मार्च 26, 2025

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

मिलखा सिंघ दी दौड़

मिलखा सिंघ नूं ‘फलाईंग सिख्ख’ किहा जांदा है। इह ख़िताब उस नूं लाहौर दे सटेडीअम विच मिलिआ सी। दौड़ जित्तण पिछ्छों जदों मिलखा सिंघ नें जेतू गेड़ी लाई तां अनाऊंसर नें किहा सी, “मिलखा सिंघ दौड़िआ नहीं, उड्डिआ है। असीं एहनूं ‘फलाईंग सिख्ख’ दा ख़िताब देने आं!”” जदों मिलखा सिंघ नूं प्रैज़ीडैंशल बौकस विच जनरल अयूब खां नाल मिलाइआ तां उस नें वी किहा, “मिलखा सिंघ, तुसीं वाकिआ ई ‘फलाईंग सिख्ख’ हो।””

उह दौड़दा काहदा उड्डदा सी। उहदी जीवन कहाणी दौड़ दी अजिही गाथा है, जिहड़ी जग्गों निआरी है। उहदे बारे अनेकां दंद कथावां चल्लीआं ते लतीफ़े बणे। गल्ल हासे मज़ाक तों शुरू करदे हां। इक रात उहनां दे घर चोर आ गए। पतनी नें मिलखा सिंघ नूं जगाइआ, “उठो सरदार जी, घर विच्च चोर आए लग्गदे नें।””

सरदार जी नें किहा, “सौण दिओ मैडम। चोर किते नहीं दौड़ चल्ले!””

चोर चोरी कर के दौड़े तां पतनी नें फिर जगाइआ, “चोर तां दौड़ वी गए।””

चोरां दा दौड़ना सुण के मिलखा सिंघ मंजे तों उठ्ठिआ। रनिंग शूअ पाए ते चोरां मगर दौड़ पिआ। चोर अग्गे ते मिलखा सिंघ पिछ्छे। चंडीगहड़ दीआं खुल्ल्हीआं सड़कां। मिलखा सिंघ सिरपट्ट दौड़दा गिआ। सुखना लेक कोल इक सिआणूं बंदा मिलिआ जिस नें 'फलाईंग सिख्ख' नूं पुछ्छिआ, “मिलखा सिंघ जी, अज्ज अध्धी राते किध्धर?”

मिलखा सिंघ नें जवाब दित्ता, “चोरां मगर दौड़िआ सी। उनहां नूं पिछले चौंक विच्च ई पिछांह छड्ड आइआं!””

दौड़ मिलखा सिंघ दी ज़िंदगी है। उह सकूले जांदा तां सकूलों दौड़ जांदा। तपदे रेतले राहां ’ते नंगे पैर भुज्जदे तां दौड़ के किसे रुख्ख दी छावें ठंढे करदा। इक रुख्ख दी छां तों दूजे रुख्ख दी छां वल्ल दौड़दा। 1947 विच उह पाकिसतान विच्चों जान बचा के दौड़िआ। पहिलां मुलतान, फिर फिरोज़पुर ते फिर दिल्ली पुज्जा। दिल्ली उह रेल गड्डीआं नाल दौड़िआ ते चोरीआं चकारीआं कीतीआं। इट्टां रोड़े ते चाकू चलाए। पुलिस फड़न लग्गी तां दौड़ के बचिआ। बिनटिकटा सफ़र करदा दौड़न लग्गा तां फड़िआ गिआ, जिस करके जेल्ह जा पुज्जा। भैण नें वालीआं गहिणे रख्ख के जेलों छुडाइआ। फिर उस नूं भैण दे सहुरिआं नें दौड़ाअ दित्ता।

चहड़दी जुआनी विच्च उह इक ग़रीब कुड़ी दे कुआरे इशक पिछ्छे दौड़िआ पर उह उहदे हत्थ नां आई। इक अमीर कुड़ी उहदे मगर दौड़ी, जिस नूं मिलखा सिंघ नें डाही नां दित्ती। फौज विच्च भरती होइआ तां दौड़ के ही सपैशल दुध्ध दा गलास लुआइआ। दौड़ दौड़ के तरक्कीआं पाईआं ते सिपाही तों जूनीअर कमिशंड अफ़सर बणिआ। देसां परदेसां विच दौड़ के उह मैडल ते कप्प जित्तदा गिआ ते अमरीका दी हैलमज़ टराफी नूं जा हत्थ पाइआ। रोम दीआं ओलंपिक खेडां विच्च दौड़ के पहिला ओलंपिक रिकारड तोड़िआ तां कुल्ल दुनीआ विच्च मिलखा मिलखा हो गई। पाकिसतान दे शहिर लाहौर विच दौड़िआ तां 'फलाईंग सिख्ख' दा ख़िताब मिलिआ। मुसीबतां उस नूं वार वार घेरदीआं रहीआं पर उह उनहां दा साहमणा करदा अग्गे ही अग्गे दौड़दा गिआ। उहदे बारे फिलम बणाउण वालिआं नूं वी इहो नां सुझ्झा, 'भाग मिलखा भाग'। इह उहदे घाइल बाप दे आख़री बोल सन, “दौड़ जा पुत्तरा! दौड़ जा ...।””

जान बचा के उह अजिहा दौड़िआ कि दौड़दा ही आ रिहै। जिनहां राहां, खेतां, डंडीआं, पगडंडीआं, पटड़ीआं, पारकां, टरैकां ते गौलफ़ गराऊंडां विच उह दौड़िआ, अज्ज वी उथों उहदे मुहड़के दी महिक आ रही है!

1966 विच मिलखा सिंघ नाल कीती पहिली मुलाकात मगरों मैं इक लेख 'दौड़ दा बादशाह' लिखिआ सी, जिस दीआं कुझ टूकां हाज़र हन, “गराऊंड उहदे लई तीरथ सथान बण गिआ ते दौड़ना नितनेम। दौड़दिआं वितों बाहरा ज़ोर लाउण नाल उह वार वार बेहोश हुंदा रिहा ते कई वार लहू दीआं उलटीआं कीतीआं। दौड़ उहदा इशट बण गई सी। सिकंदराबाद उहदा सैंटर सी। फौजी बैरक ते टरैक उहदी दुनीआ सी। जित्थे इक पासे करड़ी तपस्सिआ उहदा लहू पींदी, चिहरा ज़रद करदी, सरीर दा मुहड़का कढ्ढदी, निढाल करदी, रातां नूं दौड़ लुआउंदी, अनींदरे मारदी, उत्थे दूजे पासे जित्तां जित्तण दीआं सुनहिरी घड़ीआं दी तांघ विच इहो तपस्सिआ उहनूं गगनां दे परी-मंडलां विच संवा दिंदी!

टोकीओ-58 दीआं एशिआई खेडां समें पाकिसतान दा प्रसिध्ध दौड़ाक अबदुल्ल ख़ालिक किसे नूं निगहा हेठ नहीं सी लिआउंदा। 200 मीटर दी दौड़ तों पहिलां मिलखा सिंघ नूं मिलाइआ तां उहने फुकरिआं वांग फहड़ मारी, वेख लांगा वड्डे रुसतमे हिंद नूं! पाकिसतानीआं कोल पाडी मारी, एस सिखड़े नें मेरा धक्का कित्थों सहिणा?

अबदुल्ल ख़ालिक 100 मीटर दी दौड़ जित्त चुक्का सी ते मिलखा सिंघ 400 मीटर दी। जिहड़ा 200 मीटर दी दौड़ जित्तदा उह एशीआ दा बैस्सट अथलीट बणना सी। दौड़ शुरू होई ते अख़ीर तक दोवें बराबर दौड़दे गए। जोश विच सारा सटेडीअम पब्बां भार खहड़ा हो गिआ। दोवें दौड़ाक फीते नूं इक्को समें छोहे। दौड़ पूरी होण ’ते मिलखा सिंघ लड़खड़ा के डिग्ग पिआ। कुझ समां उडीकण ते दौड़ समापती दी फोटो घोखण उपरंत ऐलान होइआ - मिलखा सिंघ फसट! टाईम ...। टाईम ताड़ीआं दी गुंजार विच किसे नां सुणिआ।

मिलखा सिंघ दे खुशी विच हंझू वहि तुरे। तसवीरां खिच्चण लई कैमरिआं दीआं अख्खां जगण बुझण लग्गीआं। साथीआं दीआं जफ्फीआं नें उहनूं मधोल लिआ। डौर-भौर उह आपणे कमरे विच्च पुज्जा। उह शीशे साहमणे खहड़ा होइआ। उस नें आपणे आप नूं गहु नाल वेखिआ ... भुज्जदे पैरां नाल रेतले राहां ’ते रुख्खां दीआं छावां वल्ल दौड़दा, लहू लिब्बड़ी गड्डी विच्च लुक के सफ़र करदा, शरनारथी कैंपां विच्च रुलदा, फौजीआं दे बूट पालश करदा, लुका के रख्खी बेही रोटी निगलदा ...। उस नें अख्खां मुंद लईआं। सिर बाहां विच घुट्ट लिआ ते मंजे ’ते लेट गिआ। जो कुझ ख़ुआब विच वी नहीं सी, उह हकीकत बण गिआ सी। जपान दा शहिनशाह उहनूं शाबाशे दे रिहा सी। तिरंगा लहिरा रिहा सी ते 'जन गन मन' गूंज रिहा सी। दुनीआ विच 'मिलखा सिंघ - मिलखा सिंघ' हो रही सी!”

दौड़ दे बादशाह लेख दा अंत मैं इस तरहां कीता सी, “अख़ीर टोकीओ दी ओलंपिक दौड़ दौड़न पिछ्छों दौड़ नूं अलविदा कहि के उहने किल्लां वाले बूट किल्ली उत्ते टंग दित्ते जो वंगार रहे हन - आवे कोई नित्तरे!””

मिलखा सिंघ जिऊंदे जीअ मित्थ बण चुक्का है। लोक मानसिकता विच उस नूं 'हीरो' दा मुकाम हासल है। अदभुत्त मनुख्ख होण दा। उहदे बारे अनेकां कथा-कहाणीआं चल्ल पईआं हन। कुझ सच्चीआं हन, कुझ अरध-सच्चीआं। कई निरोल कालपनिक हन। कुझ दंद कथावां विच्च मिलखा सिंघ नें ख़ुद वी वाधा घाटा कीता है। उस नें इक इंटरविऊ विच किहा सी, “जदों मैं वढ्ढ-टुक्क पिछ्छों उज्जड़ पुज्जड़ के दिल्ली पुज्जा तां मेरे गल पाई इक्को इक्क कमीज़ उत्ते मेरे मापिआं दे कतल होण वेले लग्गिआ लहू सी!””

इह अतिकथनी सी। दंद कथावां इंज ही चल्लदीआं हन। दिल्ली उह दूजे तीजे दिन नहीं मापिआं दे कतल तों कई हफ़ते बाअद पुज्जा सी। कुझ दिन मुलतान रिहा सी ते कुझ दिन फिरोज़पुर। फिरोज़पुर विच्चों उह हहड़ां दौरान निकलिआ सी। पाणी नें कमीज़ ’ते लग्गा लहू कदों दा धो दित्ता सी।

जदों उह रोम दीआं ओलंपिक खेडां विच्च दौड़ लाउण पिछ्छों दम लै रिहा सी तां किसे नें पुछ्छ लिआ, “आर यू रिलैकसिंग?”

फलाईंग सिख्ख बोलिआ, “नो आई ऐम्म मिलखा सिंघ।””

इह वी मिलखा सिंघ दे घर चोर पैण वांग लोकां दी मनो जोड़ी गल्ल है। मिलखा सिंघ दे अंगरेज़ी बोलण बारे लतीफ़े उंज ही नें जिवें राशटरपती गिआनी ज़ैल सिंघ दे अंगरेज़ी बोलण ते दारा सिंघ दे हिंदी बोलण बारे हन।

रोम दीआं ओलंपिक खेडां तक तां उह अध्धी दुनीआ गाह चुक्का सी। रिलैकसिंग दी अंगरेज़ी उहनूं कदों दी आउंदी सी। उह 70 मुलकां विच 82 वार दौड़ चुक्का सी ते 79 वार जित्त चुक्का सी। उंज इह वी दंद कथा ही सी जो मैं आपणी पहिली खेड पुसतक 'पंजाब दे उघ्घे खिडारी' विच मिलखा सिंघ बारे लिखे लेख दे पहिले ही फिकरे विच लिखी सी। पर इह पूरा सच्च नहीं सी। लिखत विच आउण पिछ्छों इह अंकड़ा सच्चमुच्च ही सच्च बण गिआ! मिलखा सिंघ नूं पुछ्छो तां उह वी इहो कहिंदा है। पहिल पलेठी दी मेरी उह पुसतक नवयुग पबलिशरज़ दिल्ली दे भापा प्रीतम सिंघ नें 1978 विच प्रकाशत कीती सी। मेरे पाठकां दी पहिली पसंद होण करके इह संगम पबलीकेशनज़ समाणा नें 2013 विच फिर छापी है।

जदों कोई जुआन किते दौड़न दी शेख़ी मार रिहा होवे तां सुणन वाले आखदे हन:

“तूं किहड़ा मिलखा सिंघ ऐं!””

“कित्थों आइऐ वड्डा मिलखा सिंघ!””

“तां मंनीएं जे मिलखा सिंघ दा रिकारड तोड़ें!””

