‘‘वरिआम!…तिआर रहीं…आपां लाहौर वी चल्लणै। फ़ख़र ज़मां कोशिश कर रिहै लाहौर विच आलमी पंजाबी कानफ़रंस कराउण वासते…।’’
सुतिंदर सिंघ नूर दे लफ़ज़ सुणदिआं मेरे अंदर रौशनीआं कहिकशां विच गुंदे तारिआं वांग लिशकीआं। नाड़ां ‘च लहू दी गती बुहड़कदी होई हस्स पई।
‘‘वेखिओ ! हुण भुल नां जाइओ! जदों वी कानफ़रंस होई, ज़रूर लै के जाणा। मेरी बड़ी डूंघी हसरत है लाहौर जाण दी।’’ मैं बच्चिआं वाले उतशाह नाल आखिआ।
मैं उस बाल वांग सां जो किसे मेले ‘ते जाण लई घर वालिआं तों पेशगी मनज़ूरी लैणी चाहुंदा होवे। हालांकि इह सद्दा होण वाली लाहौर कानफ़रंस उत्ते जाण वाले भारती डैलीगेशन दे बणन वाले मुखी वलों सी। पर मेरे अंदरले बाल नूं डर जिहा वी पै गिआ कि किते मेले वाले दिन मैनूं नाल लिजाणा भुल्ल नां जाण।
‘‘नहीं, तूं ज़रूर जाएंगा। अजे फ़ख़र दी पाकिसतान सरकार नाल गल्ल चल्लदी पई है। झंडी मिलण ‘ते इक दो महीनिआं विच वैनिऊ ते कानफ़रंस दीआं तरीकां तैअ हो जाणगीआं।’’
इह फरवरी महीने दे आख़री हफ़ते दी गल्ल है। मैं भारती साहित अकादमी दा इनाम लैण दे सिलसिले विच दिल्ली विच सां अते इस वेले डा. नूर दिल्ली दूरदरशन ‘ते मेरी इंटरविऊ करन लई मैनूं आपणी कार विच बिठा के लिजा रिहा सी। लाहौर जाण दा सद्दा मैनूं भारती साहित अकादमी दे इनाम तों वी वध्ध ख़ुशी देण वाला लग्गा।
‘‘कानफ़रंस जदों मरज़ी होवे, मैनूं लै के जाणा नां भुल्लणा।’’ मैं अजे वी बच्चिआं वाले उतशाह विच सां अते आपणे आप ‘ते हैरान वी। मैं कुझ लोड़ों वध्ध ख़ुददार हां। इह ख़ुददारी शाइद कई वार हउमै बण के वी बोल पैंदी है। उंज मेरी ख़ुददारी मेरे तों हमेशा मंग करदी है कि कदी कुझ मंग के नहीं लैणा! अजे पता नहीं कदों निसचित होणी सी इह कानफ़रंस। इस ‘ते जाण लई वी मैनूं ख़ुद डा. नूर वलों किहा गिआ सी। पर मैं अजे वी बच्चा बण के उस दा झग्गा खिच्ची जा रिहा सां ते ज़िद कर रिहा हां, ‘‘मैं जाणै, मैनूं लै के जाइओ, मैं वी जाणै।’’
इंज बालां वांग रोमांचित हो जाण पिछ्छे निज्जी ते पूरा समाजक, राजनीतक इतिहास कारजशील सी। संताली दी वंड नें साडे मुलक दी हिक्क ‘ते आरा रख्ख के इस नूं दो भागां विच कट्ट दित्ता सी। कसूर किस दा सी! किसे मुसलिम लीग दा जां कांगरस दा! किसे नहिरू, पटेल दा जां मुहंमद अली जिन्नाह दा! इतिहासकार फ़ैसला करदे रहे नें, करदे रहिणगे। पर सिट्टे वजों पंजाब ज़िबाह हो गिआ। तबाह हो गिआ। हमसाइआ मां-पिओ जाइआं दे ख़ून नाल दोहीं पासीं हत्थ रंगे गए ते इह हत्थ आपणे मूंह उत्ते मलदिआं ख़ूनी दैंत-मुख्ख पंजाब नें आप आपणीआं धीआं-भैणां ते मावां दी असमत लुट्टी। पंजाब दे दरिआवां कोल शरमिंदे होण लई मत्थे ‘ते पसीने दीआं बूंदां लिआउण जोगा पाणी नां रिहा। जदों बंदिआं दा ख़ून सफ़ैद हो जावे तां दरिआवां विच