अगस्त 21, 2025

writingDetail.created_by
By: जरनैल सिंघ कहाणीकार

पाणी

नाशते उपरंत, सुखजीत कौर उठ्ठण ही लग्गी सी कि राजू नें उसनूं कुझ चिर होर बैठण दा इशारा करदिआं, इक्क लिफाफे विच्चों वड्डा सारा कागज़ कढ्ढिआ ते तहिआं खोल्ह के उसदे साहमणे, डाइनिंग-टेबल 'ते विछा दित्ता। कप्प-पलेटां सिंक 'च रख्ख के शैरन वी कोळ आ खलोई। छे कु साला डैबी तां पहिलां ही, खुश मूड 'च राजू नाळ लग्गी खड़ी सी।

सविमिंग-पूल दे नकशे दी पहिली ही झलक नें सुखजीत कौर अंदर हैरानगी पैदा कर दित्ती। पर उह सहिज रही। साहमणे खलोते पुत्त, नूंह ते पोती दी हेजली मुसकराहट दे जवाब विच्च हलका जिहा मुसकराउंदिआं उह बोली, ''बई! परार आपां इहदी सलाह हटा नहीं सी दित्ती?''

''हां माम! हटा तां दित्ती सी'', राजू दे बोलां विच्च हलकी जिही घबराहट वी सी ते उतशाह वी, ''पर... पर सविमिंग-पूल बिनां समर बड़ी डल्ल जिही लंघदी ए... एदां फील हुंदा रहिंदा आ पई जिद्दां असीं लाईफ दा इक्क वड्डा फंन मिस्स कर रहे आं... मैं ते शैरन नें सलाह करके ऐह मैप बणवाइऐ... मैं ऐकसपलेन करदां... पंजाह हजार गैलन दी कपैसिटी वाळा इह सविमिंग-पूल, बैकयारड दी नौरथ-वैसट कौरनर 'च बणेगा'', राजू दीआं उंगळां लाईनां 'ते घुंमण लग्गीआं, ''ऐह लैंगथ पच्ची फीट, विडथ वीह फीट ते डैपथ नौं फीट होवेगी। घट्ट डैपथ वाला इह पासा डैबी अते रिक्कदीप लई... पूल दे चारे पासे बलैक ऐंड वहाईट टाईलां 'च तिंन-तिंन फीट दी पटड़ी होवेगी।''

''इट लुकस फैंटैसटिक टू मी।'' शैरन दे गोरे चिहरे ते नीलीआं अख्खां विच्च जोश घुळिआ नज़र आ रिहा सी।

''वंडरफुल! आइ'ल सविंम ऐवरी डेअ।'' डैबी नें आपणा सरीर इंज टेढा जिहा कीता जिवें सविमिंग-पूल 'च छाळ मारन जा रही होवे।

''वैल्ल, नकशे मुताबिक तां पूल वाकई शानदार लगदा ए पर... ।'' सुखजीत कौर नें काहळे जिहे हत्थां नाळ लिफाफे विच्चों ऐसटीमेट वाळा कागज़ कढ्ढिआ... टोटल पहड़दिआं उसनूं इंज लग्गा जिवें नकशे दीआं लाईनां हेठ कोई डुंमह होवे ते उह विच्च डुब्बदी जा रही होवे।... उसदे वीक-ऐंड दे सहिज मूड 'च तलख़ी आ गई, ''डैम'ट... सठ्ठ हजार... आपणे डैड नाळ गल्ल करो।'' उसने ओवरटाईम लाउण गए पती दे मुड़न तक्क गल्ल नूं अग्गे पा दित्ता। शैरन डैबी नूं लै के टी. वी. वल्ल नूं हो गई। राजू ज़रा कु खड़ा रिहा ते फिर साहमणे वाळी कुरसी 'ते बहिंदा होइआ हलीमी नाळ बोलिआ, ''माम! गल्ल तां तुहाडी 'यैस' दी ऐ, डैड नूं तां असीं मना ही लैणा ए।''

'' मैं 'कल्ली किद्दां 'यैस' कर सकदी आं। खरचिआं दा तां पहिलां ही वार-फेर नहीं आउंदा... घर दीआं ते कारां दीआं किशतां नें सुरत भुलाई होई ए। ते तूं ऐह सठ्ठ हजार दी इक्क होर पंड... किद्दां किशतां तारांगे ऐने लोन दीआं?''

''पर जदों साडी माम एनी रिच्च ए तां असीं लोन किउं लवांगे?'' राजू नें आखिआ।

''राजू! तेरी सुरत पता नहीं कित्थे गई होई ऐ। अजे दो साल पहिलां जदों आपां ऐह वड्डा घर लिआ तां मैं तुहानूं वीह हजार डालर मंगा के दित्ता सी।... चाचा जी नें पिछले सालां दे जमहां होए ठेके 'च दो साल दा ऐडवांस पा के एना भेजिआ सी।'' उह खिझ के बोली।

''माई डीअर माम! तुसीं मेरी गल्ल नहीं समझे।'' राजू दी सुर 'च मिठास अते बुल्ल्हां 'ते मचला जिहा हासा सी।

''की?'' उसने झुंजला के पुछ्छिआ।

''मेरा मतलब ऐ कि आपां तुहाडी जमीन 'सैल्ल' कर देईए।''

'सैल्ल' शबद सुखजीत कौर दे सिर 'ते बंब वांग फटिआ। दिल थल्ले नूं डिगदा जापिआ... सरीर त्रेलीओ-त्रेली हो गिआ... उसनूं इंज लग्गा जिवें उसदा पुत्त उसदीआं जहड़ां नाळ जुड़ी होई मिट्टी नूं खुरच के किसे गारबेज दे टोए विच्च सुट्टणी चाह रिहा होवे... पलां विच्च ही उसदीआं नसां 'च टैनशन आ वड़ी। साह फेफड़िआं दे उत्तों-उत्तों ही आउंदा प्रतीत होइआ... । उप्परों बैड्डरूम 'चों उसदे साल कु दे पोते रिक्कदीप दे अचानक रोण दी आवाज़ नें उसदी साह-गती नूं होर वी तेज़ कर दित्ता।... सवेरे निघ्घे पाणी 'च केसीं इशनान करदिआं उसदा मन लगभग शांत सी। पर हुण...। उह टेबल दा सहारा लै के उठ्ठी, गोळी खाधी ते पैरां नूं धूंहदी होई पउड़ीआं चहड़ के बैड्ड 'ते ढहि पई... 'इनहां नूं तां बस्स आपणे मतलब ही दींहदे आ... अगले दी भावें होंद ही जांदी लग्गे।' आपणे अंदरले नाळ गल्लां करदी उह पता नहीं किहड़ीआं-किहड़ीआं घुंमण-घेरीआं 'च पई रही।

दवाई दे असर नाळ कुझ ठीक होई तां थल्ले उत्तर के लिविंग-रूम दे फरनीचर नूं झाड़न-पूंझण लग्ग पई। शैरन रसोई ते हाल-वेअ 'च मप्प फेर रही सी। डैबी फैमिली-रूम 'च टी.वी. 'ते कारटून-फिलम देख रही सी। उत्थे ही रिक्कदीप नूं लै के बैठा राजू शैरन दीआं गल्लां दे हुंगारे 'च, ''अहां... ओ याह... ओ याह...।'' करी जा रिहा सी। कुझ देर बाअद मप्प नूं थाएं छड्ड शैरन राजू कोळ जा खलोई ते कहिण लग्गी, ''डैबी नें सविमिंग दे काफी लैसन लै लए नें। हुण कहि रही ए कि लेक 'ते लै के चलो, ओथे तैर के देखणै। अज्ज दिन बड़ा खूबसूरत ए, चल्लीए?''

