिंदी, पंजाबी दे नाल उसने किसे मौलवी तों उरदू वी सिख्खिआ। उसने हिंदू, सिख्ख अते इसलाम आदि धरमां दा डूंघा अधिअन वी कीता। धारमिक ग्रंथ वी पहड़े ते आधुनिक साहित वी। विदिआ हासल करन दी अजिही डूंघी लगन नें उस अंदर साहित अते कविता नाल पिआर दा तीबर जज़बा पैदा कर दित्ता। उस अंदर कवीशरी दा अजिहा चिराग़ बलिआ कि इसदी लाट नाल पंजाब विच कवीशरी दी परंपरा नवें रंगां ते अरथां विच झिलमिला उठ्ठी।
साहित पहड़न दे शौक नें उसनूं चहड़दी जवानी विच ही गुरबख़श सिंघ प्रीत-लड़ी दा शैदाई बणा दित्ता। जदों गुरदवारिआं विच ‘प्रीत-लड़ी’ दा वड़ना मनहा कीता होइआ सी तां उह गुरदवारिआं विच धारमिक दीवाना `ते हाज़र होण समें आपणे झोले विच ‘प्रीत-लड़ी’ लुका के लै जांदा ते रात नूं दीवे दे चानण विच गुरदवारे विचली ठाहर विच पहड़दा रहिंदा। गुरबख़श सिंघ प्रीत-लड़ी दा पारस दी सोच नूं छिल्लण, तरतीबण ते तराशण विच बुनिआदी योगदान सी। गुरबख़श सिंघ नें उहदे मन विचों वहिम-भरम ते अंध-विशवास दे घाह-बूटे पुट्ट के मन नूं वाह-सुहाग दित्ता। उसदे मन दी धरती पध्धरी हो गई, वाही ते सुहागी गई। फिर इस मन विच तरक, मानव-प्रेम, बराबरी ते समाजवाद दे नवें अंकुर फुट्ट निकले। उसदी रूह रौशन हो गई। उह ‘हिंदू, मुसलिम, सिख्ख, जट्ट, बाहमण, शूदर’ आदि दीआं वलगणां विचों निकल गिआ। इनसानी मुहब्बत उसदा सदीवी पैग़ाम बण गई। इहो कारन सी कि जदों संताली वेले धरम दे नां `ते मुसलमानां दे खून दी होली खेडी जा रही सी तां उह आपणी जान ख़तरे विच पा के गुंडिआं कोलों आपणे पिंड दे मुसलमानां नूं बचा के उनहां नूं कैंपां विच पहुंचाउण दा धरम निभाउंदा रिहा सी। मनुख्खता दी सेवा ही उहदा धरम सी। उंज उह जाण गिआ सी कि सथापत धरम ते उनहां दा सिरजिआ ‘रब्ब’ जमाती समाज विच धनीआं ते लुटेरिआं दा सेवक है अते लोकां दा दुशमण।
लगभग पौणी सदी पहिलां लिखे किस्से विच पेश उहदे विचार अज्ज वी ओने ही अरथवान हन। उह रब्बी होंद नूं वी जमाती नुकते तों वेखदा कुझ्झ इस अंदाज़ विच बिआन करदा है।
वाहे-गुरू, ऐ गाड, भगवान रब्बा! ज़रा मुख्ख दिखाअ ख़ुदा सानूं;
बांग, संख, घड़िआल `ते गिरगिटा तूं, आपो-विच नां पिआ लड़ाअ सानूं!