पाणी नहीं ख़ून वगदा है ते बेबस होइआ आदमी अख्खां ‘चों ख़ून दे हंझू वहाउंदा है। मन ते रूह उत्ते चीसां, चीकां दा डूंघा दरद लै के सदीआं तों आपणी जनम भों नालों आपणे आप नूं काहली काहली रातो-रात कट्ट के, खग्ग के दूजी धरती ‘ते जहड़ां लाउण लई काफ़लिआं दे रूप विच तुरे जांदे लोकां दीआं अख्खां विचों अध्ध विचाले कट्टीआं जहड़ां दा पाणी सिंम-सिंम के जिसम अते रूह नूं गिल्ला करी जा रिहा सी। इह जहड़ां रिसदीआं सिंमदीआं रहीआं, नासूर बण के, किउंकि इनहां दा अध्ध तां ‘आपणी’ पर ‘पराई’ हो गई मिट्टी विच दब्बिआ रहि गिआ सी।
कट्टीआं जहड़ां दा डूंघा दरद सदा ही मेरे जिसम नूं थरथराउंदा रिहा ते रूह विच झरनाहट फेरदा मेरीआं अख्खां विचों सिंमदा रिहा। मैं सुरत संभाली तां देश दी वंड ते उहदा दरद मेरे नाल-नाल तुरन लग्गा। जिउं-जिउं वड्डा हुंदा गिआ, तिउं-तिउं इह दरद वी वड्डा हुंदा गिआ। बचपन दे सालां विच हर पासे इसे दरद दीआं गल्लां सन। होई कतलोगारत दीआं, अंनही वहिशत ‘ते दहिशत दीआं। छड्डे होए घरां दे उदरेवें दीआं। आपणे पिंडां दीआं, शहिरां दीआं। लोक नवें थावां ‘ते आपणीआं जहड़ां ला रहे सन। दरद नूं डूंघी कबर खोद के उस विच दफ़न वी कर रहे सन। मेलिआं मुसाहबिआं ते ख़ुशीआं मनाउण लई इकठ्ठे होणे वी शुरू हो गए। पर फिर वी डूंघा दबिआ होइआ दरद अख्खां ‘चों अत्थरू बण के सिंम पैंदा जदों कोई ढाडी सारंगी दा ग़ज़ तारां ‘ते फेरदा दरद भरी हूक विच गाउंदा :
मुड़ मुड़ के याद आवे पछ्छमी पंजाब दी।
अख्खीआं विच सूरत फिरदी ए रावी चनाब दी!
ते अख्खां रावी चनाब दे पाणी बण के वग पैंदीआं। मैं अकसर ही किसे कवी-कवीशर जां रागी-ढाडी नूं उस मासूम बालड़ी दी दरद-दासतां गाउंदिआं सुणदा जिस दे सारे टब्बर दा इक वी जीअ नहीं सी बचिआ। जो आप पता नहीं किवें बचा-बचा के हिंदुसतान आ गई सी ते तीआं दे मेले ‘ते इकलवंजे बैठी दूजीआं कुड़ीआं नूं गिध्धा पाउंदिआं नच्चदिआं टप्पदिआं वेख उस दी इस उदासी नूं वेख के शाइर उस कोल जांदा ते उहदे दुख्ख दा कारन पुछ्छदा ते उह कुड़ी आपणी दुख्ख दी कहाणी दस्सदी कि उह इक्कली यतीम सारा टब्बर गुआ चुक्की कुड़ी किवें हस्स सकदी है। इस दरद कहाणी नूं सुण के बुक्क-बुक्क अत्थरू केरदे लोक गाउण वाले दी झोली नोटां नाल भर दिंदे। मैं आपणे आप नूं उस कुड़ी दे कोल बैठा ते उस दी थां वी बैठा होइआ वेखदा। गाउण वाला गा रिहा हुंदा :
डिठ्ठा इक झुरमट कुड़ीआं दा
जो त्रिंञण अंदर गाउंदीआं सन
कईआं पिप्पली पींघां पाईआं सन
रज्ज रज्ज के पींघ चहड़ाउंदीआं सन
किकली कलीरे दी, पग्ग मेरे वीरे दी
‘वीरे दी उमरा वड्डी हो’
इह कहि के ख़ैर मनाउंदीआं सन।
इस हस्सदी नच्चदी ढाणी तों
बैठी इक परहां निआणी सी
उस सुरत ज़िमीं विच गड्डी सी
ते बैठी निमोझाणी सी
मैं पुछ्छिआ उस नूं दस बीबी!