सुणदिआं ही सुखजीत कौर दी घट रही टैनशन फिर वधण लग्ग पई। उह अंदर ही अंदर कुहड़न लग्गी, 'मैनूं ला के गल्ल कीती ए... किंनी शैतान है... नां इह इस घर 'च आउंदी, नां सविमिंग-पूल दा सिआपा खहड़ा हुंदा। पता नहीं कदों दी राजू नूं पट्टी पहड़ा रही ए। उहो जिहा मिट्टी दा माधो उह। अखे, माम तुहाडी ज़मीन वेच... चक्किओ सविमिंग-पूल दे। कित्थे मेरे बापू जी दी डक्करे वरगी ज़मीन... कित्थे मेरे 'ते जान देण आळे मेरे चाचा जी ते कित्थे आपणे ही सरूर 'च आकड़ी होई, दूजिआं 'च नां भिज्जण आळी इह शैरन...।'

पिछ्छे जिहे ऐदां ही कोई गल्ल चल्ल रही सी तां सुखजीत कौर रोह 'च आ के बोली सी, ''तुसीं गोरे लोक सानूं इंमीगरांटां नूं तां इह कहिंदे आं पई असीं तुहाडी कलचर 'च भिज्जदे नहीं पर तुसीं साडीआं कलचरां 'च किंनी कु दिलचसपी लैने आं... तैनूं मैं पंजाबी दे लफज़ सिखा-सिखा थक्क गई पर तूं...।''

''लै माम! मैं किंने लफज़ तां सिख्खे आ... सैट स्री अकाल, आछा, की हाल ए... रोटी, परौंथे, दाल, सैमोसे... पानी, सैमुंदर, दारया... कदी-कदी पंजाबी सूट वी पाउनी आं।'' शैरन नें उत्तर दित्ता सी।

''सत्तां सालां 'च सिरफ चाळी-पंजाह लफज़, उह वी जिहड़े तेरे कंम दे आ।'' सुखजीत कौर दे बोलां विच्च तलख़ी होण दे बावजूद वी शैरन नें गुस्सा नहीं सी कीता।

ते सुखजीत कौर नूं जिवें हुण समझ आ रही होवे कि पिछले कुझ समें तों शैरन उस नाळ एनी मिठ्ठी-पिआरी किउं बणी चली आ रही सी... उनहां दे पोते दा नां, अध्धा अंगरेज़ी ते अध्धा पंजाबी रख्खण लई वी शाइद इसे करके ही मंन गई सी, नहीं तां उसने पूरा अंगरेज़ी नां रख्खणा सी, जिवें डैबी दा रख्खिआ सी।

लिविंग-रूम दी सफाई दा कंम मुका के सुखजीत कौर टी.वी. 'ते पंजाबी प्रोगराम देख रही सी कि बलदेव सिंघ कंम तों परत आइआ। लंच दा समां हो रिहा सी। सुखजीत कौर नें पुछ्छिआ तां उसने आलूआं वाळे परौंठे खाण दी इछ्छा प्रगटाई।

माईकरोवेव 'च आलू उबळणे रख्खदिआं सुखजीत कौर दा दिल कीता कि नूंह-पुत्त दा बीफ वाळा पतीला बाहर वगाह मारे... ते पता नहीं इह खिआल उसदे मन 'च किध्धरों आ वड़िआ कि उह किहो जिहे पल हुंदे जे इस वकत उह नूंह-सस्स रळ के सरहों, पालक ते बरौकली नूं छिल्ल-चीर के साग बणा रहीआं हुंदीआं... ते नाळ दी नाळ बीते हफते दीआं जमहां होईआं गल्लां वी सांझीआं कर रहीआं हुंदीआं। डूंघा हउका भरदिआं उह बुड़बुड़ाई, 'पर कित्थे... नां खाण-पीण दी सांझ ते नां बोली दी।'... घर विच्च पंजाबी दी अणहोंद कदी-कदी तां उसनूं बहुत ही रड़कदी... झोरे जिहे 'च उसनूं इंज लग्गण लग्ग पैंदा जिवें राजू नें कितिओं उनहां शीशिआं वरगा पाणी लिआ के उनहां दे घर दीआं कंधां 'ते चहड़ा दित्ता होवे... जिहड़े शीशे बंदे दे चिहरे अते कद्द-बुत्त नूं विंगा-टेढा ते काणसूता जिहा बणा के बेपछाण कर देंदे नें।

परौंठे खा के बलदेव सिंघ आराम करन लई बैड्ड-रूम 'च चला गिआ ते सुखजीत कौर बैकयारड 'च डठ्ठी गारडन-चेअर 'ते जा बैठी। फुल्लां वल्ल देखदिआं उसदे मन नूं कुझ चैन मिळी। खूबसूरत फुल्लां दे इह बैड्ड शैरन ते राजू दे लगाए होए सन। चिट्टे, लाल, नीले, पीळे, गुलाबी ते बदामी रंगां दे फुल्लां नूं उनहां अजिहे कलामई ढंग नाळ तरतीबिआ होइआ सी कि इक्क बझ्झवीं नुहार पेश हो रही सी, भिंन-भिंन रंग जिवें इक्क-दूजे नूं आपणे विच्चों उभार रहे होण। सुगंधित हवा नूं फेफड़िआं दे धुर अंदर हंघाळदिआं उह भरवें साह लैण लग्गी। नूंह-पुत्त विरुध्ध मन दी कुड़त्तण जिवें मिठास 'च बदल गई होवे।

एने नूं शैरन नें मशीन 'च धोते होए कप्पड़िआं दी टोकरी बैकयारड 'च लिआ धरी। सस्स वल्ल गहु नाळ तक्कदिआं उसने प्रशन कीता, ''माम! आर यू ओ. के.?'' सुखजीत कौर दा दिल कीता पई कहि देवे, 'पंगे वी खहड़े करी जानी आं ते ओ. के. वी देखणा चाहुंनी ऐं।' पर उसदे मूंहों, ''याह, आइ'म ओ. के'' निकळ गिआ। थोहड़ा मुसकरा वी हो गिआ।

शैरन इक्क-इक्क कप्पड़े नूं छंड के रस्सी उत्ते पाउण लग्गी। छंडण-क्रिआ 'च उसदीआं उप्पर उठ्ठीआं बाहवां अते तणे होए सरीर वल्लीं तक्कदिआं सुखजीत कौर दीआं अख्खां मूहरे होर ही तरहां दे अकस घुंमण लग्गे... जिवें वड्डे-वड्डे जबाहड़िआं ते लंबूतरी गरदन वाळी मशीन उनहां दे बैकयारड नूं पुट्ट रही होवे... जिवें बण रहे सविमिंग-पूल दीआं नीहां हेठ उसदे पुरखिआं दी ज़मीन दब्बी जा रही होवे... जिवें उनहां दीआं मोटरां दा पाणी सूत के सविमिंग-पूल दे ढिड्ड 'च पाइआ जा रिहा होवे। इक्क लंमा हउका भरदिआं उसदी निगहा फिर फुल्लां 'ते जा टिकी... मन दे हुंमस 'च जिवें हवा रुमक पई होवे... मोटरां अते ज़मीन नाळ जुड़े दिन उसदी सोच विच्च उभ्भर आए... टियूबवैल्ल लगवाउण ते टरैकटर खरीदण वाळे उह पिंड 'चों पहिले किसान सन। उसदे बापू जी कई सालां बाअद सिंघापुरों परते सन। बापू जी नाळ घर भरिआ-भरिआ लगदा। रौणक जिही लग्गी रहिंदी। सुखजीत अते उस तों कई साल छोटे उसदे चचेरे भरा भुप्पी लई तां जिवें कोई विआह बीत रिहा होवे।