रहे साध, फ़कीर ते ब्रहमचारी, तेरे नाम `ते लुट्ट के खाअ सानूं,
चोर, ठग्ग, लुटेरे दी करें मद्दद, तेरा बदलिआ दिसे सुभाअ सानूं।
दूसरे पासे उह सामराजी गोरिआं वल्लों कीती जांदी भारती लोकां दी लुट्ट नूं पेंडू मुहावरे `च लपेट के कमाल दी शाइरी राहीं पेश करदा है:
साडी भोळिआं काळिआं वछ्छड़िआं दी, रत्त चूसगी लंडनीं जोक यारो।
दाणे भुंनदी हिंदीआं साडिआं दी, भठ्ठी ढाह गिआ ‘दूधीआ’ बोक यारो।
उहदी सख़शीअत दा सत्तरंगा लहिरीआ उहनूं इक्क जीवंत पंजाबी दे रूप विच उभार के साहमणे लिआउंदा है। किसे दिखावे जां दंभ तों मुकत उह आपणीआं कमज़ोरीआं नूं बिआनण ते विखाउण तों वी नहीं सी झिजकदा। उहनूं इह मंनण विच कदी झिजक नहीं रही कि उह शराब पी लैंदा सी ते हुण वी पी लैंदा है। उह तां इह वी दस्स दिंदा सी कि जदों उह किसे प्रोगराम दी साई फड़दा सी तां निसचित कीती फ़ीस दे नाल पहिले सालां विच इक्क बोतल ते बाअद विच दो बोतलां शराब दीआं उहदी नकद फ़ीस दा हिस्सा हुंदीआं सन। उहनूं इह दस्सदिआं वी कदी अख्ख नीवीं नहीं सी करनी पई कि उहनूं प्रीत-लड़ी दा पाठक होण कर के इक्क वार गुरदवारे विचों बाहर कढ्ढ दित्ता गिआ सी। उह तां इह वी दस्स दिंदा सी कि उहनूं उहदा मूंह काला करन ते जुत्तीआं दा हार उहदे गल विच पाउण दा डरावा वी दित्ता गिआ सी। इह उहदा ही जिगरा सी कि इक्क वार भरे पंडाल विच किसे विरोधी नें किहा, “पारस तेड़ कछहिरा नहीं पाउंदा, शराब पींदा ऐ। इहनूं सटेज `ते नहीं बोलण देणा चाहीदा।” तां उहने बेखौफ़ हो के किहा सी, “भरावो! इस सज्जण नें जो कुझ्झ मेरे बारे किहा ऐ, उह सभ सच्च ए। मैं इसतरहां दा ही आं। हुण जे तुसीं मैनूं सुणना चाहुंदे ओ तां वी ठीक ऐ। नहीं तां मैं हुणे तुर जाना।”
एने सहिज नाल आपणीआं ख़ामीआं नूं सवीकार करन वाले नाल लाड करन नूं किस दा चित्त नहीं करेगा! उह उनहां सैंकड़े प्रचारकां नालों चंगा सी जो सटेज `ते परचार तां होर करदे नें पर विहार विच कुझ्झ होर ही निकल आउंदे नें। आपणे नुकसां नूं सहिज-भा मंन लैणा भरे-पूरे, मुकंमल, बेखौफ़ ते बुलंद बंदे दा ही जिगरा है। पारस ज़िंदगी दे रसां-कसां नूं माणदा होइआ, रूह दे रज्ज तक्क जिऊण वाला बंदा सी। एसे कर के उह मैनूं जिऊंदे जागदे पंजाबी दा प्रतीनिध नमूना लग्गदा है।
जिवें असीं दस्सिआ है कि बेझिजक हो के ख़री गल्ल कहि देणा उसदे सुभाअ दा हिस्सा सी। सच्च कहिण विच तां नां उह ‘सके पिओ’ दा लिहाज करदा सी, नां ‘सके पुत्त’ दा। उदों बलवंत सिंघ रामूवालीए दी लोक-भलाई पारटी दा चंगा वज्ज सी। पारस नूं इहदी ख़ुशी वी सी। पुत्त तरक्की करे, कौण नहीं चाहुंदा। मैं सहिवन पुछ्छ लिआ, “तुहानूं पारटी दा भविख्ख किवें लग्गदै?”
उहदा बड़ा नपिआ-तुलिआ ते साफ़ जवाब सी, “साडीआं राजनीतक पारटीआं दा दुखांत है कि इनहां दी उसारी हेठों होणी चाहीदी ए किउंकि नींह तों बिना मकान नहीं उसरदे। पिंड पध्धर दीआं इकाईआं तों उपर नूं तुर के ही राजनीतक आगूआं दी चोण होणी चाहीदी ए। पर एथे पारटीआं दे सिर `ते बैठे उतले लीडर हेठले लीडरां नूं ‘बणाउंदे’ जां ‘लाहुंदे’ नें। पारटी दा ढांचा होणा तां चाहीदा ए आम पारटी-मैंबरां दी मुठ्ठी विच, पर एथे पारटी दा ढांचा हुंदा ए इक्क आदमी जां कुझ्झ आदमीआं जां किसे इक्क परिवार दी मुठ्ठी विच। जिहड़ीआं पारटीआं दी जान इको ‘तोते’ दे हत्थां विच होवे, उहदे भविख्ख दा ऐलान करना सौखा नहीं। तोता उडारी मार गिआ तां समझो पारटी वी उड्ड गई।”