किउं बैठी परहां दुरेडे नें
सभ कुड़ीआं सांवें खेडदीआं
पर तूं नां सावें खेडे नें।
(उह बोली) ‘वे वीरा सावें नें ‘साविआं’ दे
मैनूं रब्ब नां सावीं छड्डिआ है
पिओ दादा जिस थां वसदा सी
उस घर ‘चों सानूं कढ्ढिआ है
इह किक्कली आखण वीरे दी
मेरे वीरे घत्त वहीर गए
मेरी मां वी पिछ्छा दे गई ए
मेरे सुख दे दिन अख़ीर गए…
गाउण वाला गा रिहा हुंदा। सुणन वाले रो रहे हुंदे। इह कविता सुण के कई ज़नानीआं नूं मैं भुब्बीं रोंदिआं वेखिआ। कविता चल्लदी जांदी…
वे इनहां खसमां खाणिआं लीडरां नें
जदों वंड देश दी पाई सी
साडी जनमांतर भूमी जो
उह हत्थ ‘मोमनां’ आई सी।
सारे इक दिन सारे ‘कठ्ठे हो
उह साडे पिंड ‘ते टुट्ट पए
हुण चारा कोई वी चल्लणा नहीं
साडे वी अग्गों जुट्ट पए
लोहे ‘ते लोहा वज्जिआ जां
वढ्ढे गए सिर जवानां दे
हो गई तबाही नगर दी
खोले हो गए मकानां दे…
ते फिर कवी दस्सदा किवें दुशमण नूं भारू हुंदिआं वेख के उहदे भरा ते पिउ नें घर दीआं औरतां नूं वढ्ढिआ तां कि उनहां दी इज़्ज़त ख़राब नां होवे। किवें! उह छोटी जिही बच्ची लुक के इह सारा कुझ वेखदी रही। किवें उस दा भरा उस दीआं अख्खां साहमणे वढ्ढिआ गिआ। किवें मां मारी गई ते किवें पिओ….।
उस पल उह मासूम बच्ची सारे सरोतिआं दी आपणी बच्ची बण जांदी ते उस दा इह दरद वी उनहां सारिआं दा आपणा। सुणन वालिआं विच कौण सी जिस दे किसे नां किसे जीअ नाल अजिहा भाणा नहीं सी वापरिआ।
इसे दरद दा भाव इक सथाई भाव बण के मेरे अवचेतन विच बहुत डूंघा उतर गिआ सी। पछ्छमी पंजाब दा पाकिसतान बण गिआ इलाका ते उस दा विछोड़ा मेरे नाल-नाल तुरदे। उस खित्ते अते उथों दे लोकां बारे पुराणी जां नवीं, लिखती जां ज़ुबानी कोई वी कथा-कहाणी मैनूं तुरंत आपणे वल्ल खिच्च के जोड़ लैंदी। साहित विच अते पाकिसतानों उजड़ के आए लोकां कोल आपसी सांझ, मुहब्बत ते फिर हैवानी दुशमणी विच वट जाण दीआं अनेकां कहाणीआं सन। इक अत्रिपत तांघ सी मेरे अंदर। मैं आपणे सुपनिआं दी धरती उत्ते तुरना चाहुंदा सां। लाहौर दे बाज़ारां विच, अनारकली विच…रावी दे पत्तण ‘ते। मैं बाबे नानक दे खेतां विच विचरना चाहुंदा सां। बाबे बुल्ल्हे, वारस ते शाह हुसैन अग्गे सिर निवाउणा चाहुंदा सां। मैं चाचे नज़ामुदीन कोल बैठ के उस दी ज़ुबान दी पाकीज़गी दा लुतफ़ लैणा चाहुंदा सां। नूरजहां, इकबाल बानो, फ़रीदा ख़ानम, ताहिरा सईअद, गुलाम अली, महिदी हसन ते रेशमा दे अंग-संग विचरना चाहुंदा सां। मैं शहिनाज़ ते हसन सरदार नाल हाकी खेडणा चाहुंदा सां। गामे पहिलवान दे नज़दीक बैठ के उहनूं शरदाई पींदिआं वेखणा चाहुंदा सां…मैं की-की चाहुंदा सां…!