पर डेढ कु साल बाअद उसदे बापू जी नें वापस मुड़न दी तिआरी कर लई। सुखजीत दी रूह दी चहिक उदासी 'च बदल गई, ''बापू जी! तुहाथों बिनां साडा दिल नहीं लग्गणा...।'' धी दे बोलां 'च छलकदे मोह नें निशान सिंघ दे दिल नूं हिला दित्ता। सावां जिहा हो के उह बोलिआ सी, ''सुख्खी! बस्स ऐह आखरी गेड़ा ए। दो कु कंम निब्बड़ जाण, फिर नहीं जावांगा।''

''किहड़े?''

''तेरा विआह ते आपणे नाळ लगदी मघ्घर सिहुं वाळी ज़मीन।''

''छड्डो बापू जी।'' तरला जिहा करदिआं सुखजीत नें सिर बापू दी छाती नाळ ला दित्ता सी।

पर निशान सिंघ नें जाणा ही सी। उसदे विदा होण समें टब्बर दे सारे जीआं दे चिहरे हंझूआं 'च डुब्ब गए सन। सुखजीत कोठे चहड़ के, अत्थरू भरीआं अख्खां नाळ किंना ही चिर परदेस जा रहे बापू जी नूं देखदी रही सी। कई हफते लंमी, संघणी उदासी तों बाअद टब्बर दी ज़िंदगी मुड़ पहिलां वांग चल्ल पई सी।

टियूबवैल्ल-टरैकटर नाळ सुखजीत दे चाचे पंजाब सिंघ अंदर इक्क नवां जोश भर चुक्का सी। हरे इनकलाब दे उनहां दिनां विच्च नवें बीजां ते खादां दी वरतों नाळ उसदी फसल बंनिआं तों बाहर हो-हो पैंदी। उह आपणे अते ठेके 'ते लए खेतां विच्च कंम दे सिर 'ते चहड़िआ रहिंदा। उसदे घर वाळी जस्स कौर लवेरीआं सांभदी। सुखजीत दी बी जी धंन कौर रसोई अते घर दे होर कंमां 'च लग्गी रहिंदी। जदों कालज अते सकूल 'च छुट्टीआं हुंदीआं सुखजीत ते भुप्पी वी खेतां नूं चले जांदे, पंजाब सिंघ नाळ हत्थ वटाउण।

कणक, झोने ते आलूआं दीआं फसलां वढ्ढण-सांभण समें उनहां दे खेतां 'च दरजनां कामे कंम कर रहे हुंदे। वड्डे-वड्डे बोहळां ते बोरीआं दीआं धांकां वल्ल देखदा पंजाब सिंघ हुब्ब-हुब्ब गल्लां करदा।

ते फिर जदों मघ्घर सिंघ नें आपणी दस घुमां नानकी-ढेरी वेचण दी गल्ल शरेआम कर दित्ती तां पंजाब सिंघ नें भरा नूं चिठ्ठी लिखवाई। उसने फट्ट पैसे भेज दित्ते। पंजाब सिंघ नें आप वी कुझ जोड़े होए सन। पर उनहां दे शरीके विच्चों इक्क होर खरीदार उठ्ठ खलोइआ। खहिबाज़ी 'च अग्ग फक्कण वाली गल्ल सी। उनहां नूं आपणी चार घुमां गहिणे धरनी पै गई। फिर वी उह खुश सन... इक्क टक्क बाई घुमां। सिरफ उनहां दे पिंड 'च ही नहीं, आळे-दुआळे दे पिंडां विच्च वी उनहां दी बल्ले-बल्ले हो गई सी।

पर निशान सिंघ दा सिंघापुर तों मुड़न दा परोगराम अग्गे पै गिआ। धंन कौर कदी-कदी बहुत ही उदास हो जांदी। उंज देर-दराणी वल्लों मिलदे माण-सतिकार सदका उह आपणी ज़िंदगी माअनिआं भरी महिसूस करदी। उह निक्के तों निक्का कंम वी उसनूं पुछ्छ के करदे।

सुखजीत दे चाचा-चाची सुखजीत नूं वी बड़ा पिआर करदे। चाचा तां, उहदा भुपी नाळों वी वध्ध खिआल रख्खदा। उह जदों वी कोई चीज़ मंगदी, झट्ट लिआ देंदा।... सुखजीत बी.ए. दे आखरी साल 'च सी जदों कनेडा तों विआह करवाउण गिआ बलदेव कुझ दिनां लई उनहां दे पिंड, आपणी मासी कोळ जा ठहिरिआ।

उसने सुखजीत नूं शहिर वाळी बस्स चहड़दे-उत्तरदे देखिआ ते...। बलदेव दी मासी नें धंन कौर नाळ गल्ल कीती... ते उनहां दे घर विच्च इक्कदम ही कलीरे गुंदण दे चाअ उमड पए। सुखजीत नूं वी, सादा जिहा पर बणदा-फबदा बलदेव भाअ गिआ सी। चाअ 'च उड्डदे फिरदे पंजाब सिंघ नें चिठ्ठी पा के भरा नूं सद्द लिआ। गहिणे पई ज़मीन फरी हो चुक्की सी। निशान सिंघ धी लई सिंघापुर तों ही गहिणे-कप्पड़े लै आइआ। पर पंजाब सिंघ दी जिवें तसल्ली नां होई। सुखजीत नूं जलंधर दीआं कप्पड़िआं ते गहिणिआं दीआं वड्डीआं-वड्डीआं दुकानां 'ते लिजा के उसने रीझमई अंदाज़ 'च किहा सी, ''लै कुड़ीए! जिहड़ी मरजी चीज़ 'ते हत्थ रख़्ख़..।''

कुझ महीनिआं बाअद सुखजीत कनेडा उड्ड आई सी।

चिड़ीआं दे, बैकयारड दे फैनस उत्तों 'फुरर' करके उड्डण दी आवाज़ अते जाणे-पहिचाणे कदमां दी आहट नें सुखजीत दे खिआलां दी लड़ी तोड़ दित्ती... बलदेव उसदे साहमणे खलोता सी। ''हो गई नींद पूरी?'' सुखजीत नें पुछ्छिआ।

''हां'', कहिंदा होइआ उह पतनी दे साहमणे वाळी कुरसी 'ते बैठ गिआ ते उस वल्ल घोखवीं नज़र सुट्टदा बोलिआ, ''अपसैट्ट होई लगदी एं।''

''इह कोई इक्क दिन दी गल्ल थोहड़ी ए... हुण तां सारी उमर एदां ही... ।''

''फुल्लां 'च बहि के तां बंदे नूं फुल्लां वांग ही खिड़े होए होणा चाहीदै।'' फुल्ल-लद्दीआं किआरीआं वल्ल तक्कदिआं उह मुसकरा के बोलिआ।

''बुझिआं होइआं नें की खिड़नै?''