उहदे बारे 'भाग मिलखा भाग' फिलम बणी तां जित्थे उहदी मशहूरी नूं चार चंन लग्गे उत्थे उहदे बारे दंद कथावां विच होर वी वाधा होइआ। फिलम विच मिलखा सिंघ नूं इक्के डीक दो किलो घिओ दा डब्बा पींदा विखाइआ गिआ। कुझ डंड कढ्ढ के उस नें घिओ दा दूजा डब्बा वी खाली कर दित्ता। उह दुध्ध नहीं, देसी घिओ सी! बल्ले बल्ले करा दित्ती मिलखा सिंघ नें। वेखण वाले भंगड़े पाई गए। इह वी वधा चहड़ा के विखाइआ द्रिश है। कोई वी अथलीट चार किलो घिओ नहीं पी सकदा। पी लवे तां हज़म नहीं कर सकदा। मैलबौरन दीआं ओलंपिक खेडां समें गोरी कुड़ी नाल इशक मुशक वी फिलमी इशक है, जद कि उस दा असली प्रेम निरमल सैणी नाल होइआ जो विआह करा के नेपरे चहड़िआ।

दंद कथावां ते फिलमी फारमूलिआं नूं लांभे कर के वेखीए तां वी मिलखा सिंघ, मिलखा सिंघ ही है, जिस दी कोई रीस नहीं। उह कमाल दा दौड़ाक है। उस दी वडिआई इस गल्ल विच नहीं कि उस नें पहिला ओलंपिक रिकारड तोड़िआ जां भारत लई कामनवैलथ ते एशिआई खेडां दे पंज गोलड मैडल जित्ते। इस विच वी नहीं कि उस दा रिकारड भारत दे किसे दौड़ाक तों चुताली साल नां टुट्टा। उस दी वडिआई इस गल्ल विच है कि देश वंड दी वढ्ढ-टुक्क विच यतीम होए इक बालक नें बिपता मारे हालात विच्चों गुज़रदिआं बिनां किसे खेड सहूलत दे एशीआ दा बैस्सट अथलीट बण विखाइआ ते भारत दा 'नाइक' बणिआ। उह फीनैकस वांग आपणी राख विच्चों उग्गिआ। उस नें तन मन दी अंदरली अग्ग नूं आपे सीख लाई। धुखिआ, तपिआ, बलिआ ते चानण मुनारा बणिआ! उस दी जीवनी ’ते बणी फिलम वी इहो संदेश दिंदी है कि जुआनो उठ्ठो, आपणे अंदरले नूं जगाओ, सख़त मिहनत करो ते कुझ कर के विखाओ। जो कुझ माड़ीआं हालतां विच माड़चू जिहे सरीर दे मिलखा सिंघ नें कीता, तुसीं चंगेरीआं हालतां विच्च जंम पल के किउं नहीं कर सकदे? कर सकदे हो जे निशचे कर आपणी जीत करों तां द्रिहड़ इरादा धार लवो। मिलखा सिंघ नवीआं पीहड़ीआं लई प्रेरना दा सोमा है। भुल्ले भटकिआं लई राहदसेरा। खिडारीआं लई रोल माडल।

मिलखा सिंघ दे शबदां विच भारत विच्च टेलैंट दी घाट नहीं। घाट है तां द्रिहड़ इरादे दी है, अनुसाशन दी ते सख़त मिहनत दी है। घाट कथनी दी नहीं, करनी दी है। गल्लीं बातीं साडे नेता महान हन पर निबेड़े तां अमलां ’ते ही होणे हुंदे हन! पिड़ भावें खेडां दा होवे, सिआसत दा होवे, सरविस दा होवे जां किसे वी कारोबार दा होवे। नितारा अमलां नें करनैं। भारत दी बदबखती है कि एथे गालड़ी मूहरे लग्गे होए नें ते कंम करन वाले पिछ्छे लाए होए नें। ग़रीबां नूं दो मंनीआं दा फ़िकर है जद कि अमीरां तों दौलत सांभ नहीं हुंदी। ग़रीब होर ग़रीब होई जांदे नें ते अमीर होर अमीर! फिर वी भारत लई जिंने मैडल ग़रीब घरां दिआं बच्चिआं नें जित्ते हन, अमीर घरां दे लाडलिआं नें उहदा दसवां हिस्सा वी नहीं जित्ते।

मिलखा सिंघ नूं मैं पहिली वार 1958 विच्च फिलमी परदे ’ते दौड़दा वेखिआ सी। उदों उस नें कारडिफ़ दीआं कामनवैल्लथ खेडां विच्चों गोलड मैडल जित्तिआ सी। फिलम शुरू होण तों पहिलां उहदी दौड़ दा ट्रेलर विखाइआ गिआ सी जो असीं जगराओं दे रीगल सिनमा घर विच्च वेखिआ। संभव है मेरे खेड लेखक बणन विच उस दौड़ दा वी कुझ असर होवे। फिर मैं 1962 विच उस नूं दिल्ली दे नैशनल सटेडीअम विच्च दौड़दे वेखिआ। नां सिरफ़ वेखिआ बलकि उसे टरैक उत्ते असीं दिल्ली यूनीवरसिटी दे अथलीट वी प्रैकटिस करदे सां। उह छक-छक करदा दौड़दा सी ते उहदा चिट्टा कछ्छा हवा विच्च शूकदा सी। कोच चौहान उस दीआं सपरिंटां लुआई जांदा ते सटाप वाच नाल टाईम नोट करी जांदा सी। उस तों पहिलां मैं उस दीआं तसवीरां ही वेखीआं सन जां जित्तां जित्तण दीआं ख़बरां पहड़ीआं सन।

प्रैकटिस करन पिछ्छों जदों उह पौड़ीआं ’ते आइआ तां मैं वी उहदे नाल हत्थ मिलाइआ। उहदे हत्थ कुड़ीआं वांग पतले, उंगलां पतलीआं ते कलाईआं वी पतलीआं सन। छागवां सूतवां चिहरा तकड़े अथलीटां वरगा नहीं, माड़े पाहड़िआं वरगा सी। दंद वड्डे ते बुल्ल्ह मोटे सन। गल्ल्हां जाभां विच्च वड़ीआं पईआं सन। उह खिडारी दी थां फिलासफर लग्गदा सी। सिर ’ते वड्डा सारा जूड़ा सी जो चिट्टे रुमाल नाल बध्धा सी। उदों मेरा आपणा वज़न सत्तर कु किल्लो सी जद कि मिलखा सिंघ दा वज़न मैनूं सठ्ठ कु किल्लो लग्गा। रंग कणकवंना सी जो भखिआ होइआ तांबे वांग दग रिहा सी। उहदे नाल ही पहिलवानां वरगे थरोअर प्रदुमण सिंघ ते बलकार सिंघ होरीं सन। मख्खण सिंघ सी, गुरबचन रंधावा सी अते तरलोक सिंघ ते महिंदर सिंघ होरीं सन जिहड़े जकारता दीआं एशिआई खेडां लई तिआरी कर रहे सन। नैशनल सटेडीअम विच साडा दो वार मेल होइआ पर उदों खुल्ल्हीआं गल्लां नां हो सकीआं।

मिलखा सिंघ तों पिछ्छों 400 मीटर दौड़ विच अजमेर सिंघ चमकिआ, जो एशीआ दा चैंपीअन बणिआ। उह मेरा मित्तर सी। मेरे कहिण ’ते 1966 विच उह मैनूं चंडीगहड़ मिलखा सिंघ दे घर लै गिआ। घर विच मिलखा सिंघ ते मैडम निरमल निंमी ही सन। मैडम खाणा बणाउण दे आहर लग्गे रहे ते असीं गल्लां करदे रहे। घरेलू महौल विच खुल्ल्ह के गल्लां होईआं। इंटरविऊ करन दा सुआद आ गिआ। मिलखा सिंघ नें आपणा पिछोकड़ ते दौड़ां दौड़न दा संघरश खुल्ल्ह के बिआन कीता।

उस नें दस्सिआ कि उह सिआल दी ककरीली रात नूं जंमिआ सी। किहड़ा दिन सी, किहड़ी तारीख ते किहड़ा साल इह किसे नूं वी नहीं पता। उनहां दे पिंड बच्चिआं दे जनम दिन याद रख्खण दा उदों रिवाज़ नहीं सी। जे कोई बच्चा सकूल पहड़ने पाइआ जांदा तां अटे सटे ही उहदी जनम तारीख़ लिखा दित्ती जांदी जां उसताद आपे लिख लैंदा। अटे सटे नाल उस दी जनम तारीख़ 20 नवंबर 1932 है जो उस दे पासपोरट उत्ते दरज है। उंज कोई उस नूं 1929 संन दा जंमिआ कहिंदा है ते कोई 1935 संन दा। पर लग्गदा इहो है कि उह 1931 तों 33 दे दरमिआन ही जंमिआ होवेगा।

उस दा जनम पिंड गोबिंदपुरा, तहिसील कोट अद्दू, ज़िल्हा मुज़फ्फरगहड़, पछ्छमी पंजाब विच स. संपूरन सिंघ दे घर माता वधावी बाई दी कुख्खों होइआ। वधावी बाई दा पेकड़ा नां चावली बाई सी। गोबिंदपुरा मुलतान तों सौ कु किलोमीटर दख्खण पछ्छम वल्ल सी। उस पिंड विच वधेरे घर राजपूत राठौड़ सिख्खां दे सन। मुसलमान उस पिंड विच नां होण बराबर सन। मिलखा सिंघ दे वडेरे ख़ुद राठौर सिख्ख सन, जिनहां दा पिछोकड़ राजपूतां नाल जोड़िआ जांदा है। राए सिख्ख वी आपणा पिछोकड़ राजपूतां नाल जोड़दे हन। मैं जदों फाज़िलका पहड़दा सां तां अकसर राठौरां दे महल्ले विच्चों लंघदा सां ते भूआ/फुफ्फड़ दे पिंड कोठे राए सिख्खां विच रहिंदा सां। उनहां दीआं औरतां दे नावां पिछ्छे राजपूतां वांग बाई लाइआ जांदा सी। बाई नां अजे वी प्रचल्लत है।

जिस इलाके विच मिलखा सिंघ जंमिआ उह पध्धरा मैदानी है ते दौड़ां दौड़न दे अनुकूल है। पूरब वल्ल दरिआ झनां वगदा है ते पछ्छम वल्ल सिंध। उह फल मेवे, खजूरां, कणक, कपाह ते कमाद आदि दीआं भरपूर फसलां देण वाली धरती है। हुण बिजली नें होर वी रंग भाग ला दित्ते हन। मुज़फ्फरगहड़, मुलतान तों डेरा गाज़ीखान नूं जांदी जरनैली सड़क उत्ते आबाद है। हुण उत्थे पाकिसतान दा थरमल पावर सटेशन है। जदों मिलखा सिंघ जंमिआ उदों उनहां दा परिवार थोहड़ी जिही ज़मीन उत्ते खेतीबाड़ी करदा सी। उनहां दे दो कच्चे कोठे सन। इक विच परिवार दे जीअ रहिंदे, दूजे विच तूड़ी-पठ्ठे पए हुंदे ते सिआल विच डंगर बझ्झदे। घर दी कणक, घर दा दुध्ध घिओ, घर दा चारा ते घर दी सबज़ी भाजी खाण पीण लई हुंदी। उह दसां नहुंआं दी किरत करदे ते रब्ब दा शुकर मनाउंदे।

मिलखा सिंघ होरीं अठ्ठ भैण भाई सन। पंज भरा ते तिंन भैणां। वड्डा अमीर सिंघ, फिर दौलत सिंघ, मख्खण सिंघ, मिलखा सिंघ ते सभ तों छोटा गोबिंद सिंघ सी। भैणां ईशर, हरबंस ते मखणी सन। मां सवखते उठ्ठदी, चक्की झोंदी, धारां कढ्ढदी, मधाणी पाउंदी ते टब्बर दा खाणा तिआर करदी। दाल रिझ्झदी, तंदूर तपदा ते रोटीआं दे पूर लहिंदे। मां घर दे जीआं नूं रीझ नाल खाणा खुआउंदी। दाल सबज़ी विच देसी घिओ तरो तर हुंदा। उनहां दिनां विच्च धीआं पुत्तरां दे छोटे हुंदिआं दे ही विआह कर दित्ते जांदे सन। अमीर, दौलत, मख्खण, हरबंस ते ईशर पाकिसतान बणन तों पहिलां ही विआह दित्ते गए सन ते उनहां दे बाल बच्चे वी सन। वंड वेले मख्खण सिंघ फौज विच सी ते मिलखा सिंघ सकूले पहड़ रिहा सी।

पिता चाहुंदा सी कि उहदे बच्चे पहड़ जाण पर गोबिंदपुर विच पहड़ाई दा कोई प्रबंध नहीं सी। इक दिन मख्खण सिंघ घरदिआं नूं दस्से बिनां फौज विच भरती हो गिआ। मां उहदे विजोग विच रोण कुरलाउण लग्गी। उनहीं दिनी दूजी विशव जंग दे बद्दल छाए होए सन। मां आपणे पती नूं वार वार कहिंदी कि मख्खण नूं लभ्भो ते मोड़ के घर लिआओ, नहीं तां मैं नहीं बचदी। पिता मख्खण नूं लभ्भदा मदरास गिआ ते दो हफ़तिआं दी भाल पिछ्छों पुत्तर नूं मिलिआ। मख्खण सिंघ नें किहा कि मैं फौज विच ठीक ठाक हां ते छे महीनिआं बाअद छुट्टी मिलण ’ते पिंड अवांगा।

पिता नें पिंड परत के मख्खण दी राज़ी ख़ुशी दस्सी। मां संभल गई। वड्डे तिंने पुत्तर पहड़ नहीं सी सके। पिता समझदा सी कि कोई पहड़ लवेगा तां उहदी जूंन संवर जावेगी। मिलखा सिंघ दा बचपन खेडण मल्ल्हण वाले निआणिआं वांग बीत रिहा सी। उस नूं उहदी रुची दे उलट लागले पिंड पहड़ने पा दित्ता गिआ। उह बोरी बसता लै के मदरस्से जांदा, जित्थे मौलवी ग़ुलाम मुहंमद उस नूं उरदू दे अख्खर सिखाउंदा ते हिसाब दे सुआल समझाउंदा। मदरस्से तों छुट्टी मिलदी तां उह टटीहरी बणिआ घर नूं दौड़दा। प्राइमरी पास करन पिछ्छों उस नूं कोट अद्दू दे सकूल विच पहड़ने पाइआ गिआ। उुहदे नाल उहदे पिंड दा साहिब सिंघ वी सी।

कोट अद्दू गोबिंदपुरे तों सत्त मील सी जित्थे पहुंचण नूं दो घंटे लग्गदे। सवेरे मुलतान वाली गड्डी लंघदी तां उह घरों तुर पैंदे। गड्डी सकूल लग्गण तों दो घंटे पहिलां लंघदी सी जिस नाल पता लग्ग जांदा सी कि सकूल जाण दा वकत हो गिआ। उस इलाके विच गरमी एनी पैंदी कि पारा 50 डिगरी तों वी उप्पर चला जांदा। पहड़न उह नंगे पैरीं जांदे। रेतले राह उत्ते मिलखा सिंघ दे पैर तपदे तां उह दौड़ के किसे किक्करी दी छावें खहड़ के ठंढे करदा। फिर छां तों छां तक दौड़दा, खहड़दा, दौड़दा उह सत्त मील दा पैंडा मुकाउंदा घर पहुंचदा। तत्ती रेत उत्ते लाईआं दौड़ां उहदे जीवन दीआं मुढ्ढलीआं दौड़ां सन जो बाअद विच ओलंपिक खेडां तक जा पुज्जीआं। सिआल विच ठारी हुंदी तां उह दौड़ दौड़ के पैर निघ्घे करदा। इंज उहदीआं लत्तां विच ताकत भरदी गई पर सरीर इकहिरा ही रिहा।

फिर 1947 दा साल आइआ। पंजाबीआं लई वढ्ढ-टुक्क दा साल। रावलपिंडी ते डेरा ग़ाज़ीख़ान वल्लों मारधाड़ दीआं ख़बरां मुलतान/मुज़फ्फरगहड़ वल्ल वी पुज्जण लग्गीआं। पछ्छमी पंजाब विच्चों हिंदू सिख्ख कढ्ढे जाण लग्गे ते पूरबी पंजाब विच्चों मुसलमान। होरनां पिंडां दे जनूंनीआं वल्लों गोबिंदपुर वी धमकीआं पुज्जण लग्गीआं कि जां तां मुसलमान बण जाओ, नहीं फिर लुट्टे-पुट्टे ते मारे जाण लई तिआर रहो। पिंड दे हिंदू सिख्खां नें गुरदवारे विच इकठ्ठे हो के फैसला कीता कि नां उह धरम छड्डणगे ते नां पिंड छड्डणगे। आले दुआले दे पिंडां विच हिंदू सिख्खां दे घर लुट्टे पुट्टे ते साड़े जा रहे सन। बंदे मारे जा रहे सन ते धीआं भैणां दी असमत रोली जा रही सी। चुफेरे सहिम दा माहौल सी। कई मापे आपणीआं जुआन धीआं नूं आपणे हत्थीं मार रहे सन तां कि उह बलातकारां तों बच जाण!