पर रसते विच वाघे दी लहू-भिज्जी लीक सी। मेरे रूप विच पंजाब दा अध्ध-कट्टिआ धड़ आपणे बाकी अध्धे कट्टे धड़ नाल मिल के मुकंमल होण लई विलक रिहा सी। दोहीं पासीं इह कट्टे धड़ मिलाप लई तड़प रहे सन पर विचकारली लहू भिज्जी लकीर ‘ते दिन-ब-दिन दीवार उसरदी जा रही सी ते इस ‘ते हर साल होर उच्चा वार दित्ता जा रिहा सी। दोवें मुलक ज़ोरो-ज़ोर रद्दे उसारी जा रहे सन। कशमीर दीआं पहाड़ीआं, पैंहठ ते इकहत्तर दीआं जंगां विच लग्गे लाशां दे ढेर कारगिल दीआं चोटीआं बण के दरमिआन खलोते सन।
पर मेरे अंदरली तांघ होर तों होर परबल हुंदी जा रही सी। उस धरती नूं देखण दी, उस ‘ते कदम धरन दी, उस नूं नतमसतक होण दी…जिहड़ी कदी मेरी जनम भोइं सी। जिथे सदीआं तों मेरे वडेरे वास करदे आए सन। मेरे वडेरिआं दा पिंड भडाणा लाहौर ज़िले विच सरहद्दों पार सी। मैं सरहद्द ‘ते खलो के उस नूं वेख सकदा सां पर उथे जा नहीं सां सकदा। हद्दों पार सिरफ दो फरलांग दी दूरी ‘ते।
मैं कई वार वाघा बारडर ‘ते जांदा। नो मैनज़ लैंड तों पार उग्गीआं फ़सलां, रुख्खां बूटिआं नूं ते साहमणी सड़क ‘ते खलोते आपणे ही वरगे हत्थ हिलाउंदे लोकां नूं वेखदा। सारा कुझ ही किंना आपणा सी। पर किंना ओपरा ते किंना दूर सी। मैनूं लग्गदा मैं जिवें सालां तों बिमार इको वख्खी परने लेटिआ-लेटिआ थक्क गिआ हां। मैं नो-मैनज़ लैंड ‘ते पासां परत के दूजी वख्खी परने होणा चाहुंदा सां। पर उथे लग्गी वाड़ मैनूं पासा नहीं परतण दिंदी। जे पासा परतांगा तां वाड़ जिसम विच खुभ्भ जावेगी। पर मैं करां वी की? पासा परत नहीं सकदा ते इको पासे पिआं मेरी रूह ‘ते ज़खम हो गए हन…
कानफरंस ‘ते जाण दा सद्दा मेरे लई डाढी धरवास सी। मेरे सुफ़निआं दी धरती ‘ते हकीकी कदम धरन दा वाअदा सी। मेरी चिरां पुराणी तांघ दे त्रिपत होण दी अगाऊं सूचना सी। मैं भला इस सद्दे नूं प्रवान करके रोमांचत किउं नां हुंदा! मेरे अंदरों बाबा शाह हुसैन बोलिआ :
नदीओं पार रांझण दा ठाणा!
कीता कौल ज़रूरी जाणा
मिंनतां करां मलाह दे नाल।