''सुख्खी! तूं तां ऐवें छोटीआं-छोटीआं गल्लां 'ते ही अपसैट्ट हो जानी ऐं।''

''तुहानूं तां हरेक गल्ल ही छोटी लगदी ए... नूंह-पुत्त सविमिंग-पूल दीआं सकीमां बणाई फिरदे आ।'' कहिंदिआं सुखजीत नूं इंज लग्गा जिवें बैकयारड दे परले पासिओं, शैरन बाहां दे बल्ल उल्लर के पूल तों बाहर आ रही होवे।

''उह बीच 'ते चल्ले आ, आपां नूं वी कहि रहे आ, चल्ल घुंम के आउने आं।''

बलदेव वल्लों उसदी गल्ल अणगौळी कीती जाण 'ते सुखजीत कौर अंदर धुख रिहा करोध फुट्ट निकलिआ, ''तुहानूं तां कोई वाधा-घाटा है ई नहीं। तुहाडा सारा टब्बर ही एदां दा ए... नां कोई फिकर नां फाका।'' उसदा परेशान होइआ मन काहळा जिहा पै गिआ... तिआर होण दे इरादे नाळ उह उठ्ठ के अंदर नूं तुर पई।

पती दी पोली जिही मुसकराहट सुखजीत दी शिकाइत अग्गे जिवें सवालीआ-निशान बणा गई।... उह जाणदी सी कि बलदेव आपणे मापिआं वरगा हुंदा होइआ वी उनहां नाळों भिंन सी। उसदी रूह 'च मोह दी महिक हैगी सी। पर उसदे मंमी-डैडी, सुखजीत कौर नूं, पूरे अंगरेज़ जापदे। लंमे अरसे तों कनेडा 'च रहिंदे होण करके उह शाइद एदां दे हो गए सन। बलदेव दे वड्डे भरा हरदेव वल्लों इक्क वैसट-इंडीअन कुड़ी नाळ विआह करवाउण दे मामले 'च उनहां नें कोई उजर-इतराज़ नहीं सी कीता। सुखजीत दे कनेडा आउण तों पहिलां ही उसदे जेठ-जठाणी आपणे निआणिआं समेत अलग्ग रहिंदे सन। सस्स-सहुरा सुखजीत ते बलदेव तों वी इही तवक्को रख्खदे सन कि उह आपणा वख्खरा टिकाणा लभ्भ लैण तां कि उह आपदी आज़ादी नाळ रहि सकण।

सस्स-सहुरे वल्लों वरतदी खुशकी कारन सुखजीत नूं आळा-दुआळा बिगाना जिहा लगदा। आपणे बी जी, बापू जी, चाचा जी, चाची जी ते भुप्पी वल्लों मिळे गूहड़े पिआर नूं चेते करदिआं उहदा मन बिहबल हो उठ्ठदा... । उसदे बी जी ते बापू जी कनेडा आ के पक्के तौर 'ते रहिण दे चाहवान नहीं सन... तिंन कु सालां बाअद जदों सुखजीत नें उनहां नूं सपौंसर कीता तां उहदे मन 'च इह सी कि उह नाळे तां आपणे दोहते जां दोहती नूं खिडा जाणगे ते नाळे घुंम-फिर जाणगे।

पर उनहां पेपरज़ भर के वापस नां मोड़े... सुखजीत दी बी जी दी सिहत- जिस बारे पहिलीआं चिठ्ठीआं विच्च उसदे बापू जी नें खुल्ल्ह के नहीं सी लिखिआ- ठीक नहीं सी। हुण जदों चिठ्ठी आई कि उह सी.ऐम.सी. लुधिआणे 'च दाखल सी तां सुखजीत विआकुल हो उठ्ठी। जे उसदी पेश जांदी तां उह बिनां पल खुंझाए बी जी नूं उड्ड के जा मिळदी । पर उसदी डलिवरी दा समां नेड़े पहुंच चुक्का सी।... राजू तिंन कु महीनिआं दा होइआ तां उसने तिआरी कर लई।... बी जी नूं देख के उसदे होश उड्ड गए। उह तां अध्धी वी नहीं सी रहि गई। मां दे गळे मिळदिआं उसदीआं धाहां निकळ गईआं। उसदा बापू जी वी बुरी तरां झंबिआ पिआ सी। उसने धी नूं परदे नाळ दसिआ कि धंन कौर नूं कैंसर सी। डाकटरां नें उसनूं घर भेज दित्ता सी... इक्क किसम दा जवाब।

सुखजीत लई हुण मां दी सेवा ही पल्ले सी। उसने दिन-रात उसदे सरहाणे खड़ी रहिणा... । चार कु हफतिआं बाअद धंन कौर दे सवास मुक्क गए।

अफसोस करन आईआं बुहड़ीआं कोळ बैठिआं, सुखजीत दा धिआन परहां आदमीआं 'च बैठे पिउ वल्ल चले जांदा... उसदे हारे होए चिहरे नूं वेखदिआं सुखजीत अंदर धूह पैण लग्ग जांदी।

उसने बापू जी नूं कनेडा सद्दण लई चाचे नाळ सलाह कीती तां उह चीस जिही भरदा बोलिआ सी, ''सुख्खी जे मेरे दिल दी गल्ल पुछ्छदी एं तां मैं तां इह चाहुंना कि मेरा देवते वरगा भरा मेरे कोळ ही रवहे... मैं तन-मन नाळ इहदी सेवा करनी चाहुंना।''

''चाचा जी! मैं तुहाडे दिल दीआं जाणदी आं... मेरा मतलब तां इह सी पई घुंमदिआं-फिरदिआं बापू जी दा मूड ठीक रिहा करेगा... कदी एथे तुहाडे कोळ ते कदी ओधर साडे कोळ।''

पंजाब सिंघ भतीजी नाळ सहिमत हो गिआ सी।

निशान सिंघ जदों कनेडा 'च हुंदा तां धी-जुआई पूरा आदर करदे ते जदों इंडीआ 'च हुंदा तां पंजाब सिंघ ते जस्स कौर हत्थीं छावां करदे। पर निशान सिंघ- जो पतनी दी मौत दा ग़म दिल नूं ला बैठा सी- निराशता दे काळे बद्दलां 'चों बाहर नां आ सकिआ। उस अंदरली सत्तिआ दिनो-दिन किरदी चली गई।

उदों, जदों उसनूं हारट-अटैक होइआ तां उह इंडीआ 'च सी। ख़बर मिळदिआं ही सुखजीत हुरीं जहाज़े चहड़ गए... मातमी माहौल दीआं कनसोआं फिरनी 'चों ही मिळ गईआं... विरलाप करदी सुखजीत नूं विहड़े विचले तूत दी छां बेअरथ हो गई जापी। पिउ दे संसकार ते फिर मकाणां दौरान उह पता नहीं किंनी वार बेहोश होई सी।

भोग तों अगले दिन पंजाब सिंघ नें सुखजीत ते बलदेव नूं इक्क पासे बिठा के कुझ डाकुमैंटस फड़ाए ते बोलिआ, ''धीए ! इह वसीअतनामा ए। सफैदिआं वाळे राह तों लै के जंडिआं दे नाळ-नाळ लाभेकिआं दे बंनिआं तक्क गिआरां घुमावां दी मालक हुण तूं एं...।''