उदों मख्खण सिंघ दी रजमैंट मुलतान विच सी। उस नूं पता लग्गा कि उस दा पिंड ख़तरे विच है। उस नें आपणे कमांडर नूं इस बारे दस्सिआ। कमांडर नें मख्खण सिंघ नाल कुझ सिपाही भेज दित्ते। जदों उह कोट अद्दू पुज्जे तां शहिर विच हिंदू सिख्खां दे घर जळ रहे सन। जनूंनी लुटेरे मारो मार करदे फिर रहे सन। शहिर दी पुलिस दंगाकारीआं नाल रली होई सी। थाणेदार नें मख्खण सिंघ होरां नूं किहा कि उह पुलिस सटेशन चले चल्लण। थाणे तों उह उनहां नाल पुलिस दे सिपाही भेज देणगे तां जो उनहां दे पिंड वासीआं नूं सुरख्खिअत भारत पुचाइआ जा सके। मख्खण सिंघ होरीं पुलिस दी चाल विच आ गए।

जिउं ही मख्खण सिंघ होरीं थाणे पहुंचे उनहां दे हथिआर लै लए गए कि इह सुरख्खिअत रहिणगे। मिलटरी अनुसाशन दे पक्के फौजी समझदे सन कि दंगे रोकण दी ज़िंमेवारी पुलिस दी है। पर पुलिस उनहां नाल दाअ खेड गई ते निहत्थे कीते फौजीआं नूं हवालात विच्च डक्क दित्ता। पिंड वासीआं नूं पता लग्गा तां संपूरन सिंघ थाणे विच मख्खण सिंघ दा पता लैण गिआ। मख्खण सिंघ नें आपणे पिता नूं दस्स दित्ता कि हुण पिंड वासीआं दी जान ख़तरे विच है इस लई तुसीं तुरत निकल जाओ। पिता पिंड मुड़िआ तां लोकां नें इकठ्ठ कर के फैसला कीता कि पिंड किसे हालत विच वी नहीं छड्डणा। मरना मनज़ूर पर धरम नहीं बदलणा। औरतां नूं गुरदवारे अंदर भेज के बंदिआं नें पिंड दुआले पहिरे ला लए।

उध्धर पुलिस नें जनूंनीआं नूं हथिआर दे के गोबिंदपुरे विच्च कतलाम करन दी खुल्ल्ह दे दित्ती। उह नाहरे मारदे ते बलदीआं मिशालां लै के तड़के चार वजे पिंड दी जूह उत्ते पुज्ज गए। पिंड दा नंबरदार हौंसले नाल घोड़े ’ते सवार हो के उनहां कोल पहुंचा ते पिंड दा फैसला दस्सिआ कि नां तां उह पिंड छड्डणगे ते नां ही धरम बदलणगे। नंबरदार नूं उमीद सी कि लुटेरे वापस परत जाणगे। पर उह तां गोली सिक्के नाल लैस सन। नंबरदार मुड़न लग्गा तां किसे नें पिछ्छों गोली मार के उस नूं ढेर कर दित्ता। फिर हमलावर मारोमार करदे पिंड उत्ते आ चहड़े। पिंड वासीआं कोल डागां, तलवारां ते कुहाड़ीआं ही सन। उह जिंना कु लड़ सकदे सन लड़े पर गोली सिक्के नाल हथिआरबंद हमलावरां अग्गे उनहां दी कोई वाह नां चल्ली।

मिलखा सिंघ लुक के जान बचा रिहा सी। पिंड विच कोहराम मच्चिआ पिआ सी। उस नें वेखिआ, उस दीआं अख्खां साहमणे उस दे घर दे जीआं नूं मारिआ जा रिहा सी। लहू लुहाण होए पिता नें मिलखा सिंघ नूं वेखिआ तां उस नें मरन तों पहिलां आख़री बोल बोले, “दौड़ जा पुत्तरा, दौड़ जाह ...।””

मिलखा सिंघ जान बचाउंदा गोबिंदपुरे तों दौड़ पिआ। पैरों नंगा, हमलावरां तो त्रहिंदा, डंडीआं पगडंडीआं ते खेतां विच दी दौड़दा उह कोट अद्दू दे रेलवे सटेशन ’ते पुज्जा ते साहमणे खहड़ी गड्डी दे पहिले ही डब्बे विच चहड़ के बैंच हेठ लुक गिआ। गड्डी लहू नाल लिबड़ी होई सी जिवें उहदे विच वी वढ्ढ-टुक्क कीती गई होवे। जिस डब्बे विच मिलखा सिंघ लुकिआ उह ज़नाना डब्बा सी। बुरके वालीआं कुझ ज़नानीआं उस डब्बे विच चहड़ीआं तां बैंच हेठ लुकिआ जूड़े वाला मुंडा उनहां दी नज़रे पै गिआ। उह जेबकतरा समझ के रौला पाउण लग्गीआं तां मिलखा सिंघ नें मिंनत करदिआं उनहां दे पैर पकड़ लए। उहने तरला कीता कि उहदे मापे मारे गए हन ते उह जान बचा के दौड़िआ है। जे उनहां नें रौला पाइआ तां उहनूं वी मारिआ जावेगा।”

ज़नानीआं विच कुदरतों दइआ वध्ध हुंदी है। उह मसूम मिलखा सिंघ ’ते तरस करदीआं चुप्प कर गईआं ते उस नूं लुकिआ रहिण दित्ता। गड्डी चल्ल पई। ज़नाना डब्बा होण करके उह किसे दी नज़र नां पै सकिआ वरना राह विच ही गड्डी विच्चों उतार लिआ जांदा ते मार दित्ता जांदा। डरिआ सहिमिआ उह मुलतान पुज्ज गिआ जित्थे उह पहिलां वी आपणे वड्डे भरा मख्खण सिंघ कोल जा आइआ सी। रेलवे सटेशन तों उह सिध्धा फौज दीआं बैरकां विच मख्खण सिंघ दे कुआटर पुज्जा। उत्थे उस दी भरजाई जीत आपणे पती दी उडीक विच सी जो अजे मुड़िआ नहीं सी। मख्खण सिंघ तिंन चार दिनां बाअद मुड़िआ तां दोवें भरा फुट्ट फुट्ट के रोए ते जीत उनहां नूं वराउंदी रही।

मख्खण सिंघ नें दस्सिआ कि सानूं कोट अद्दू दी पुलिस नें बंदी बणा लिआ सी। जदों असीं वापस नां मुड़ सके तां साडे कमांडिंग अफसर नें पुलिस नूं टैलीफोन कीता पर उस नूं कोई जवाब नां मिलिआ। फिर उह आप सिपाहीआं दे दो टरक्क लै के कोट अद्दू आइआ ते सानूं पुलिस दी कैद विच्चों छुडाइआ। उत्थो असीं गोबिंदपुरे गए तां पिंड विच गिरझां ते कुत्ते लाशां दा मास चूंड रहे सन। चार चेफेरे लहू डुल्ल्हिआ होइआ सी। जिऊंदा इक बंदा वी पिंड विच्चों नां लभ्भा। गलीआं सड़ीआं लाशां बोअ मार रहीआं सन। वढ्ढीआं टुक्कीआं उह एनीआं बेपछाण हो चुक्कीआं सन कि घर दे जीआं नूं पछानणा वी मुशकल सी।

सिपाहीआं नें सारीआं लाशां दा इक थां ढेर लाइआ। कुझ लक्कड़ां इकठ्ठीआं कीतीआं ते मिट्टी दा तेल पा के लाशां दा ससकार कर दित्ता। इह तां बाअद विच पता लग्गा कि मिलखा सिंघ दे मां बाप, वड्डे भरा अमीर ते दौलत दे परिवार, भैण मखणी ते छोटे भरा गोबिंदे समेत सारे मार दित्ते गए सन। पिछ्छों ख़बर मिली कि अमीर ते दौलत नें मरन तों पहिलां आपणीआं पतनीआं ते धीआं आपणे हत्थीं मार दित्तीआं सन कि हमलावरां दी हवस दा शिकार नां होण। गुरदवारे नूं अग्ग लाई गई तां मिलखा सिंघ दी भैण हरबंस कुझ समें लई बाहर गई होई सी। जदों उस नें आपणी धी दीआं चीकां सुणीआं तां उह मुड़ गुरदवारे विच गई ते अग्ग दीआं लाटां विच्चों धी नूं कढ्ढ लिआई। अजिही सी मां दी ममता!

मुलतान दीआं फौजी बैरकां विच हिंदू सिख्खां दे परिवारां नूं ख़तरा वेखदिआं आरमी वल्लों सरकूलर कढ्ढिआ गिआ कि परिवारां नूं भारत भेज दित्ता जावे। होरनां परिवारां नाल मिलखा सिंघ ते उस दी भरजाई जीत फौजी टरक्क विच चहड़ गए ते हुसैनीवाले दे पुल उत्तों दी फिरोज़पुर पुज्जे। अठ्ठ घंटिआं दा उह सफ़र बड़ा ख़ौफ़नाक सी। थां पर थां गोलीआं चल्लदीआं ते टरक्क विच्चों लाशां दे ढेर दिसदे। पाणी विच लहू तरदा दिसदा। गिरझां मुरदिआं उत्ते मंडराउंदीआं फिरदीआं। उज्जड़े पुज्जड़े लोकां दे काफळे एधर ओधर जांदे दिसदे। फिरोज़पुर सटेशन उत्ते वी करमां मारे लोकां दी कुरबल कुरबल हो रही सी। आपणे पिआरिआं दीआं मौतां दे दुख्ख नाल शरनारथीआं नूं पेट दी भुख्ख वी सता रही सी। उनहां नूं पता नहीं सी लग्ग रिहा कि उनहां दे परिवार विच्चों कौण जिऊंदा बचिआ है ते कौण मर गिआ है!

कुझ समां सटेशन उत्ते कट्टण पिछ्छों मिलखा सिंघ नूं इक कमरे दा उज्जड़िआ घर मिल गिआ ते उह दोवें जीअ उत्थे चले गए। भुख्ख मिटाउण लई मिलखा सिंघ फौजीआं दी छाउणी गिआ। फौजीआं दे बूट पालश कीते, साफ़ सफाई दा कंम कीता ते दो जणिआं जोगी रोटी लै सकिआ जो उनहां नें गंढे नाल खाधी। मख्खण सिंघ दा अता पता नहीं सी मिल रिहा। मिलखा सिंघ कोई ऐसा रुज़गार चाहुंदा सी जिस नाल दोहां जणिआं दा गुज़ारा हो सके। पर फिरोज़पुर विच ऐसा कोई रुज़गार नहीं सी। उत्तों हहड़ आ गिआ जिस नाल उनहां दा रैणबसैरा पाणी विच डुब्ब गिआ। उनहां नें छत्त उत्ते चहड़ के जानां बचाईआं।

हहड़ कुझ लत्था तां उनहां नें लक्क लक्क पाणी विच इक दूजे दा हत्थ फड़ के रेलवे सटेशन दा राह फड़िआ। उनहां नूं लग्गदा सी जे उह दिल्ली पुज्ज जाण तां शाइद उत्थे कोई रुज़गार मिल सके। सटेशन उत्ते बेअंत भीड़ सी ते दिल्ली जाण वाली गड्डी तूसी पई सी। जिवें किवें जीत नूं इक ज़नाने डब्बे विच्च फसण दी थां मिल गई। मिलखा सिंघ डब्बे दी छत्त ’ते चहड़ गिआ। जो कुझ उनहां नूं मुलतान तों टरक्क विच फिरोज़पुर आउंदिआं दिसिआ सी उही कुझ फिरोज़पुर तों गड्डी उत्ते दिल्ली नूं जांदिआं दिसदा गिआ। थांओं थां लहू डुल्ल्हिआ, गिरझां लाशां चूंडदीआं, बिपता मारे लोकां दे आउंदे जांदे काफ़ले ते लहू भरे छप्पड़ ते नदीआं नाले। दिल्ली सटेशन उत्ते वी फिरोज़पुर सटेशन वरगा द्रिश सी। भुख्ख सी, गंदगी सी ते खोहा खिंझी सी। कोई दानी सज्जण भुख्खिआं लई रोटीआं लिआउंदा तां लोक हाबड़ के पैंदे ते इक दूजे दे हत्थों रोटीआं खोहण तक जांदे।