उहदा राजनीतक पारटीआं बारे विशलेशण सभनां पारटीआं `ते बराबर लागू हुंदा है। ते ‘लोक भलाई पारटी’ बारे उहदी कीती भविख्खबाणी बाअद विच ऐन सच्च हो निब्बड़ी।
पारस दी ‘पारस-छुह’ नाल लिशकाए सैंकड़े कवीशर, उसदे ‘शागिरदां’ नें, उसदे नां दी चमक नूं, उस वांग ही देश-विदेश विच फ़ैलाइआ। इंज पारस नें कवीशरी दी महान परंपरा नूं फैलाउण दे नाल नाल जिऊंदी रख्खण दा कारज वी कीता। जिहड़े कवीशर सिध्धे तौर ते उसदे शागिरद नहीं वी सन, उह वी उसदीआं कवितावां पिछ्छे आपणा नां जोड़ के उसदे हवाले नाल ही सथापत होण दे यतन विच लग्गे रहिंदे। ढाडी परंपरा नूं सथापत अते विकसित करन विच जिड्डा वड्डा नां गिआनी सोहण सिंघ सीतल दा है, कवीशरी दी परंपरा विच करनैल सिंघ पारस वी ओडा-केडा नां है।
पहड़दे रहिणा अते निरंतर अधिअन करदे रहिणा उसनूं साह लैण वरगा कारज ही लग्गदा सी। उमर दे अंतले दिनां तक्क उसने आपणे इस शौक नूं जिऊंदे रख्खिआ।
चंगी लिखत दा उह डल्ल्ह डुल्ल्ह पैंदा आशक सी। जिस किसे दी कोई लिखत उसनूं चंगी लग्गदी तां लेखक भावें उसदे पोतरिआं दे हाण दा हुंदा, उह उसनूं फ़ोन करदा; पहुंच विच हुंदा तां भावें कनेडा बैठा हुंदा जां पंजाब विच, कार कढवाउंदा `ते किसे आपणे दे साथ विच लेखक दे घर तक्क वी पहुंच जांदा। लिखत लिखण वाले उसदे हत्थां नूं चुंमदा, लाड करदा ते चंगी लिखत लिखण दे शगन वजों सौ जां पंज सौ दा नोट उसदे सिर तों वार के उहदी जेब विच पा दिंदा। चाअ विच भर के उहदीआं अख्खां `चों ख़ुशी दे अत्थरू डुल्ल्हण लग्गदे।
आपणी धरती ते आपणे लोकां नाल उसदे डूंघे मोह दी मिसाल ही है कि उह पिछले कई दहाकिआं तों रहिंदा तां भावें कनेडा विच आपणे बच्चिआं कोल सी पर सिआल दे दिनां विच छे महीने आपणे पिंड रामूवाले ही कट्टदा। उस कोल मिलण आउण वालिआं दा तांता लग्गा रहिंदा। हर किसम दी खाण-पीण दी सेवा तों इलावा उह आपणे शबदां दे अनारां नाल उनहां दी रूह रुशनाउंदा रहिंदा।
उसदे पिंड दा हाई सकूल उसदे नां `ते बणिआ होइआ है। उह हरेक साल आपणे कोलों लख्खां रुपईए आपणे पिंड दी भलाई वासते ख़रचदा। उसने आपणे ख़रच `ते पिंड विच बिरध-घर, डिसपैंसरी, लाइब्रेरी, जिमखाना, दलितां लई धरमसाला बणवा के दित्ते। उह गुरू नानक दा सच्चा सिख्ख सी। उसनूं आपणे लोकां लई आपा लुटाउण दा चाअ रहिंदा सी। बाबे नानक वांग ही उसनूं जातां पातां दे आधार `ते वंडिआ समाज परवान नहीं सी, इसे करके जदो उसने आपणे पिंड दे सिविआं नूं सवारन लई दान दित्ता तां ‘तथा-कथित’ सवरन जातीआं दे सिविआं नालों दलित जातीआं दे सिविआं लई दुगणे पैसे दित्ते सन। उहने तां इह वी ऐलान कीता होइआ सी कि उहदे मरन तों बाअद उहदा ससकार दलितां दे सिविआं विच कीता जावे। ‘नीचां अंदर नीच’ दे संग-साथ दी इसतों वख्खरी की मिसाल हो सकदी है।
सदा-बहार कवीशरी लिखण वाला शोमणी कवीशर करनैल सिंघ ‘पारस’ रामूवालीआ जो 28 जून 1916 नूं पैदा होइआ सी, सदी दे नेड़े ढुक्कदी उमर भोग के आख़रकार 28 फरवरी 2009 नूं दुनिआवी ‘जंकशन’ तों सदा लई तुर जाण वाली ‘गड्डी’ विच बैठ के अमुक्क सफ़र `ते तुर गिआ ते पिछ्छे ‘पलेटफ़ारम’ `ते खड़ी साडी, उसदे प्रसंसकां ते प्रेमीआं दी भीड़ मोह भरीआं अख्खां नाल उसनूं जांदे नूं हत्थ हिला रही है ते उसदीआं यादां नूं चितव रही है।
('हीरे बंदे : शबद चित्तर' विच्चों)