सुखजीत ते बलदेव दीआं अख्खां टड्डीआं रहि गईआं सन... ज़मीन दी गल्ल तां उनहां दे चित्त-खिआल वी नहीं सी। चाचे नूं तक्कदीआं सुखजीत दीआं नज़रां सतिकार 'च झुक गईआं... भरे गळे विच्चों लफज़ मसां ही निकळे, ''चाचा जी! मैनूं ज़मीन नहीं, तुहाडा पिआर चाहीदा ए।''

''कमळीए! दुनीआं एधर दी ओधर हो जाए पर तेरे चाचे दे मोह 'च फरक नहीं पएगा'', साफे नाळ अख्खां पूंझदा उह फिर बोलिआ, ''आपणी बैंक दी कापी दे जाइओ, साल दी साल ठेका जमहां करवा दिआ करांगे।''

पंजाब सिंघ सुखजीत हुरां नूं दिल्ली एअरपोरट 'ते चहड़ाउण आइआ। ग़म 'च डुब्बिआ होण दे बावजूद वी उसने उनहां नूं मुसकराउंदिआं विदा कीता। राजू नूं घुट्ट के आपणे नाळ लाउंदा बोलिआ, ''दोहते नूं तां असीं एथे ही रख्ख लैणै, आपणे कोळ...।''

''मंमी! हुण आ वी जाओ, आपां चलीए।'' पौड़ीआं 'चों आई राजू दी आवाज़ नें सुखजीत कौर नूं सोचां विच्चों बाहर खिच्च लिआ।

उह थल्ले उत्तर आई। पती नाळ कार 'च बहिंदिआं उसदी निगहा शैरन वल्ल चली गई। निआणिआं नूं आपणी कार 'च बिठा रही उह किंनी खुश सी। उसदी सरूर भरी चाल-ढाल सुखजीत कौर लई ओपरी नहीं सी... जदों वी किते बीच 'ते जां बाहर घुंमण-फिरन जाणा हुंदा तां शैरन इसे रउं 'च हुंदी सी। ते जदों कदी उह हौलीडेअज़ 'ते जाण दीआं तिआरीआं कर रही हुंदी तां उसदी इह चाल-ढाल देखण वाळी हुंदी- जिवें नच्चदी फिर रही होवे। सुखजीत कौर अंदर गिला जिहा उठ्ठ पिआ, 'जे कहो कि चल्ल किसे रिशतेदार दे हो आईए तां फट्ट नांह कर दऊ। कदी भावें, जे मूड होवे तां तुर पए...।' इक्क वेरां इस बाबत उह नूंह नूं गुस्से होई तां नूंह दा जवाब सी, ''माम! तुहाडीआं रिशतेदार औरतां, आपणीआं पंजाबी गल्लां 'च ऐनीआं मसत हो जांदीआं नें कि उनहां नूं सुरत ही नहीं रहिंदी कि मैं वी उनहां दे कोळ बैठी आं... मेरे नाळ तां उह कोई गल्ल ही नहीं करदीआं... मैं बोर हो जानी आं।''

''इह गल्लां तैनूं पहिलां देखणीआं चाहीदीआं सी।'' सुखजीत कौर नें किहा सी।

''कोई लोड़ ही नहीं सी, मैं तां सिरफ राजू नूं ही देखणा सी।''

'देखिआ काहदा, तूं तां खोह के ही लै गई।' इह शबद सुखजीत कौर नें नूंह नूं कहे नहीं सन। कहिण दी कोई तुक वी नहीं सी बणदी। उह तां चाहुंदी सी कि इहो जिहीआं गल्लां उसदे मन 'च वी नां आउण। पर उसदे मन नूं पता नहीं की हो गिआ सी कि चंदरा बीते दीआं पैड़ां फरोलणों हटदा ही नहीं सी। उसनूं चेता आ रिहा सी... उनहां नूं राजू 'ते शक्क पई सी। पुछ्छिआ तां कहिण लग्गा, ''मेरी शैरन नाळ डेटिंग चल्ल रही ए... उह यूनीवरसिटी 'च मेरे नाळ ही माईकरो-बाइलौजी पहड़दी ए।''

''की इह फरैंडशिप ही ए जां...।'' बलदेव सिंघ दे बोलां विच्च तौखला सी।

''मोसट लाईकली असीं विआह करांगे।'' राजू नें किहा सी।

सुखजीत कौर ते बलदेव सिंघ इक्कदम ही उनहां मापिआं वांग चिंतत हो उठ्ठे सन, जिनहां दे परिवार दी समुंदर 'च सफ़र कर रही चंगी-भली कैबिन-करूज़र वारनिंग लाईट देण लग्ग पई होवे।

... बलदेव सिंघ तां छेती संभल गिआ पर सुखजीत कौर अंदर मुड़-मुड़ इही गल्लां घुंमीं जाणीआं, 'चंदरिआ! तैनूं एने चावां नाळ पाळिआ, पहड़ाइआ... ऐह तूं की कीतै, मेरीआं रीझां ही कुचल सुट्टीआं... मैं तैनूं परीआं वरगी ते घरेलू जिही पंजाबण कुड़ी लभ्भ के देणी सी।'

राजू नाळ उह ओना कु ही बोलदी। पुत्त नूं अख्ख भर के देखण नूं उसदा दिल नां करदा। इक्क दिन राजू उसनूं मनाउण लग्ग पिआ। सुखजीत कौर दा हिरख अख्खां राहीं वहि तुरिआ। मन 'च इक्क चहड़े, इक्क उत्तरे। पर उसने बुल्ल्ह सिउं लए... सोचण लग्गी, 'किंने कु नें, मसां इक्को-इक्क तां है... जे उच्चा-नीवां बोली तां की पतै, मूंह फेर के किध्धर तुर जाए।'

राजू शैरन नूं घर लै के आइआ। सुखजीत कौर अपसैट्ट हुंदी होई वी उसनूं मुसकरा के मिळी।

... विआह वाळे खामोश जिहे दिन सुखजीत कौर ते बलदेव सिंघ तिआर हो के राजू नाळ कोरट नूं चल्ल पए। राजू दे दादा-दादी ते ताइआ-ताई नें सिध्धे ही पहुंचणा सी। शैरन नाळ उसदे माम-डैड, भरा-भरजाई ते चार कु परिवार होर सन। जज्ज कोळों विआह दा सरटीफिकेट लैण उपरंत शैरन दे माम-डैड सारिआं नूं इक्क रैसटोरैंट 'च लै गए। उत्थे केक कट्टिआ गिआ, शैंपेन खोल्ही गई, शराब ते भोजन सरव कीते गए ते मापिआं नें धी तोर दित्ती।

अगले दिन सुखजीत कौर हुरीं आपणे घर पारटी विउंती होई सी। खुल्ल्हे-डुल्ल्हे बेसमैंट दे इक्क पासे बार ला दित्ती ते दूजे पासे चाह-पाणी ते खाणे दा वड्डा काऊंटर...।