भविख्ख दा, भारत, एशीआ ते कामनवैलथ देशां दा चैंपीअन बणन वाला ते पहिला ओलंपिक रिकारड तोड़न वाला मिलखा सिंघ जून गुज़ारे लई मारा मारिआ फिरदा सी। आख़र उस नूं अजमेरी गेट दे इक दुकानदार नें साफ़ सफ़ाई दा कंम दित्ता। उहदे बदले उस नें मिलखा सिंघ नूं महीने दे सिरफ़ दस रुपए देणे कीते। उह लूण मिरचां नाल बेहीआं रोटीअं खा के गुज़र बसर करदे। जित्थे लाऊड सपीकर तों शरनारथीआं दे नां बोले सन कि कोई रिशतेदार सुणदा होवे तां आ के मिले, उत्थे मिलखा सिंघ नें वी नां दरज कराइआ सी। इक दिन उस दे नां दी अवाज़ पई तां उह की वेखदै कि उस दी भैण ईशर कौर उस नूं मिल पई। उनहां नें रो धो के परिवार दे जीआं दे मरन दा दुख्ख सांझा कीता।

ईशर दे सहुरे हैदराबाद सिंध विच रहिंदे सन। उह जानां बचा के दिल्ली शाहदरे पहुंच चुक्के सन। ईशर दे पती दा परिवार काफ़ी वड्डा सी। जीत उस दे पती दी ही भैण सी। अजिहे विआह नूं वट्टे दा विआह किहा जांदा सी जो राठौड़ सिख्खां विच प्रचलित सी। ईशर उनहां नूं शाहदरे लै गई। उत्थे जीत तां घर दी धी होण करके सवीकारी गई जद कि मिलखा सिंघ नूं दुरकारां मिलदीआं रहीआं। भैण ईशर लकोई छपोई बेही रोटी वी भरा नूं लुका छिपा के दिंदी जिस नूं उह गंढे ते पाणी नाल निगलदा। उदों उस नूं मां दे खुआए परौंठे याद आउंदे ते उहदा रोण निकल जांदा। उस नूं आपणी भैण उत्ते वी तरस आउंदा जो नौकराणी वांग वड्डे टब्बर दी दिन रात सेवा करदी। फिर वी उस नूं कुट्टिआ मारिआ जांदा।

इसे दौरान पता लग्गा कि मख्खण सिंघ भारत पुज्ज गिआ है पर अजे दिल्ली नहीं सी अप्पड़िआ। मिलखा सिंघ भरा दी उडीक करन लग्गा कि हो सकदै उहदे आउण नाल उहदी ते उहदी भैण दी हालत कुझ सुधर सके। उदों तक उहदे मुछ्छ फुट्ट चुक्की सी। मुहल्ले वाले मिऊंसपल कमेटी दे इक नलके तों पाणी भरदे सन जित्थे लंमीआं लाईनां लग्ग जांदीआं। उनहां विच इक लड़की खहड़ी हुंदी जो मिलखा सिंघ दे मन नूं भाउंदी। उह उस दी बालटी आपणी थावें भराउंदा ते कई वार भरी होई बालटी उहदे नाल चुक्की जांदा। इक वार उह सारा दिन घुंमदे रहे। कुड़ी घर गई तां मापिआं नें कुट्ट धरी ते जिहो जिहा वी मुंडा मिलिआ, उहदा तुरत विआह कर दित्ता। मिलखा सिंघ दा दिल टुट्ट गिआ। उस दे हालात होर बदतर हो गए। तंग होइआ उह लफंडरां दी ढाणी नाल रल गिआ ते चोरीआं चकारीआं करन लग्गा।

उह माल गड्डीआं विच्चों कणक, चौल जां खंड दीआं बोरीआं चुराउंदे ते बज़ार विच ससतीआं वेच दिंदे। जूआ खेडदे ते पतंग चहड़ाउंदे। लड़दे झगड़दे चाकू वी चला दिंदे। इक वार उह दिल्ली विच्च रेल दा बिनटिकटा सफ़र करदा फड़िआ गिआ। मैजिसट्रेट दे पेश कीता तां पंदरां रुपए जुरमाना जां तिंन महीने जेल्ह दी सज़ा होई। उस पास पैसा इक वी नहीं सी जिस करके जेल्ह जाणा पिआ। भैण नूं पता लग्गा तां उस नें कंनां दीआं वालीआं वेच के जुरमाना भरिआ ते भरा नूं जेल्हों कढाइआ। मिलखा सिंघ दी उहदे सहुरे घर होर भंडी होई ते उस नूं चोर उचक्का ते निखट्टू होण दे ताहने मिहणे मिलण लग्गे।

उध्धर मख्खण सिंघ दी यूनिट दिल्ली दे लाल किले विच आ गई जित्थों आगिआ लै के उह शाहदरे परिवार नूं मिलण आइआ। मिलखा सिंघ आपणे वड्डे भरा नूं धाअ के मिलिआ किउंकि उही हुण उस दे मापिआं दी थां सी। वड्डे भरा नें दिलासा दित्ता ते उस नूं सकूले पहड़ने पाइआ। पर मिलखा सिंघ दी हुण पहड़ाई विच रुची नहीं सी रही। उस नें भैण ईशर दी हो रही दुरगत बारे मख्खण सिंघ नूं दस्सिआ जिस दा मख्खण सिंघ वी कोई इलाज नां कर सकिआ। इक दिन सहुरिआं नें बिनां कारन उहदी भैण नूं फिर कुट्टिआ तां मिलखा सिंघ तों बरदाशत नां होइआ। मख्खण सिंघ आपणी डिऊटी ’ते गिआ होइआ सी पर बंदूक घर ही छड्ड गिआ सी। मिलखा सिंघ नें बंदूक चुक्की ते भैण नूं कुट्टण वालिआं वल्ल सिध्धी कर के दहाड़िआ, “ख़बरदार, जे किसे नें फिर मेरी भैण ’ते हत्थ चुक्किआ तां सारे टब्बर नूं भुंन दूं!””

उस पिछ्छों ईशर दी जान कुझ सौखी होई। मिलखा सिंघ नें 1950-51 विच दो तिंन वार फौज विच्च भरती होण दी कोशिश कीती पर माड़चू सरीर ते छाती घट्ट होण कारन रद्द कर दित्ता जांदा रिहा। उदों किसे नूं की पता सी कि इह माड़ूआ जिहा मुंडा मौका मिलण ’ते देश दा नां चमकाएगा! मख्खण सिंघ दी बदली दिल्ली तों कशमीर दी हो गई। उह दिल्ली तों जाण लग्गा तां मिलखा सिंघ नें वड्डे भरा नूं किहा, “मैनूं फौज विच्च भरती करवा दिओ, नहीं तां मैथों कोई माड़ा कंम हो-जू। फिर नां कहिणा, परिवार दे नां नूं कलंक ला दित्ता।””

मख्खण सिंघ दी सिफ़ारश नाल उह कशमीर दे इक भरती सैंटर विच नवंबर 1952 विच्च सिपाही भरती हो गिआ। उस दिन उह कई सालां बाअद पहिली वार ख़ुश होइआ। भरती कीते रंगरूटां नूं पहिलां स्रीनगर लिजाइआ गिआ, फिर पठानकोट ते अग्गे उह सिकंदराबाद सैंटर पहुंचे जित्थे इलैकट्रीकल इंजनीअरिंग कोर दा ट्रेनिंग सैंटर सी। उही सैंटर फिर उस दी दौड़ दा मक्का बणिआ।

उत्थे उह सवेरे पंज वजे उठ्ठदा, हाज़री लग्गदी, डरिल्ल कराई जांदी, कसरतां हुंदीआं ते चांदमारी दे निशाने लग्गदे। खाकी वरदी विच परेड कराई जांदी ते फौजी सबक दित्ते जांदे। उत्थे सख़त अनुसाशन लागू सी। जे कोई ग़लती करदा तां मोरचे पुट्टण ते साफ़ सफ़ाई करन दी सज़ा मिलदी। हुकम अदूली करन वालिआं नूं कुआटर गारद जां जेल्ह भेजिआ जांदा। रंगरूटी नें विगड़े होए मिलखा सिंघ नूं तीर वांग सिध्धा कर दित्ता। उस दी तनखाह 39 रुपए महीना सी जिस नूं उह ग़नीमत समझदा। रात दी रोटी खा के फौजी गप्प शप्प मारदे अते मिलखा सिंघ गोबिंदपुरे तों सिख्खे ढोले माहीए गाउंदा ते भंगड़ा पाउंदा।

जनवरी 1953 विच्च सवेर दी रोल काल पिछ्छों उसताद गुरदेव सिंघ नें दस्सिआ कि भलके ऐतवार नूं छे मील दी करास कंटरी दौड़ लग्गेगी। जिहड़े दस जुआन सभ तों मूहरे आउणगे उनहां नूं इक इक गलास दुध्ध दी सपैशल डाईट लाई जावेगी। मिलखा सिंघ उदों 21वें साल विच सी जदों मुकाबले दी पहिली दौड़ दौड़िआ। इस उमर विच्च अथलीट ओलंपिक खेडां दे चैंपीअन बण जांदे हन। करास कंटरी विच उह छेवें सथान ’ते रिहा जद कि उनहां दा उसताद पहिले नंबर ’ते आइआ। उस नें तिंन सौ जुआनां दी हाज़री विच मिलखा सिंघ नूं 'शाबाशे' दित्ती। दुध्ध दे गलास नाल उस नूं दौड़न दी होर प्रैकटिस करवाई जाण लग्गी।

छे हफ़तिआं बाअद सैंटर दी अथलैटिक मीट आ गई। उहदे विच हैदराबाद ते सिकंदराबाद दीआं सभ यूनिटां दे अथलीटां नें भाग लैणा सी। गुरदेव सिंघ नें मिलखा सिंघ नूं पुछ्छिआ, “400 मीटर दौड़ लएंगा?””

मिलखा सिंघ नें पुछ्छिआ, “किंनी हुंदी ऐ 400 मीटर?”

उत्तर मिलिआ, “टरैक दा इक चक्कर।””

मिलखा सिंघ नें किहा, “इक चक्कर की, मैं तां वीह चक्कर ला सकदां।””

उसताद नें समझाइआ कि इक्को चक्कर विच वीह चक्करां जिंना ज़ोर लाउणा है।”

नवीं पीहड़ी इह जाण के हैरान होवेगी कि जिस दौड़ाक नूं वीह इक्की साल दी उमर तक 400 मीटर दौड़ दा पता ही नहीं सी उही दौड़ाक उस दौड़ विच ओलंपिक खेडां दा रिकारड तोड़ गिआ! तदे तां कहिंदे हन कि बंदे अंदर सुत्तीआं पईआं संभावनावां दा की पता कदों जाग पैण? हर जुआन अंदर मिलखा सिंघ मौजूद है। सिरफ़ जगाउण दी लोड़ है।

मिलखा सिंघ 400 मीटर दौड़ दी प्रैकटिस करन लग्गा। पहिले दिन 63 सैकंड विच ट्रैक दा चक्कर लग्गा। एने कु समें विच लगपग हर हुंदड़हेल नौजुआन इह दौड़, दौड़ लैंदै। मिलखा सिंघ दा कद्द 5 फुट्ट 9 इंच हो गिआ सी पर सरीर दा इकहिरा होण करान भार डेढ कु मण ही सी। उस दे पैर वी पतले सन ते गिट्टे वी पतले जिवें खरगोश जां शिकारी कुत्ते दे होण। मोढिआं तों पुड़िआ वल्ल नूं जुस्सा छांटवां सी। लक्क लचकवां सी जो दौड़न लई चंगेरा सी। उसताद नें भांप लिआ सी कि मिलखा सिंघ लंमीआं दौड़ां दी थां वधीआ सपरिंटर बण सकदा सी।

अथलैटिक मीट विच 400 मीटर दी दौड़ शुरू होण लग्गी तां फौज दे मंने दंने दौड़ाकां विचकार मिलखा सिंघ वी नंगे पैरीं खहड़ा सी। उस नूं दौड़ दीआं रसमां दा वी अजे पूरा गिआन नहीं सी। मिलखा सिंघ फिर वी चौथे नंबर ’ते आ गिआ ते बरीगेड दी 4+400 मीटर दी रिलेअ टीम लई चुणिआ गिआ। फिर उह गंभीर हो के दौड़ दी प्रैकटिस करन लग्गा। उह आपणी सिपाही दी डिऊटी वी पूरी करदा ते जदों वकत मिलदा दौड़ दा अभिआस वी करी जांदा। उह रात दी रोटी लिआ के पलेट नाल ढक दिंदा ते चारपाई हेठ रख्ख जांदा। रात दे हनेरे विच ही गराऊंड विच दौड़दा फिरदा। इक चक्कर लाउंदा, फिर बैठ जांदा, फिर चक्कर लाउंदा फिर बैठदा। जदों सरीर दी बस्स हो जांदी तां चारपाई हेठों ठंढी होई पई रोटी खा के सौं जांदा। उस नूं दौड़न दी कोई साइंटेफिक कोचिंग नहीं सी मिल रही। पर उह कुझ कर विखाउण लई आपणे अंदरले सिरड़ नाल अंनही दौड़ दौड़ी जांदा।

इक रात जदों उह हनहेरे विच दौड़ रिहा सी तां बरगेडीअर वोहरा नें उस नूं वेख लिआ। बरगेडीअर डिनर कर के सैर कर रिहा सी। उस नें पुछ्छ-गिछ्छ कीती। डरे होए मिलखा सिंघ नें किहा, “सर, मैं बरगेड दी टीम वल्लों दौड़न जाणै। दिने डिऊटी देण कारन मैनूं दौड़न दा वकत नहीं मिलदा इस लई रात नूं दौड़ रिहां। मैनूं माफ़ कर दित्ता जावे।””

बरगेडीअर नें अगले दिन जे. सी. ओ. नूं किहा कि मिलखा सिंघ दी दिन दी डिऊटी हटा दित्ती जावे तां कि उह दौड़न दी प्रैकटिस कर सके। नाले उह मैनूं मिलण आवे। जे. सी. ओ. नें हुकम मिलखा सिंघ दे उसताद नूं पुचा दित्ता। उसताद समझ बैठा कि मिलखा सिंघ नें उस दी शिकाइत कीती होवेगी। उस तों असली गल्ल पुछ्छे बिनां उस नें मिलखा सिंघ दीआं पसलीआं विच डंडा चुभोंदिआं किहा, “तैनूं कोई शिकाइत सी तां मैनूं दस्सदा। बरीगेडीअर कोल किउं गिआ?” नाल ही उस नें मिलखा सिंघ नूं पिठ्ठू चुक्क के दौड़न दी फटीग ला दित्ती। इउं उस दी होरनां जुआनां साहमणे बेइज़्ज़ती होई।

सज़ा भुगत के मिलखा सिंघ नें असली गल्ल दस्सी तां उस नूं दिन दी डिऊटी तों छोट दे दित्ती गई। हफ़ते बाअद उह बरीगेडीअर नूं मिल सकिआ। बरगेडीअर वोहरा पिआर नाल मिलिआ, उस दा हौसला वधाइआ ते किहा, जदों वी ज़रूरत पवे उह बिनां झिजक मिले। बरगेडीअर दे हुकम अनुसार उहदी दिन दी मुशक्कत माफ़ करन नाल दौड़न लई सहूलतां वधा दित्तीआं गईआं। उस दी खुराक विच दुध्ध नाल आंडे वी ला दित्ते गए ते दौड़न वाले बूट वी दित्ते गए। इहदे नाल मिलखा सिंघ लई दौड़ां दी दुनीआ दे दरवाज़े खुल्ल्ह गए!

दसंबर 1954 विच सिकंदराबाद विच्च ई. ऐम्म. ई. सैंटर दी सपोरटस मीट होई। उस विच मिलखा सिंघ 400 मीटर 52 सैकंड विच दौड़ के फसट आइआ। जनवरी 1955 विच बरीगेड दी मीट विच्च उस नें 50 सैकंड टाईम कढ्ढिआ ते सैकंड रिहा। हैलसिंकी ओलंपिकस ते मनीला दीआं एशिआई खेडां विच भाग लै के आइआ सोहण सिंघ 49 सैकंड नाल प्रथम रिहा। दो हफ़ते बाअद पूने विच दख्खणी कमांड दी मीट होई। सोहण सिंघ उत्थे दौड़िआ ही नां ते मिलखा सिंघ 49.4 सैकंड विच दौड़ के फसट आ गिआ। फिर अंबाले सारी फौज दीआं खेडां होईआं। एशिआई खेडां विच्चों मैडल जित्तण वाला जोगिंदर सिंघ प्रथम रिहा ते मिलखा सिंघ दोम। इंज उह भारती फौज दी टीम विच चुणिआ गिआ।

1956 दीआं नैशनल खेडां पटिआले होईआं। महाराजा यादविंदर सिंघ नें खेडां दा उदघाटन करदिआं किहा कि इत्थे जिहड़े खिडारी वधीआ नतीजे देणगे उनहां नूं मैलबौरन दीआं ओलंपिक खेडां दी तिआरी लई चुणिआ जावेगा। मुकाबले तों पहिलां नंगे पैरीं प्रैकटिस करदिआं मिलखा सिंघ दी अड्डी विच तिख्खा पत्थर चुभ्भ गिआ। खून निकलिआ, सोज़ हो गई पर मिलखा सिंघ नें प्रैकटिस जारी रख्खी जिस नाल ज़ख़म विगड़ गिआ। फिर वी मिलखा सिंघ दौड़ दे फाईनल विच पुज्ज गिआ। उस दे पैर दा बुरा हाल वेख के डाकटर नें उस नूं दौड़ विच भाग लैणो वरजिआ। उस तों चंगी तरहां तुर वी नहीं सी हुंदा पर उह हठ्ठ कर के दौड़िआ ते चौथे नंबर ’ते आइआ।

मैलबौरन दीआं ओलंपिक खेडां लई कोचिंग कैंप वासते जिनहां अथलीटां दी चोण कीती गई उनहां विच मिलखा सिंघ दा नां नहीं सी। महाराजे नें ज़खमी हालत विच मिलखा सिंघ दी दौड़ वेखी सी जिस तों उह बड़ा प्रभावत होइआ सी। जे उह ज़ख़मी नां हुंदा तां संभव सी दौड़ जित्त लैंदा। महाराजे दी इछ्छा अनुसार उस नूं वी कोचिंग कैंप विच रख्ख लिआ गिआ। कोचिंग कैंप बंगलौर लग्गा जित्थे मिलखा सिंघ नूं पहिली वार साइंटेफिक कोचिंग मिली। सही सटारट लैण दा पता लग्गा ते दौड़ फिनिश करन दी जाच आई। खुराक वी चंगी मिलदी रही। उत्थे ही उस नूं पहिली वार सपाईकस पाउण लई मिले। इस तों पहिलां उह नंगे पैरीं ही दौड़दा सी।

तिंन हफ़तिआं दे कोचिंग कैंप बाअद टराइल होए तां इंडीआ दे चैंपीअन जोगिंदर सिंघ ते मिलखा सिंघ दा टाईम बराबर रिहा। दोहां नें 400 मीटर दौड़ 48.2 सैकंड विच दौड़ी। मैलबौरन-1956 दीआं ओलंपिक खेडां लई फाईनल टराइल पटिआले होणे सन। पहिली वार तां पटिआले उहदी अड्डी विच तिख्खा पत्थर चुभ्भिआ सी। दूजी वार उस नूं निकारा करन लई मूंह सिर ढके कुझ बंदिआं नें उहदे कमरे विच जा के उहदे उत्ते कंबल सुट्टिआ ते हाकीआं नाल कुट्टण लग्गे। उहदी चीक पुकार सुण के जदों उहदे साथी मिलखा सिंघ कोल पहुंचे उदों तक हमलावर भज्ज चुक्के सन। मिलखा सिंघ नूं पता तां लग्ग गिआ सी कि उह कौण हो सकदे सन पर उस नें किसे दा नां नहीं लिआ। उस नूं रगड़ां ते गुझ्झीआं सट्टां लग्गीआं सन, कोई डूंघा घाओ नहीं सी होइआ ते नां कोई हड्डी पस्सली टुट्टी सी।

उह हौसले ते रोह नाल टराइल देण नित्तरिआ। इत्थे वी डाकटर नें दौड़नों मनहा कीता पर मिलखा सिंघ समझदा सी उहदा भविख्ख इसे दौड़ उत्ते है। उस नें बड़ीआं मुसीबतां सहीआं सन ते सोचिआ, “इक होर सही।””

उह सटारटिंग लाईन ’ते आइआ तां दूजे दौड़ाकां नें उस वल्ल हैरानी नाल वेखिआ। इह तां फेर वी आ गिआ! दौड़ शुरू होई ते चैंपीअन बणे आउंदे दबंग दौड़ाक पछड़ने शुरू हो गए। मिलखा सिंघ नें तकलीफ़ दी परवाह नां करदिआं आपणी सारी शकती दौड़ विच झोक दित्ती ते सभ तों अग्गे निकल गिआ। पहिले सथान ’ते आउण नाल उस नूं भारत दी अथलैटिक टीम विच चुण लिआ गिआ। इस नाल मिलखा सिंघ नूं सारीआं तकलीफ़ां भुल्ल गईआं ते उस नें कुट्टण मारन वालिआं नूं वी माफ़ कर दित्ता। इह उस दी वडत्तण सी कि हमलावरां नूं जाणदे होए वी उस नें किसे दा नां नहीं लिआ। इस नाल इह वी पता लग्गदै कि दौड़ां दे खेतर विच अग्गे वधण लई किहो जिहीआं रुकावटां राह रोकदीआं ते उनहां रुकावटां तों पार होण लई किहो जिहे सिरड़ दी लोड़ है?

ओलंपिक खेडां विच भाग लैणा मिलखा सिंघ दे सुफ़ने विच वी नहीं सी। जिस दौड़ दा तिंन साल पहिलां उस नूं पता वी नहीं सी कि किंनी हुंदी है उही दौड़ उस दा कैरीअर बण गई। इंडीआ दी वरदी पाउण लई उस दा नाप लिआ गिआ ते इंडीआ दे कलर वाला कोट सीता गिआ। इंडीआ दी जेब वाला कोट पा के उह फुल्लिआ नहीं सी समा रिहा। उह वार वार शीशा वेखदा। आसट्रेलीआ जाण तों पहिलां इहो कोट पा के उह भैण नूं मिलिआ। बेहीआं सुक्कीआं रोटीआं खाण वाला उस दा वीर हुण हवाई जहाज़ां दा सवार बण गिआ सी!

बंबई दे शांता करूज़ हवाई अड्डे तों भारती टीम हवाई जहाज़ चहड़ी। जहाज़ उडण लग्गा तां मिलखा सिंघ नें वाहिगुरू नूं धिआइआ ते अख्खां मीच लईआं। इंजण दे धूंएं तों उस नें समझिआ कि जहाज़ नूं अग्ग लग्ग गई पर एअर होसटैस्स नें उस नूं निशचिंत कीता। इह उस दा पहिला हवाई सफ़र सी। उस नूं बैलट बंनहणी वी नहीं सी आ रही जो एअर होसटैस्स नें बंनही। मैलबौरन उह ओलंपिक पिंड विच रहे जित्थे महिंदर सिंघ उहदे नाल रिहा। दोहां दा अंगरेज़ी वल्लों हत्थ तंग सी जिस करके उह मखौलां दे पातर बणदे ते होरनां नूं बणाउंदे रहे। उत्थे उह अंगरेज़ी डानस करना वी सिख्खे पर डानस उह भंगड़ा पाउण वांग ही करदे। उत्थे उनहां दे आटोगराफ़ लए जांदे ते रात नूं सौण लग्गे उह गिणदे कि अज्ज किंने दसख़त कीते!

मिलखा सिंघ बेशक्क आपणी पहिली हीट विच फाडी रहि के दौड़ तों बाहर हो गिआ पर मैलबौरन तों नवां उतशाह लै के मुड़िआ। 400 मीटर दौड़ दा ओलंपिक चैंपीअन अमरीका दा चारलस जैंकिनस उनहां दे नेड़े ही ठहिरिआ होइआ सी। उस नें मिलखा सिंघ नूं इस दौड़ दी तिआरी दे कुझ गुर दस्से जो उस नें पल्ले बंनह लए ते भारत परत के उहनां मुताबिक प्रैकटिस करन लग्गा। कदे उह भार चुक्क के दौड़दा, कदे रेते ’ते दौड़दा ते कदे चहड़ाई उत्ते दौड़दा। जिम जांदा, कसरतां करदा। करास कंटरीआं ते फारटलेकां लाउंदा। पसीना वहाउंदा बुनैणां निचोड़दा। मुहड़के नाल मघ्घ भरी जांदा। वितों बाहरा ज़ोर लाउंदिआं उह बेहोश हुंदा ते कदे कदे लहू दीआं उलटीआं करदा। उस नें निशाना मिथ लिआ सी कि ओलंपिक रिकारड तोड़ना ते गोलड मैडल जित्तणा है। उह पोह माघ दीआं ठारीआं ते जेठ हाहड़ दीआं धुप्पां विच वी दौड़िआ फिरदा। मिहनत, मिहनत ते सख़त मिहनत ही उस दा रोज़ाना रुटीन सी। बारां महीने 365 दिन। मींह हनेरी कुझ वी उस नूं दौड़नों रोक नहीं सन सकदे।

पहिलां गुरदेव सिंघ, फिर बलदेव सिंघ, फिर रणबीर सिंघ ते अख़ीर डा. हावरड दा चंडिआ उह तेज़ तों तेज़ दौड़न लग्गा। 1957 चहड़दिआं उहदीआं जित्तां दा दौर शुरू हो गिआ। उस साल कौमी खेडां बंगलौर विच होईआं। उस नें 200 मीटर दौड़ 21.3 ते 400 मीटर 47.5 सैकंड विच दौड़ के दो गोलड मैडल जित्ते। उस दीआं फौज विच ही नहीं घर घर गल्लां होण लग्गीआं। 1958 दीआं नैशनल खेडां कटक दे बाराबत्ती सटेडीअम विच होईआं तां मिलखा सिंघ नें कट्टक ही चाहड़ दित्ता। उस नें 200 मीटर दौड़ 21.2 ते 400 मीटर 46.6 सैकंड विच दौड़ के हेठली उत्ते लिआ दित्ती। इह नां सिरफ़ भारत दे नवें नैशनल रिकारड सन बलकि एशीआ दे दौड़ाकां लई वी चैलंज सन। दो महीनिआं बाअद टोकीओ दीआं एशिआई खेडां हो रहीआं सन। उदों ओलंपिक रिकारड 45.9 सैकंड सी जो उस दी पहुंच विच आ गिआ सी। मिलखा सिंघ दी मशहूरी भारत दीआं हद्दां लंघ के कुल एशीआ विच होणी शुरू हो गई।

मई 1958 विच उह कलकत्ते तों टोकीओ नूं हवाई जहाज़ चहड़े। टोकीओ उनहां दा भरपूर सवागत होइआ ते मीडीए नें मिलखा सिंघ नूं घेरी रख्खिआ। मिलखा सिंघ जित्थे वी जांदा कैमरे उहदा सवागत करदे। उत्थे प्रदुमण सिंघ उहदा रूमएट सी जिस नें गोले ते डिसकस सुट्टण विच गोलड मैडल जित्ते सन। उनहां दे कमरे विच सवेरे जपानी कुड़ी चाह लै के आई तां उस नें मिलखा सिंघ नूं 'गुड्ड मारनिंग' कहिंदिआं पुछ्छिआ, “निंबू वाली चाह लओगे जां चीनी वाली? जे चीनी वाली पीओगे तां किंनी चीनी पावां?” उस नें बड़े प्रेम नाल मिलखा सिंघ नूं चाह बणा के पेश कीती। जदों उह प्रदुम्मण सिंघ नूं चाह पुछ्छण लग्गी तां मचले जट्ट नें किहा, “मैं चाह फेर पीऊं, पहिलां गुड्ड मारनिंग कहि!” अजिहा हासा मखौल भारती खिडारी अकसर करदे रहिंदे सन ख़ास कर के फौज दे खिडारी। मिलखा सिंघ ते प्रदुम्मण सिंघ भगता इक दूजे नूं 'निंबू वाली चाह' दी गल्ल सुणा के छेड़दे।