शैंपेन खोल्हण अते केक कट्टण उपरंत उच्च-सुरी मिऊज़िक शुरू हो गिआ। मुंडे-कुड़ीआं डानस 'च कुद्द पए।... राजू ते शैरन, घेरे दे विचकार, डानस 'च झूम रहे सन। पता नहीं इह राजू दे पहिरावे दा रंग सी जां ढंग कि सुखजीत कौर नूं उह उक्का ही पंजाबी नहीं सी लग्ग रिहा... पर जदों उसदा धिआन पुत्त दे चिहरे दी डुल्ल्ह-डुल्ल्ह पैंदी खुशी वल्ल गिआ तां उसदीआं सारीआं रंजशां पता नहीं किध्धर उड्ड गईआं। नूंह-पुत्त वल्ल तक्कदी उह चावां ते खुशीआं दीआं लहिरां 'च गवाच गई। पर मिऊज़िक दे ज़रा कु बंद होण 'ते जदों बलदेव सिंघ दे चाचे दे पुत्त दी आवाज़ सुखजीत कौर दे कंनीं पई तां उसनूं इंज लग्गा जिवें कोई तिख्खी सूळ उसदे प्रसंन-चित्त 'च खुभ्भ गई होवे। मुखतिआर सिंघ शराब दी लोर 'च कहि रिहा सी, ''साडे भरा-भरजाई नें इह की चज्ज घोळिआ... इंडीअन कुड़ीआं दा किते काळ पै गिआ सी, हुंअ।''

सुखजीत कौर दा दिल कीता कि मुखतिआर सिंघ साहमणे खलो के पुछ्छे, 'भा जी! तुहानूं उह दिन भुल्ल गए जदों तुहाडी पंजाबण नूंह तुहाडे सारे टब्बर नाळ नित्त कुत्ते-खाणी करिआ करदी सी ते तुसीं सानूं रोज फोन करदे हुंदे सी- अखे असीं तां पंजाब दा अड्डा-गड्डा वी गुआ आए हां... हुण एथे साडी मद्दद करो। इह सिरफ मैं ते बलदेव हुरीं ही जाणदे आं कि किवें असीं तुहानूं ते तुहाडीआं दोहां धीआं नूं कंम 'ते लुआइआ सी... फिर इक्क बेसमैंट लभ्भ के तुहानूं उत्थे मूव करवाइआ... ते अज्ज तुसीं...।'

पर उह दड़ वट्ट गई।... ते आपणे आप नूं कोसण लग्ग पई कि किंना चंगा हुंदा जे उसने बलदेव दी गल्ल मंन लई हुंदी। बलदेव नें तां बथेरा किहा सी, ''सुख्खी! छड्ड परहां पारटी नूं... लोकीं साडा ही अंन पाड़नगे, साडी ही शराब डकारनगे ते फिर साडी ही मिट्टी पुट्टणगे।''

पारटी अध्धी रात तों बाअद खतम होई। बलदेव सिंघ तां बैड्ड 'ते पैंदा ही सौं गिआ। पर सुखजीत कौर दी अख्ख नां लग्गी। लोकां दे वतीरे दीआं छिलतरां नूं महिसूस करदी उह किंना ही चिर पीड़ो-पीड़ हुंदी रही...। पर फिर उसनूं महिसूस होइआ कि इह छिलतरां तां ऐवें ही सन। असल छिलतरां तां उसदे आपणे अंदर जमहां होईआं पईआं सन... टुट्ट गए सुपनिआं दीआं छिलतरां... ते उह जिवें आपणे आप तों पुछ्छण लग्ग पई सी, 'किहो जिहा विआह सी इह? नां मांईआं लग्गा, नां घोड़ीआं गाईआं, नां पाणी वारिआ...।'

''सुख्खी! मैनूं लगदै कि तूं अजे वी सविमिंग-पूल वाळी गल्ल 'च उळझी पई एं।'' पती दे बोल सुणदिआं सुखजीत कौर खिआलां दे वहिण 'चों बाहर आ गई।... उह बीच दी भीड़ तों इक्क पासे करके वड्डी सारी रंग-बरंगी छतरी हेठ बैठे सन। उनहां कोळ पिआ रिक्कदीप सौं चुक्का सी। बलदेव सिंघ दी गल्ल जारी सी, ''देख! आपणे लई सविमिंग-पूल दा कोई माअना नहीं पर निआणिआं दी ज़िंदगी दी इह इक्क वड्डी ऐसपीरेशन ए। जे मैथों पुछ्छें तां इस विच्च माड़ा वी कुझ नहीं। मैं खुद कई वार सविमिंग-पूल अते लेक 'च तैर के देखिऐ। बड़ा लुतफ़ आउंदा ए... ऐह साहमणे देख लै, खुल्ल्हे असमान थल्ले, पाणी विच्च लोकीं किद्दां इंजुआइ कर रहे आ।''

बलदेव सिंघ दी झील वल्ल घुंमी उंगळ दे नाळ ही सुखजीत कौर दी निगहा वी ओधर घुंम गई। दूर दुमेल तक्क पसरे असीम पाणी विच्च सफ़र कर रहे छोटे-वड्डे जहाज़, पाणी नूं चीरदीआं ते कंकरां वांग उछाळदीआं वंन-सुवंनीआं बोटां, तैरदे-खेडदे अते मसतीआं मारदे अनेकां लोक- इक्क मेला जिहा लग्गा होइआ सी। आपणे अंदर सकून महिसूस करदिआं उह बुड़बुड़ाई, 'इह रौणक-मेला पाणी दा ही परताप ए... पाणी लोकां नूं मिलाउंदा ए, जोड़दा ए... पाणी आप वी तां इक्क-दूजे नूं दौड़-दौड़ मिलदे नें... कित्थों-कित्थों चल्ल के नदीआं, नाळे ते दरिआ इस समुंदर जिड्डी झील विच्च आ इकठ्ठे होए नें। कौण जाणदै कि इस पाणी दी इक्क-इक्क बूंद कित्थे-कित्थे जनमी सी।' कुझ इसे तरहां दा ही रहस्स उसदी ज़िंदगी 'च वी वापरिआ सी... उह कित्थे जंमी-पली ते कित्थे सत्त समुंदर पार इस धरती दा अंग आ बणी सी... मन अंदरलीआं छल्लां 'ते सवार होई उह पिंड पहुंच गई... आपणी मोटर दे चळहे 'च नहा रही सी उह... गरमीआं दी रुत्ते जदों कदी कहिर दी गरमी पै रही होणी तां हनहेरा होण 'ते उसने बी जी जां चाची नूं पुछ्छणा, आपणी सहेली निंमी नूं नाळ लैणा ते मोटर चला के चळहे 'च जा वड़ना। नाळ 'चों डिगदे कल-कल करदे ठंढे पाणी नाळ तालो-ताल भरे वड्डे सारे चळहे विच्च डुबकीआं मारदिआं ते मध्धम आवाज़ां 'च हस्स-हस्स गल्लां करदिआं उसनूं ते निंमी नूं एदां लग्गणा जिद्दां तन-मन नूं गरमी तों ही नहीं किसे बेचैनी जिही तों वी राहत मिळ रही होवे।... ते हुण पल दी पल उसनूं इंज लग्गा जिवें उह चळहे कोळ बी जी ते बापू जी दे सनमुख खलोती उनहां दा रोस सुण रही होवे, 'सुख्खी! तूं चंगी निकळी! पुत्त दे पिछ्छे लग्ग के साडा नां-निशान ही मिटा चल्ली एं...।'