इक वार मैं भगते गिआ तां प्रदुम्मण सिंघ नें 'निंबू वाली चाह' नाल मिलखा सिंघ दीआं कई होर गल्लां सुणाईआं। उहदे दस्सण अनुसार मिलखा सिंघ चीहड़ा बहुत सी। थक्कण दा कदे नां ई नहीं सी लैंदा। ऊं इलती वी बहुत सी। अंबाले कैंप विच्च चोरीओं गंने चूपदा सी। इक वार किसे जट्ट दे गंने भंन बैठा। उत्तों मालक आ गए। मिलखा मूहरे ते जट्ट मगर। भज्जिआ इह कदों डाही दिंदा सी? इह बैरकां विच्च आ के लुक गिआ ते सानूं कहिंदा बचाओ एनहां जट्ट बाविआं तों। उह बैरकां विच्च लभ्भदे साडे कोल आए ते कहिंदे, “इह नित्त गंने भंनदा सी साडे, अज्ज नी छड्डणा। कढ्ढो बाहर एहनूं, बणाईए वड्डा चैंपीअन!”” असीं बथेरा किहा बई माफ़ कर दिओ पर उह सिर ई चहड़दे गए। अख़ीर मैं ई दबका मारिआ, “जे चाह पीणी आं तां चाह पी लो, जे रंम पीणी आं रंम पी लो। उहने गंने ई भंने आं कोई कुड़ी तां नी कढ्ढ लिआइआ जिहड़ी एडी वाहर चाहड़ी आ!” एनी कहिण दी देर सी कि उह ढैले पै गए ते ओथों ई पत्तरा वाच गए।”

टोकीओ दीआं खेडां विच दो अथलीट सटार समझे जा रहे सन। इक पाकिसतान दा अबदुल्ल ख़ालिक सी ते दूजा भारत दा मिलखा सिंघ। अबदुल्ल ख़ालिक नें 100 मीटर दी दौड़ जित्त लई ते मिलखा सिंघ नें 400 मीटर दी। जिहड़ा 200 मीटर दी दौड़ जित्तदा उह एशीआ दा बैस्सट अथलीट बणना सी। मीडीए नें 200 मीटर दौड़ दे मुकाबले दी उत्तेजना बहुत वधा दित्ती सी। अबदुल्ल ते मिलखा सिंघ उत्ते शरतां लग्ग चुक्कीआं सन। दौड़ तों पहिलां मिलखा सिंघ नूं अबदुल्ल ख़ालिक नाल मिलाइआ तां अबदुल्ल नें पाडी मारी, “एस सिख्खड़े नें मेरा धक्का कित्थों सहिणै!””

अबदुल्ल डाढे ग़ुमान विच सी ते नवें उठ्ठ रहे मिलखा सिंघ नूं टिच्च समझ रिहा सी। 200 मीटर दौड़ शुरू होण लग्गी तां सटेडीअम कंढिआं तक भरपूर सी। इक कुड़ी नें मिलखा सिंघ नूं हल्लाशेरी दिंदिआं किहा, “अज्ज अबदुल्ल ख़ालिक नूं हरा देवें तां जो मंगें मिलेगा।”” इस हल्लाशेरी नें उहदे अंदर तूफ़ान लै आंदा। उहने सोचिआ भावें जान चली जावे उह उस कुड़ी नूं ख़ुश करेगा। लेनां मल्लण लई परचीआं चुकाईआं तां मिलखा सिंघ नूं अंदरली लेन मिली ते अबदुल्ल ख़ालिक नूं बाहरली। 'आन यूअर मारक' कहिण उत्ते दौड़ाक सटारटिंग बलाकां उत्ते बैठे। 'सैट्ट' कहिण उत्ते उठ्ठे ते दौड़न लई तिआर होए। फाइर होइआ तां बलाकां तों गोली वांग निकले। करव तों सेध ’ते आउंदिआं दोहां दे कदम बराबर उठ्ठ रहे सन ते मोढे इंचां नाल अग्गे पिछ्छे हो रहे सन।

सारे दरशक उतेजना विच सीटां तों उठ्ठ खहड़े सन। साहमणे फीता सी। जिस नें वी जित्तणा सी बस्स इंचां दे फासले नाल जित्तणा सी। फीते तों तिंन चार मीटर पिछ्छे मिलखा सिंघ दा मस्सल खिच्चिआ गिआ। उहदीआं लत्तां इक दूजी विच अड़ गईआं जिस नाल उह फीते नूं छोंहदा भुंजे डिग्ग पिआ। फोटो फिनिश वेखण बाअद ऐलान होइआ, ‘मिलखा सिंघ फसट।’ ऐलान होण दी देर सी कि सारे एशीआ विच मिलखा मिलखा हो गई। उस नें एशिआई खेडां दे दो नवें रिकारड कीते ते उस नूं एशीआ दा बैस्सट अथलीट ऐलानिआ गिआ। साथीआं नें उस नूं वधाईआं दित्तीआं ते जफ्फीआं विच मधोल लिआ। उस कुड़ी तों वी ख़ुशी नहीं सी सांभी जा रही, जिस नें मिलखा सिंघ नूं हल्लाशेरी दित्ती सी।

मिलखा सिंघ आपणे कमरे विच परतिआ तां शीशा उहदे नाल गल्लां करन लग्गा। उस नूं आपणा बचपन याद आइआ, मां पिओ याद आए, कतलो-ग़ारत, खूंन खराबा, लहू लिब्बड़ी गड्डी, सुक्कीआं बेहीआं रोटीआं, दिल्ली दी जेल्ह, दुध्ध दा गलास, दौड़ां दी बेहोशी, लहू दीआं उलटीआं, साथीआं दी कुट्ट मार ...। उस नें अख्खां बंद कर लईआं ते मूधे मूंह लेट गिआ। अख्खां विच्चों सिमदे हंझू उहदा सिरहाणा सिंजण लग्गे। उह पता नहीं कदों तक यादां विच्च खोइआ रहिंदा जे हस्सदा हसाउंदा प्रदुम्मण सिंघ उस नूं नां उठालदा। भगते दे मलवई दीआं मुसकणीआं नें चेता कराइआ, “उह कुड़ी कित्थे आ जिहड़ी कहिंदी सी जो मंगेंगा सो मिलेगा?”

उस रात जपान दे शहिनशाह नें जेतूआं नूं शाही खाणे उत्ते सद्दिआ। मिलखा सिंघ मीडीए दीआं नज़रां दा केंदर बणिआ रिहा। शहिनशाह नें मिलखा सिंघ नूं उचेची वधाई दित्ती जिस नें टोकीओ दीआं एशिआई खेडां नूं रंग भाग ला दित्ते सन। पर उस नूं इह नहीं सी पता कि एशीआ दा चैंपीअन बचपन विच आपणे जद्दी पिंड गोबिंदपुरे विच्चों किहड़े हालीं निकलिआ सी? जान बचा के दौड़िआ यतीम बालक, कोट अद्दू तों मुलतान नूं जांदी गड्डी विच लुक तां गिआ सी पर उह बुरके वालीआं औरतां ही सन जिनहां नें उस दी जान बचाई सी। उनहां रहिमदिल सवाणीआं नूं की पता सी कि जूड़े वाला इहो बाल पाकिसतान दे अबदुल्ल ख़ालिक नूं हरा के एशीआ दा रुसतम बणेगा। मिलखा सिंघ दे दिलों दुआवां निकल रहीआं सन, “जींदीआं रहिण उह सवाणीआं!””

टोकीओ नूं साइओनारा/अलविदा कहिंदे भारती खिडारी जहाज़ चहड़े, हांगकांग राहीं कलकत्ते ते फिर दिल्ली परते। राशटरपती डा. राजिंदर प्रशाद, प्रधान मंतरी जवाहर लाल नहिरू ते जनरल थमई्ईआ नें जेतू खिडारीआं नूं शाबाशे दित्ती। नहिरू नें तीन मूरती भवन विच्च प्रीती भोजन उत्ते बुलाइआ। मिलखा सिंघ नूं प्रधान मंतरी नाल मेज़ उत्ते बहिण दा माण मिलिआ। जदों उस नूं मिलखा सिंघ दे पिछोकड़ दा पता तां नहिरू नें गच्च भर के किहा, “बेटा, मैं तेरा खोइआ बचपन तां नहीं मोड़ सकदा, ते नां मोए मां बाप वापस लिआ सकदा हां, हुण तूं मैनूं ही मां बाप समझ ते जदों वी तैनूं लोड़ पवे सिध्धा मेरे कोल आईं।””

जिनहां खिडारीआं नें गोलड मैडल जित्ते सन नौकरी विच सभ नूं तरक्की दित्ती गई। मिलखा सिंघ नूं सिपाही तों सिध्धा जे. सी. ओ. बणा दित्ता गिआ। जनरल थमई्ईआ नें ख़ुद तरक्की दे सटार लाए। सिकंदराबाद सैंटर विच वधाईआं देण वालिआं दी चहिल पहिल लग्गी रही। कुदरत मिलखा सिंघ ’ते दिआल हो गई सी।

1958 विच ही ब्रिटिश अंपाइर ते कामवैलथ देशां दीआं खेडां हो रहीआं सन जिनहां विच अथलैटिकस दा मिआर एशीआ तों उचेरा सी। उनहां खेडां विच्चों कोई भारती अथलीट मैडल नहीं सी जित्त सकिआ। हुण मिलखा सिंघ ’ते उमीदां सन। भारती टीम दिल्ली तों हवाई जहाज़ चहड़ी ते लंडन दे हीथरो हवाई अड्डे ’ते जा उत्तरी। उत्थों उह रेल गड्डी राहीं वेलज़ दे शहिर कारडिफ़ पुज्जे जित्थे कामनवैलथ खेडां होणीआं सन। उत्थे अमरीकन पिछोकड़ वाला डा. हावरड मिलखा सिंघ दा कोच सी। मिलखा सिंघ दे मुकाबले विच विशव दे मंने दंने दौड़ाक सन। दख्खणी अफरीका दा मैलकम सपैंस सी, जमाइका दा जारज कैर, आसट्रेलीआ दा केवन गौसपर, कैनेडा दा टैरी टोबाको ते इंगलैंड दा जौनह सालिसबरी।

दौड़ वाले दिन मिलखा सिंघ फ़िकर नाल जागिआ। गरम पाणी विच बैठा, हलका बरेक फासट कीता, झपकी लई ते ताज़ा दम होइआ। इक वजे केस वाहे, जूड़ा कीता ते जूड़े उत्ते रबड़ छल्ले चाहड़े। बैग विच सपाईकस, छोटा तौलीआ, कंघा ते गुलूकोज़ दे पैकट पाए। जूस दा कप्प पी के सटेडीअम पुज्जा। वख्ख वख्ख देशां दे रंग बरंगे झंडे झूल रहे सन। 400 मीटर दौड़ दी पहिली काल होई तां दौड़ाक सटारटिंग लाईन ’ते चले गए। दौड़ शुरू होण लग्गी तां मिलखा सिंघ नें टरैक सूट उतारिआ, तौलीए नाल मुहड़का पूंझिआ ते सटारटिंग बलाक नूं सैट्ट कीता। उहदी बुनैण उत्ते 'इंडीआ' दे अख्खर चमक रहे सन। फिर फाइर होइआ ते दौड़ शुरू होई। 300 मीटर तक मिलखा सिंघ सभ तों मूहरे सी। अख़ीरले सौ मीटरां विच सपैंस नें उस नूं पिछाड़न दी पूरी वाह लाई पर मिलखा सिंघ दी छाती फीते नूं पहिलां जा छोही। इहदे नाल ही उह बेहोश हो के डिग्ग पिआ।

सटेडीअम हल्लाशेरी दीआं गूंजदीआं आवाज़ां पिछ्छों सकते विच आ गिआ। मिलखा सिंघ नूं सट्रैचर उत्ते पा के ट्रैक तों लांभे लिजाइआ गिआ। डाकटरी सहाइता ते आकसीज़न दित्ती गई। जदों उह होश विच आइआ तां इह जाण के बेहद्द ख़ुश होइआ कि उह दौड़ जित्त गिआ है। इह पहिला मौका सी कि कोई भारती अथलीट कामनवैलथ मुलकां दा चैंपीअन बणिआ। मिलखा सिंघ नूं भारती झंडा फड़ाइआ गिआ जिस नूं लै के उस नें सटेडीअम दा जेतू चक्कर लाइआ। इक पत्तरकार नें पुछ्छिआ, “आपणे देश वासीआं लई कोई संदेश?”

मिलखा सिंघ नें किहा, “मेरे पिआरे देश, तेरे इक पुत्तर नें आपणी डिऊटी निभा दित्ती है। मैं चाहुंनां हर बंदा आपणी डिऊटी निभाए।””

बरतानीआं विच भारती हाई कमिशनर लग्गी पंडत जवाहर लाल दी भैण श्रीमती विजे लखशमी पंडित नें मिलखा सिंघ नूं उचेची मुबारकबाद दित्ती। इह वी दस्सिआ कि प्रधान मंतरी जी दा सुनेहा है कि मिलखा सिंघ नूं पुछ्छ के दस्सो उह किहो जिहा इनाम चाहुंदा है? मिलखा सिंघ संगदा चुप्प रिहा। दुबारा पुछ्छण ’ते उस नें किहा, “जिद्दण असीं भारत पुज्जीए, जे हो सके तां उस दिन नैशनल छुट्टी कीती जावे।””

रात नूं महाराणी ऐलिज़बैत्थ नें शाही महिलां विच शाही भोज दित्ता। उस नें ते उस धी राजकुमारी ऐन्न. नें वधाईआं दित्तीआं। इह पहिलां मौका सी कि मिलखा सिंघ नें बीअर दा घुट्ट भरिआ। फिर डानस शुरू होइआ। डानस करदिआं कुझ पल लाईट बुझाई गई तां चानण होण पिछ्छों वेखिआ कि कईआं दे मूंहां उत्ते लिपसटिक लग्गी होई सी! मिलखा प्रदुम्मण नूं छेड़ रिहा सी ते प्रदुम्मण मिलखे नूं। अगले दिन उह लंडन तों दिल्ली पुज्जे तां देश विच सच्चमुच्च छुट्टी सी। मिलखा सिंघ दा नां घर घर पुज्ज गिआ सी। इह सी मिलखा सिंघ दी दौड़ दा जादू। उस नूं भारत सरकार नें पदम श्री दा पुरसकार दित्ता ते अमरीका नें हैलमज़ टराफी दा अवारड। उस दे प्रशंसकां नें पिआर निशानीआं ते तोहफ़िआं दे ढेर ला दित्ते।

70विआं विच्च इंगलैंड विच फिर कामनवैलथ खेडां होईआं तां मिलखा सिंघ नूं बतौर महिमान उत्थे सद्दिआ गिआ। उदों तरसेम पुरेवाल पंजाबी रसाले देस प्रदेस दा संपादक सी। उस नाल पंजाबीआं दा पूरा जथा ही मिलखा सिंघ दे चोले दीआं तणीआं फड़ के सटेडीअम अंदर प्रवेश कर गिआ सी। इह तरसेम पुरेवाल ही सी जिस नें विच पै के उस दी जीवनी पाश तों लिखवाई सी। बघ्घी विच जांदी राजकुमारी ऐन्न. नें किते मिलखा सिंघ नूं जांदे वेखिआ तां बघ्घी रुकवा के 'हैलो मिलखा सिंघ' कहि के हाल चाल पुछ्छिआ सी। उह ख़ुद घोड़सवारी दी ओलंपीअन सी।

1960 विच्च रोम दीआं ओलंपिक खेडां होणीआं सन। दो साल मिलखा सिंघ उस दी तिआरी विच लग्गा रिहा। 1958 तों 60 तक उह कुल दुनीआ विच दौड़िआ। उहदे दस्सण मूजब उस नें मुकाबले दीआं 80 दौड़ां विच भाग लिआ जिनहां विच्चों 77 जित्तीआं। उनहीं दिनी उस दा हैड्ड कुआटर लंडन हुंदा सी पर उह लभ्भिआं नहीं सी लभ्भदा। कदे पैरिस दौड़दा, कदे मासको ते कदे लंडन। उह घर दी दाल रोटी नूं तरस जांदा। कहिंदा कुझ दिन देश लै चल्लो, गंढे आचार नाल रोटी खा आवां!