''बई! की गल्ल? तूं मेरी गल्ल दा हुंगारा ही नहीं दे रही।'' पती दे बोलां नें उसनूं पिंड तों मुड़ बीच 'ते लै आंदा।

''ठीक ऐ, मैं मंनदी आं पई सविमिंग-पूल चंगी चीज़ ए पर नूंह-पुत्त आपणी कमाई नाळ बणा लैण। दोनों चंगीआं जौबां 'ते हन। फज़ूल खरचे बंद करन... मैं ज़मीन किउं वेचां? ... एना चिर हो गिऐ, तुसीं अज्ज ताईं मेरी ज़मीन वल्ल अख्ख भर के नहीं देखिआ... ते साडे लाडले नें मूंह पाड़ के एदां कहि दित्तै जिवें ज़मीन नां होवे, फरैंचाईज़र तों लई होई कोई कौफी-शौप होवे।''

''सुख्खी! मैं तेरीआं फीलिंगज़ समझदां। पर इक्क गल्ल इह वी ऐ कि तेरी जमीन ओना चिर ही सेफ ए जिंना चिर चाचा जी बैठे नें... भुप्पी कुझ होर ही तरहां दा बंदा ए... चेता नहीं, जनवरी 'च जदों फोन आइआ सी... अखे मेरे इक्क दोसत नूं किसे तरहां वी कनेडा लंघाओ। एजंट नाळ गल्ल करके मैं दस्सिआ पई वीह हजार डालर लग्गूगा, दस हजार पहिलां... अखे चिंता नां करो... तुसीं दे दिओ... पैसे तां समझ लओ मेरी जेब 'च पए आ... मैं किहा जे तेरी जेब 'च पए आ तां भेज दे... बस्स फिर चुप्प हो गिआ।''

''इह की पतै, उह शाइद तुहाडीआं कोरीआं गल्लां तों खिझ के ही चुप्प हो गिआ होवे... होर उहने तुहाडे पैसे नहीं सी मार लैणे।''

गल्ल करदी सुखजीत कौर दा धिआन कोळ दी लंघ रही मोटर बोट वल्ल चला गिआ... मोटर बोट नाळ चीर हुंदे ते पिछांह नूं धकेले जांदे पाणी वल्ल तक्कदिआं उसदी सोच विच्च पिछली वार दा इंडीआ दा गेड़ा घुंम गिआ... उह सारे जणे गए सन। शैरन नें आपणीआं तिख्खीआं नज़रां नाळ सस्स दी ज़मीन नूं इक्क सिरे तों दूजे सिरे तीक देखिआ सी ते आचंभित जिही हो के बोली सी, ''इट'स नाईस परौपरटी।'' मोटर 'ते पहुंच के सुखजीत कौर नें नाळ विच्चों पाणी दा गलास भर के शैरन वल्ल वधाइआ सी, ''देख! किंना सुआद पाणी ए।''

''वाकई सुआद ए... मिठ्ठा-मिठ्ठा जिहा।'' गलास खाली करदिआं शैरन नें किहा सी।

''साडे एथे समुंदर-झीलां भावें नहीं हन पर धरती हेठ बड़ा पाणी ए... ते इवें ही... समझ लै पई साडे पंजाबीआं दीआं रूहां अंदर वी बड़ा पाणी ए।'' कहिंदिआं सुखजीत कौर नें माण जिहे विच्च भुप्पी दे काके संनी वल्ल तक्किआ सी जो डैबी नूं मोपिड 'ते झूटे दे रिहा सी।

सुखजीत दे चाचा-चाची ते उनहां दी नूंह सुखजीत कौर हुरां दे खाण-पीण ते सुख्ख-आराम दा बड़ा खिआल रख्खदे। पर भुप्पी घट्ट ही दिसदा।

''चाचा जी! भुप्पी तां मारकीटिंग कमेटी 'च जिआदा ही बिज़ी हो गिऐ।'' इक्क दिन सुखजीत नें गल्ल छेड़ी सी।

''आहो, इह साळीआं नवीआं ही हाहड़ीआं-साउणीआं चल्ल पईआं नें... सारी दिहाड़ी लीडरां नाळ कदी शहिर ते कदी किते होर... खेतां 'च वी घट्ट ही वड़दै।'' पंजाब सिंघ नें दस्सिआ सी।

''रसूख तां एदां ही वधदै।'' जस्स कौर बोली सी।

ते हफते कु बाअद उनहां कोळ बैठा भुप्पी उच्चीआं-उच्चीआं गल्लां कर रिहा सी, ''भैण जी! इह मनदीप ढिल्लों, जिहनूं मारकीटिंग कमेटी दा चेअरमैन बणाउण लई साडा एना जोर लग्गा होइऐ, मुख्ख मंतरी दा खास बंदा ए। मुख्ख मंतरी साहिब नें मैनूं आप फोन कीता कि इहदी डट के मद्दद करो।... मौका ही हुंदै। दो कु मंतरीआं ताईं आपणी चंगी पहुंच हैगी ऐ... मुख्ख मंतरी नाळ वी बण जू... फिर किसे बोरड जां कारपोरेशन दी चेअरमैनी लई नहुं अड़ाऊंगा।''

''लैअह! मेरा वीर खूब तरक्कीआं कर रिहै, इक्क दिन ज़रूर वड्डे अहुदे 'ते पहुंचूगा।'' कहिंदिआं सुखजीत नें माण नाळ भुप्पी वल्ल तक्किआ सी... भरा दे चिहरे 'ते उसनूं एदां दा कुझ्झ वी नज़र नहीं सी आइआ कि उसदे दिल 'च किसे किसम दा कोई वळ होवे... भैण जी, भैण जी करदे दा उसदा मूंह सुक्कदा सी। उस बारे बलदेव दी कही गल्ल सुखजीत नूं बलदेव दे आपणे ही खुशक दिमाग दी उपज जापी सी।

''सुख्खी! मैं दस कु मिंट वालीबाल खेड आवां।'' कहिंदा होइआ बलदेव, उस कोळों उठ्ठ के, लागे ही वालीबाल खेड रहे गोरिआं वल्ल तुर गिआ।

सुखजीत कौर झील विच्च दौड़ रहीआं, पाणी नूं चीरदीआं-उछाळदीआं सपीड बोटां, सरफ बोटां, मोटर बोटां, कैबिन करूज़रां ते सेल बोटां वल्ल देखण लग्गी... रंग-बरंगे सविम-सूटां ते बकिन्नीआं 'च तैर ते घुंम-फिर रहे लोकां दी भीड़ विच्चों उसनूं शैरन ते राजू कलोल करदे आउंदे दिखाई दित्ते। शैरन दी काशणी बकिन्नी चमकां मार रही सी। सूरज दी तेज़ धुप्प, उसदे पाणी-भिज्जे गोरे बदन उत्तों जिवें तिल्हक-तिल्हक जा रही होवे।पता नहीं इह शैरन दी तोर विचली मड़क सी जां मड़क विच्चों झलकदा उसदा निज्ज कि उसनूं उह राजू नाळों मधरी हुंदी होई वी उच्ची-उच्ची लग्गी।