1960 दीआं नैशनल खेडां विच तां उस नें कमाल ही कर दित्ती। खेडां जनवरी विच्च दिल्ली दे नैशनल सटेडीअम विच होईआं। उस दी भैण ईशर ते उस दा परिवार मिलखा सिंघ नूं दौड़दिआं वेखणा चाहुंदे सन। उनहां नें मिलखा सिंघ दी जित्त दीआं ख़बरां तां बथेरीआं पहड़ीआं सुणीआं सन पर अजे तक उस दी दौड़ नहीं सी वेखी।

मिलखा सिंघ इंडीआ दे कलर वाला कोट पा के भैण दे घर आइआ। कोट भैण नूं पहिना के किहा, “जेब विच्च हत्थ पा के वेख।” हत्थ पाए तां जेब विच सोने दीआं वालीआं सन जिनहां नाल उस नूं पुराणे दिन याद आ गए जदों उस नें वालीआं वेच के वीर नूं जेल्ह विच्चों छुडाइआ सी। भैण नें किहा, “जे अज्ज मां बाप जींदे हुंदे तां उह आपणे पुत्तर दी चहड़त वेख के किंने ख़ुश हुंदे!” मां बाप नूं याद कर के उह इक दूजे दे गल लग्ग गए ते हुबकीं रोण लग्गे। पर उह अजिहा भाणा सी जो मिलखा सिंघ होरां नाल ही नहीं लख्खां होर परिवारां नाल वी वरतिआ सी।

मिलखा सिंघ आपणी भैण ते उस दे परिवार नूं नैशनल सटेडीअम लै गिआ। भैण दीआं नज़रां भरा दी दौड़ उत्ते सन। फाइर होइआ तां दौड़ शुरू हो गई। दौड़ पूरी होई तां मिलखा सिंघ बेहोश हो के डिग्ग पिआ। भैण नें समझिआ कि जिहड़ा फाइर होइआ सी उही गोली भरा दे लग्गी होऊ! उह रोंदी करलाउंदी मिलखा सिंघ वल्ल जाण लग्गी तां लोकां नें समझाइआ कि तेरा भरा ठीक ठाक ऐ। दौड़ विच्च बहुता ज़ोर लाउण करके डिग्ग पिआ सी। हुणे होश विच आ जावेगा। मिलखा सिंघ होश विच आइआ तां आपणी भैण कोल पुज्जा। भैण नें किहा, “वीरे, दौड़ना छड्ड दे। मैं तैनूं एना दुखी हुंदा नहीं देख सकदी।””

मिलखा सिंघ नें किहा, “भैणे नज़र मार के देख किंने लोक मेरी दौड़ देखण आए नें। दौड़ना छड्ड दिआं तां मैनूं कौण देखेगा?”

दिल्ली दे नैशनल सटेडीअम विच उह 100 मीटर 10.4, 200 मीटर 20.8, 400 मीटर 46.1, 4+100 मीटर 42.1 ते 4+400 मीटर रिलेअ दौड़ 3:12.6 सैकंड विच दौड़िआ। इह सारे ही नवें नैशनल रिकारड सन! इहदे नाल उहदी गुड्डी असमाने चहड़ गई। उध्धर पाकिसतान तों इंडो-पाकि मीट दा सद्दा आ गिआ। मिलखा सिंघ उस धरती ’ते नहीं सी जाणा चाहुंदा जिस नें उस दे परिवार ते पिंड दे लोकां नूं निगल लिआ सी। उह मनहूस यादां तों मुकत रहिणा चाहुंदा सी पर पंडत नहिरू दी प्रेरना नाल पाकिसतान जाणा ही पिआ। उह लाहौर दे फलैटीज़ होटल विच रुके। अख़बारां विच्च धूंआंधार प्रचार हो रिहा सी, “इंडो-पाकि मीट यानी अबदुल्ल खालिक ते मिलखा सिंघ दा मुकाबला। साहनां दा भेड़!””

लाहौर दे शानदार सटेडीअम विच इंडो-पाकि मीट दा उदघाटन पाकिसतान दे प्रैज़ीडैंट जनरल अयूब खां नें कीता। उत्थे तीह हज़ार दरशक मौजूद सन जिनहां विच बहुत सारीआं औरतां वी बुरके पा के आईआं होईआं सन। उत्थे वी सथिती टोकीओ वाली सी। अबदुल्ल ख़ालिक 100 मीटर दी दौड़ जित्त चुक्का सी ते मिलखा सिंघ 400 मीटर दी। नितारे 200 मीटर दी दौड़ विच होणे सन। टोकीओ नालों वड्डा फरक इह सी कि लाहौर अबदुल्ल ख़ालिक आपणे हमवतनां साहवें आपणे शहिर विच ही दौड़ रिहा सी। सारा सटेडीअम अबदुल्ल खालिक दी ज़िंदाबाद बुला रिहा सी। उह उनहां दा आपणा हीरो जु सी!

दौड़ शरू होण लग्गी तां दो मौलवी पाकि कुरान हत्थां विच लई अबदुल्ल कोल आए ते उहदी जित्त लई दुआ कीती, “अल्ला मिहर करे!” मिलखा सिंघ नें मौलवीआं नूं किहा, “मौलवी साहिब, असीं वी तां उसे अल्ला दे बंदे हां। की सानूं मिहर दी लोड़ नहीं?” मौलवीआं नूं मलवीं जीभ नाल मिलखा सिंघ ते मख्खण सिंघ लई वी दुआ करनी पई। मिलखा सिंघ नूं उस दिन मठ्ठा मठ्ठा बुख़ार सी। उस नें लंमा साह भरिआ ते आपणे इशट नूं धिआइआ। इह दौड़ उहदे लई ज़िंदगी मौत दा सवाल सी। जनरल अयूब खां ख़ुद प्रैज़ीडैंशल बौकस विच बैठा सभ कुझ वेख रिहा सी। दौड़ तों पहिलां अबदुल्ल ख़ालिक उस तों थापड़ा लै के आइआ सी।

दौड़ाक लाईन उत्ते झुके। फाइर होइआ ते दौड़ाकां दे नाल ही दरशक वी उठ्ठ खहड़े होए। मिलखा सिंघ बाज वांग उडदा अख्ख पलकारे विच फीते नूं जा छोहिआ। दूजे थां मख्खण सिंघ रिहा ते अबदुल्ल ख़ालिक तीजे थां जा पिआ। मिलखा सिंघ दा समां सी 20.7 सैकंड जो विशव रिकारड दे बराबर सी। अबदुल्ल नें आपणे ही लोकां साहमणे हारन दी एनी नमोशी मंनिआ कि गराऊंड विच्च बैठा फुट्ट फुट्ट के रोण लग्गा। मिलखा सिंघ उुहदे कोल गिआ, जफ्फी पाई ते किहा कि उह हार नूं दिल ’ते नां लावे किउंकि हारां जित्तां दौड़ दा हिस्सा हन।

फिर जदों मिलखा सिंघ नें जेतू गेड़ी लाई तां अनाऊंसर नें किहा, “मिलखा सिंघ दौड़िआ नहीं, उडिआ है। असीं एहनूं 'फलाईंग सिख्ख' दा ख़िताब देने आं!” मिलखा सिंघ नूं प्रैज़ीडैंशल बौकस विच जनरल अयूब खां नाल मिलाइआ गिआ। उस नें वी किहा, “मिलखा सिंघ, तुसीं वाकिआ ई 'फलाईंग सिख्ख' हो।””

मिलखा सिंघ बुरकिआं वालीआं औरतां मूहर दी लंघिआ तां उनहां नें वी बुरके मूंहां तों उतार के 'फलाईंग सिख्ख' दे दरशन कीते। उस पिछ्छों इहो नां मिलखा सिंघ लई प्रचलित हो गिआ। सारे उस नूं फलाईंग सिख्ख कहिण लग्गे।

रोम दीआं ओलंपिक खेडां तों पहिलां फरांस दे काले दौड़ाक अबदुल साई नें लंडन विच दौड़दिआं 400 मीटर दी दौड़ दा टाईम 45.9 सैकंड कढ्ढ दित्ता जो ओलंपिक खेडां दे रिकारड बराबर सी। पैरिस विच मिलखा सिंघ उहदे विरुध्ध दौड़िआ तां मिलखा सिंघ दा टाईम आइआ 45.8 सैकंड! इह नवां रिकारड सी जिस नाल मिलखा सिंघ दी मशहूरी सारी दुनीआ विच हो गई। रोम विच उस नूं 400 मीटर दौड़ दा संभावित जेतू समझिआ जाण लग्गा। रोम दीआं ओलंपिक खेडां विच 150 मुलकां दे दौड़ाक 400 मीटर दी दौड़ विच शामल सन। पहिली हीट मिलखा सिंघ आराम नाल 47.6 ते दूजी हीट 46.5 सैकंड विच जित्तिआ। सैमी फाईनल उह 45.9 सैकंड विच दौड़ के फाईनल विच अप्पड़िआ।

मैं 1956 विच उहदे मैलबौरन दौड़न वेले कालज विच पहड़न लग्गा सी ते रोम दौड़न वेले कालज दा बैस्सट अथलीट बण चुक्का सां। असीं कालज दी लाइब्रेरी दे अख़बारां ते रसालिआं विच्चों ओलंपिक खेडां दीआं रिपोरटां हर रोज़ पहड़दे सां ते जसदेव सिंघ दी रेडीओ कुमैंटरी सुणदे सां। सारे देश दीआं निगाहां मिलखा सिंघ दे गोलड मैडल जित्तण वल्ल सन। अखबारां नित्त मिलखा सिंघ दे नां दीआं सुरख़ीआं नाल भरीआं आउंदीआं।

रोम दे ओलंपिक सटेडीअम विच 400 मीटर दी फाईनल दौड़ लग्गण लग्गी तां बहुते लोकां दीआं निगाहां मिलखा सिंघ उत्ते सन। निक्की दाहड़ी, निक्कीआं मुछ्छां ते वड्डे जूड़े नाल उह निआरा दिस रिहा सी। बहुत सारे दरशक उस नूं साधू संतां वरगा कोई धारमिक पुरश समझ रहे सन जिवें पादरीआं नूं समझदे हन। मिलखा सिंघ दी दाहड़ी ते जूड़ा उहदी विशेश पछाण ते मशहूरी दे कारन बणे जिवें बाअद विच बाबा फौजा सिंघ दी पग्ग ते लंमी दाहड़ी नें उस दी वख्खरी पछाण बणाई। लेनां लई परचीआं चुक्कीआं गईआं तां मिलखा सिंघ नूं बदकिसमती नाल पंजवीं लेन मिली। पहिली लेन जरमनी दे कारल काफ़मैन, दूजी लेन अमरीका दे ओ डैविस, तीजी पोलैंड दे दौड़ाक, चौथी दख्खणी अफरीका दे मैलकम सपैंस, पंजवीं मिलखा सिंघ ते छेवीं जरमन दे इक होर दौड़ाक नूं मिली।

पंजवीं लेन वाला सिरफ़ छेवीं लेन वाले नूं ही वेख सकदा है जद कि हेठलीआं लेनां वाले बाहरलीआं लेनां दे दौड़ाकां नूं वेखदिआं आपणी सपीड वधा घटा सकदे हन। मिलखा सिंघ 250 मीटर काफी तेज़ दौड़िआ। करव उत्ते पहुंचदिआं लग्गदा सी कि उह सभ तों अग्गे है। मिलखा सिंघ दे दस्सण अनुसार उस नूं अचानक महिसूस होइआ कि उह ख़तरनाक हद्द तक तेज़ दौड़ रिहै! सिर विच्च आई सोच इकदम उहदे पैरां विच्च लहि गई जिवें तेज़ रफ़तार चलदी गड्डी गेअर विच्चों निकल जावे। 300 मीटर ’ते पुज्जदिआं उह कट्टिआ गिआ ते तिंन दौड़ाक उहतों मूहरे निकल गए। सेध उत्ते लाइआ सिरतोड़ ज़ोर वी कुझ नां कर सकिआ। उह चौथी थां आ सकिआ पर उस दा समां 45.6 सैकंड पहिले ओलंपिक रिकारड नालों बिहतर सी।

ओ डैविस ते काफ़मैन दा टाईम सी 44.9 सैकंड अते दख्खणी अफरीका दे सपैंस दा टाईम सी 45.5 सैकंड। दख्खणी अफरीका दे भाग लैण दी उह आख़री ओलंपिकस सी। उस पिछ्छों कई साल उस नूं ओलंपिक बरादरी विच्चों छेकी रख्खिआ गिआ। जेकर रोम तों छेकिआ गिआ हुंदा तां मिलखा सिंघ मैडल जित्त जांदा। सैकंड दे दसवें हिस्से दी देरी नाल मिलखा सिंघ ओलंपिक मैडल तों वांझा रहि गिआ। चंडीगहड़ वाली मुलाकात विच उस नें मत्थे ’ते हत्थ मारदिआं किहा सी, “ढाई सौ मीटर ’ते कीती ग़लती दा अहिसास मैनूं सारी उमर रहेगा!””

रोम तों मुड़न वेले मिलखा सिंघ असलों टुट्ट चुक्का सी। दौड़ दौड़ डोल्हिआ मुहड़का, जागीआं रातां, वितों बाहरा ज़ोर लाउण नाल होईआं बेहोशीआं ते कीतीआं लहू दीआं उलटीआं याद कर के उहदा रोण निकल जांदा। बंबई दे हवाई अड्डे ’ते उह शराब दे नशे विच्च उत्तरिआ। ओलंपिक रिकारड तोड़न दे बावजूद उत्थे उहदी ज़िंदाबाद करन वाला कोई नहीं सी। निराश होए चैंपीअन नें दौड़ नूं अलविदा आख दित्ती। उदों उस दी उमर अठाई सालां तों टप्प चुक्की सी।

पर दोसतां मित्तरां ते फौजी अफ़सरां दे दिलासिआं ते प्रेरना नें उस नूं फिर मैदान विच लै आंदा। उह मुड़ दौड़न दा अभिआस करन लग्गा। इस दौरान पंजाब दे मुख्ख मंतरी स. परताप सिंघ कैरों नें उस नूं पंजाब दे खेड विभाग विच नौकरी देण दी पेशकश कीती जो उस नें झिजकदिआं सवीकार कर लई। उस नूं पंजाब विच लिआउण दी गल्ल गुरनाम सिंघ तीर नें कैरों कोल तोरी सी, जो सिरे चहड़ गई। फौज विच उह जूनीअर अफ़सर सी, खेड विभाग पंजाब दा उह डिपटी डाइरैकटर बण गिआ। ई. ऐम्म. ई. सैंटर सिकंदराबाद विच उस नूं भाव भिंनी विदाइगी दित्ती गई। इह उस दी करमभूंमी सी। फौजीआं नें उस नूं चांदी दा गलास, चांदी दी थाली, सुंदर टराफी ते सोने दा कड़ा पिआर निशानी वजों भेट कीते। मिलखा सिंघ दे हंझू वहि तुरे। उस नें भरे गले नाल धंनवाद कीता ते किहा, “दोसतो, तुहाडीआं पिआर निशानीआं मेरे अंग संग रहिणगीआं। मैं सिकंदराबाद दीआं बैरकां ते गराऊंडां नूं कदे नहीं भुल्लांगा। सिकंदराबाद मेरे दिल विच वसदा रहेगा। मैं चाहांगा इत्थों होर मिलखा सिंघ पैदा होण ...।””

फौजीआं दीआं पिआर निशानीआं अज्ज वी मिलखा सिंघ दे घर दा शिंगार हन। सिकंदराबाद वी उहदे दिल विच आबाद है। रता कु मेघले रंग दी उह इक संगाऊ कुड़ी वी उहदे दिल विच आबाद है। उह है उस दी जीवन साथण निरमल निंमी। उह उस नूं पहिली वार 1956 विच कोलंबो मिली सी। उदों उह सरीरक सिख्खिआ कालज पटिआला दी विदिआरथण सी। उह भारती वालीबाल टीम दी कपतान बण के सीलोन विच मैच खेडण गई सी। मिलखा सिंघ उत्थे दौड़न गिआ सी। रुमांस बड़ी मठ्ठी चाले अग्गे वधिआ सी जिस दी कहाणी लंमी है ते वख्खरा बिरतांत मंगदी है। उह पटिआले वी मिले, दिल्ली वी मिलदे रहे ते चंडीगहड़ तां ऐसे मिले कि कैरों साहिब नूं विचोला बण के उनहां दा विआह कराउणा पिआ। 5 मई 1963 नूं बरात पठानकोट ढुक्की ते डोली चंडीगहड़ आई। हनीमून स्रीनगर मनाइआ गिआ। हुण उह दादी नानी बणी होई है। 'भाग मिलखा भाग' फिलम विच उस दा ज़िकर इस करके नहीं होइआ किउंकि उह फिलम बणी ही मिलखा सिंघ दे बचपन तों 1960 दीआं ओलंपिक खेडां ते उस दे 'फलाईंग सिख्ख' बणन तक है। संभव है कदे फिलम दा दूजा भाग वी बण जावे।

1958 विच जदों मिलखा सिंघ ते प्रदुम्मण सिंघ होरीं टोकीओ तों गोलड मैडल जित्त के मुड़े सन तां पटिआले विच उनहां दा जेतू जलूस कढ्ढिआ गिआ सी। सरीरक सिख्खिआ कालज दी प्रिंसीपल नें मिलखा सिंघ नूं कालज विच सद्दिआ सी। मिलखा सिंघ विदिआरथीआं नूं संबोधन होइआ तां निंमी वी उनहां विच बैठी सी। इह उनहां दी दूजी मुलाकात सी। तीजी मुलाकात 1960 विच दिल्ली होई जदों उह लेडी इरविंग कालज विच डी. पी. ई. लग्ग चुक्की सी। उस नें सलवार कमीज़ नाल दो गुत्तां करन दी थां साहड़ी ला के जूड़ा करना सिख्ख लिआ सी।

तद तक मिलखा सिंघ नें फीअट कार लै लई होई सी जो पंज हज़ार विच आई सी। महाराजा यादविंदर सिंघ नें टोकीओ विच्च किहा सी, “जे अबदुल्ल ख़ालिक नूं हरा देवें तां मैं पंज हज़ार इनाम देवांगा।”” मिलखा सिंघ नूं महाराजे वाला पंज हज़ार मिलिआ तां उस नें कार लै लई। कार विच निंमी नूं बहा के दिल्ली दी मथरा रोड ’ते चल्लिआ तां कार इक मज़दूर उत्ते जा चहड़ी। राहगीरां दा इकठ्ठ हो गिआ। कईआं नें मिलखा सिंघ नूं सिआण लिआ। मिलखा सिंघ नूं आपणा नहीं, निंमी दा फ़िकर सी। निंमी मुसीबत विच मिलखा सिंघ नूं छड्डणा नहीं सी चाहुंदी पर उस दी इज़्ज़त आबर्र दा ख़िआल करदिआं मिलखा सिंघ नें मल्लोमल्ली उस नूं किसे सिआणूं दी सहाइता नाल निंमी दे होसटल भेज दित्ता। आप ज़ख़मी होए मज़दूर नूं हसपताल लै गिआ ते इक महीने दी तनखाह उस दे इलाज उत्ते लाई।

फिर पंजाब दे खेड विभाग विच उह चंडीगहड़ इकठ्ठे हो गए। दोवें खिडारी, दोवें खेड अफसर। मिऊंसपैलटी दे नलके उत्ते जिस कुड़ी नाल मोह होइआ सी, उह कुड़ी दे विआहे जाण नाल मुक्क गिआ सी। मैलबौरन दी दौड़ाक बैटी नें मोह पाइआ जो उत्थे ही रहि गिआ। दिल्ली दे इक अमीर घर दी लाडली कुड़ी उहदी दिल्ली दी दौड़ ’ते फिदा होई तां उहदे घर वाले वी चाहुण लग्गे कि मिलखा सिंघ उनहां दा जुआई भाई बण जावे। मिलखा सिंघ दे नां नाल उनहां दा बिजनिस होर चमकेगा। उनहां दीआं महिंगीआं कारां मिलखा सिंघ दे अग्गे पिछ्छे घुंमण लग्गीआं। मिलखा सिंघ नूं महिसूस होइआ कि उह उस उत्ते काबज़ हो रहे नें ते उस नूं आज़ादी नाल नहीं जिऊण देणगे। सिध्धा मुक्करिआ तां उस मरवाउण तक वी जा सकदे नें! उह दिल्ली तों दौड़ पिआ ते चंडीगहड़ आ साह लिआ। इओं होइआ मिलखा सिंघ अते निरमल निंमी दा सदीवी मेल।

जदों अजमेर सिंघ ते मैं मिलखा सिंघ नूं चंडीगहड़ मिले सां तां उनहां दे विआह होए नूं तिंन कु साल ही होए सन। उनहां दे तिंन धीआं पिछ्छों पुत्तर होइआ जिस नें गौलफ़ दी दुनीआ विच चोखा नामणा खट्टिआ। उस दा नां जीव मिलखा सिंघ है। मिलखा सिंघ दीआं दो वड्डीआं धीआं अमरीका वसदीआं हन। मिलखा सिंघ ते निरमल कौर हुण मंमी डैडी तों अग्गे दादा दादी ते नाना नानी हन अते चंडीगहड़ रहिंदे हन। खाण पीण ते कसरत करन वल्लों दोवें सुचेत हन जिस करके अजे वी जुआन दिसदे हन।

निरमल निंमी नूं सुखना लेक दी सफाई मौके मैं ख़ुद कही चलाउंदे वेखिआ है। मिलखा सिंघ दी खाध खुराक सादी ते थोहड़ी है। उहदी थिऊरी घट्ट खाण ते वध्ध जीण दी है। सरीरक वज़न जुआनी तों हुण तक 68 किलो रख्खिआ होइआ है। हर रोज़ इक दो किलोमीटर दी जौगिंग उह अजे वी कर लैंदा है। मिलखा सिंघ गौलफ़ दा प्रेमी है जिस नाल अठ्ठ दस किलोमीटर दा तोरा फेरा उंज ही हो जांदै। निंमी घर बार संभालदी है। गौलफ़ दी खेड बारे मिलखा सिंघ दा कहिणा है, “जीहनूं गौलफ़ दा वैल लग्ग जावे उह गरल फरिंड छड्ड सकदा पर गौलफ़ नहीं छड्ड सकदा!””

वैसे गरल फरिंडां उस नें गौलफ़ खेडण तों पहिलां ही छड्ड दित्तीआं सन।

रोम दी हार पिछ्छों मिलखा सिंघ नें 1962 विच जकारता दीआं एशिआई खेडां विच्चों दो गोलड मैडल जित्ते। इक 400 मीटर दौड़ विच्चों ते दूजा 4+400 मीटर रिलेअ दौड़ विच्चों। पर उत्थे उहदीआं जित्तां टोकीओ, कारडिफ़ ते लाहौर वरगीआं यादगारी नहीं सन। नां ही उहदा टाईम रोम वरगा सी। जकारता उह थिंधे रिड़कणे दा तरवरा सी। एशिआई खेडां दे चार गोलड मैडल, कामनवैलथ खेडां दा इक गोलड, कौमी खेडां ते दुवल्लीआं दौड़ां दे अनेकां गोलड मैडल अते पहिले ओलंपिक रिकारड नूं तोड़ना उहदीआं प्रापतीआं हन। इह उनहां दिनां दीआं प्रापतीआं हन जदों देश विच खेड सहूलतां नां होण बराबर सन।

इक पछड़े पिंड विच इक ग़रीब किसान दे घर दा जंमपल हो के, अनाथ हो के, बचपन टुकड़े टुकड़े करा के, उज्जड़ पुज्जड़ के, जेल्ह जा के, अंतां दीआं मुशकलां विच्चों लंघ के, वड्डी उमर विच्च दौड़ शुरू कर के ते फिर वी दौड़ दा बादशाह बण के जो मिशाल मिलखा सिंघ नें जगाई है, उस नूं सलाम है। इहो मिशाल हर साधारन बच्चे नूं, जुआन नूं, इनसान नूं उच्चीआं उडारीआं भरन लई उकसा सकदी है। उनहां लई राहदसेरा हो सकदी है, रहिबर बण सकदी है। मिलखा सिंघ दी दौड़ केवल कुझ कदमां दी दौड़ नहीं, बलकि हर बाल अंदर छुपीआं पईआं बेअंत संभावनावां जगाउण दी दौड़ है। बस्स द्रिहड़ विल्ल पावर, सदीवी लगन ते अणथक्क मिहनत मिलखा सिंघ वरगी होणी चाहीदी है।

1970 दे आस पास खेतीबाड़ी यूनीवरसिटी हिसार दी अथलैटिक मीट उत्ते उस नें ऐलान कीता सी कि कोई भारती जुआन पंज सालां विच्च उहदा रिकारड तोड़ देवे तां उह उस नूं आपणे सपाईकस ते पंज हज़ार रुपए इनाम देवेगा। पर रिकारड नां टुट्टा। फिर ऐलान कीता कि कोई दस सालां विच्च रिकारड तोड़ देवे तां दस हज़ार इनाम मिलेगा। फिर वी कोई नां नित्तरिआ। अख़ीर मिलखा सिंघ नूं ऐलान करना पिआ कि कोई भारती दौड़ाक उहदे वेले दे घाह वाले जां सिंडर टरैक उत्ते उस दे जींदे जीअ उस दा रिकारड तोड़ देवे तां उह आपणी जेब विच्चों लख्ख रुपिआ देवेगा। फिर उस नें इनाम दो लख्ख रुपए कर दित्ता। इह वी वसीअत कर दित्ती कि मैं नां रिहा तां मेरा पुत्तर इनाम देवेगा।

मिलखा सिंघ दे दौड़न समें घाह वाले जां बजरी वाले सिंडर टरैक हुंदे सन ते समां हत्थां विच्च फड़ीआं सटाप घड़ीआं नाल लिआ जांदा सी। सैकंड वी सौवें हिस्से तक्क नहीं सन वंडे जांदे। उदों किल्लां वाले भारे सपाईकसां नाल मिलखा सिंघ नें 45.6 सैकंड दा रिकारड रख्खिआ सी। हुण सपाईकस वी हौले फुल्ल हन ते सिंथैटिक टरैक वी रबड़ वरगे हन। कोच हन, खुराक है, दवाईआं हन, वज़ीफ़े हन, नौकरीआं हन ते जेतूआं लई लख्खां करोड़ां दे इनाम हन। होर जुआन की चाहुंदे हन? है कोई जुआन जिहड़ा मिलखा सिंघ वांग दौड़े ते उहदा रिकारड तोड़े? मिलखा सिंघ दे भारे किल्लां वाले बूट पटिआले नैशनल इंसटीचिऊट आफ़ सपोरटस दे अजाइब घर विच रख्खे होए हन जो देश दे जुआनां नूं वंगार रहे हन, “आओ जुआनों नित्तरो!””