... जदों शैरन उनहां दे घर नवीं-नवीं आई तां सुखजीत कौर नूं उसदे इस निज्ज दी ठीक तरहां समझ नहीं सी पई। उस वल्लों लिविंग-रूम, फैमिली-रूम अते बैड्ड-रूमां दी कीती सैटिंग नूं देखदिआं सुखजीत कौर नें महिसूस कीता कि इह ऐवें उसदा भरम सी कि उसदे सुपने अधूरे रहि गए सन। बलकि उसने तां आपणे आप नूं कोसिआ वी कि उस विच्चों धीरज खतम किउं हुंदा जा रिहा सी, ''हे शैरन! तेरी रीसैटिंग मैनूं चंगी लग्गी ए।'' हथले कंम नूं ज़रा कु रोकदिआं उसने किहा सी।

''थैंक यु माम।'' शैरन खुश हो गई सी। उसनूं आपणे कोळ आ खलोई वेख के सुखजीत कौर नूं एदां लग्गा सी पई जिद्दां कहेगी, 'माम! लिआओ, मैं करदी आं सोफिआं दी वैकयूम।'

पर उसने देखिआ कि नूंह दी निगहा तां खिड़की तों बाहर जा टिकी सी। ते फिर सुखजीत कौर नूं उसदे कूकवें बोल सुणाई दित्ते सन, ''वाह! किंना सुहणा धुप्पदार दिन ए... मैं दौड़न जा रही आं।'' ते रनिंग-शू पहिन के शैरन औह गई, औह गई।

सुखजीत कौर नूं इंज लग्गा सी जिवें वैकयूम सोफे दी धूड़ नहीं खिच्च रिहा, उसदे साहां नूं खिच्ची जा रिहा सी... उसनूं घर दे कंम ही नहीं, आपणा आप वी अरथहीण हो गिआ जापिआ... सड़दिआं-भुज्जदिआं उसने हत्थ 'च फड़ी पाईप परहां वगाह मारी सी।

फिर इक्क दिन, सवेरे साझरे ही जदों उह रसोई 'च रुझ्झी होई सी तां पता नहीं खड़ाक सुण के जां भुंने जा रहे तुड़के दी समैल्ल चहड़न करके शैरन दी जाग, अलारम वज्जण तों पहिलां ही खुल्ल्ह गई। अख्खां मळदी उह थल्ले उत्तर आई ते शिकाइती-सुर 'च बोली सी, ''माम वहट'स दिश.. जौब 'ते जाण तों पहिलां तूं इह इक्क होर जौब आपणे गळ पाई होई ए।''

सुखजीत कौर समझ गई सी... शैरन चाहुंदी सी कि उस अते राजू वांग सस्स-सहुरा वी कंम 'ते जांदे-जांदे राह 'चों ही किसे कौफी-शौप तों सनैकस ते कौफी वगैरा फड़ लिआ करन ते इसे तरहां ही लंच वी किते बाहर ही...।

''मैं तैनूं अग्गे वी दस्सिआ सी पई बाहरले खाणे सानूं सुआद नहीं लगदे।''

''पर राजू कहिंदा ए कि नित्त रैसटोरैंटां 'च खाण-पीण नूं तुसीं फज़ूल खरची समझदे हो।''

शैरन दी गल्ल सुण के सुखजीत कौर नूं इंज लग्गा सी जिवें थरमोस 'च पाई जा रही उब्बळदी-उब्बळदी चाह, फुहारा बण के उसदे चिहरे 'ते आ पई होवे। करोध 'च बळदी उह नूंह 'ते वरह पई, ''मैं तां समझदी सी कि राजू दा दिमाग ही फिरिआ होइआ ए पर लगदा ए कि तेरा उहदे नाळों वी वध्ध... तूं मेरे नाळ रसोई 'च मद्दद तां की कराउणी एं, उलटा नुकताचीनीआं करन डहि पई एं।''

सुखजीत कौर नें घर की ते कंम 'ते की, हर वेले कुहड़दी रहिणा कि उसदे करमां 'च ही सुख्ख नहीं। विच्चे ही उह आपणे आप नूं ढारस जिहा देण लग्ग पैंदी, 'छड्ड मना, सुखी तां इंडीअन नूंहां वाळीआं वी नहीं।'... उसदी फैकटरी 'च कंम करदीआं इंडीअन बुहड़ीआं अकसर ही नूंहां दीआं शिकाइतां करदीआं रहिंदीआं। कदी-कदी सुखजीत कौर वी शैरन दी किसे खामी-खूबी दी गल्ल कर देंदी। उदों, जदों शैरन मैटरनिटी-लीव 'ते सी तां सुखजीत कौर नें, नाळ वाळीआं नूं हुब्ब के दस्सिआ सी कि उसदी नूंह बड़ी लगन नाळ मां-पुणे अते बच्चे दे पालण-पोसण बारे किताबां लिआ-लिआ पहड़ रही सी।... डैबी होण 'ते शैरन नें उसनूं खुआउण, पिआउण, नहिलाउण, खिडाउण आदि लई टाईम बंनह लए सन। हर छे महीने बाअद उह डैबी दे कद्द, वज़न, खुराक अते आदतां संबंधी वेरवे उसदी कंपिऊटर-फाईल विच्च नोट करी जांदी।

रिक्कदीप वारी वी शैरन नें अजिहा ही टाईम-टेबल बंनह लिआ सी। ओधर डैबी दी देख-भाळ हुण ज़िआदातर दादी दे ज़िंमे सी। पोती दीआं दिन-भर दीआं शरारतां तों सुखजीत कौर तंग आ जांदी। कदी-कदी जदों डैबी चामहल के किलकारीआं जिहीआं मारदी तां परेशान होई सुखजीत कौर दे मूंहों 'तोबा... तोबा' निकळ जांदा।

''हैं!'' डैबी दी किलकारी सुण के सुखजीत कौर नें त्रभक के साहमणे देखिआ। थोहड़े-थोहड़े पाणी 'च निक्कीआं-निक्कीआं तारीआं ला रही डैबी, आपणे कोळों दी लंघ रही, पाणी 'च तरथल्ली मचाउंदी इक्क खूबसूरत सपीड बोट नूं हत्थ हिला-हिला किलकारीआं मार रही सी। सपीड बोट वाळे नें थाईं गेड़ा दे के बोट खहड़ी कीती, थल्ले नूं बाहां लमका के डैबी नूं उप्पर उठाइआ ते बोट औह गई, औह गई।

सुखजीत कौर दा दिल धक्क करके रहि गिआ... डैबी नें इह की कीता? नां बंदे दा अता नां पता...।

''गरैंडमां! यू नोअ... यू नोअ, इट'स ए लेटैसट ऐंड फासटैसट बोट।'' नवीं अते अति-तेज़ बोट 'ते लए झूटे दी थरिल्ल बारे दस्सदी डैबी दादी दे हुंगारे दी उडीक 'च सी पर दादी तां किधरे दूर गुआची होई सी, '... जवानी चहड़न दी देर ए डैबी नें एदां ही उडारीआं... ।' पर फिर उसनूं आपणे आप 'ते खिझ आ गई कि उह एना फिकर किउं करदी सी, जद कि टब्बर दे बाकी जीआं नूं एदां दी कोई परवाह ही नहीं सी ।... उसदे सस्स-सहुरा एसे करके ही तां सुखी सन कि उह बहुते जंजालां 'च नहीं सन पए। अगले ही पल उसनूं बीते महीने दा उह वीक-ऐंड याद आ गिआ जदों उह ते बलदेव सिंघ उनहां नूं मिलण, उनहां दे अपारमैंट 'च गए सन... बुढापे कारन उह कुझ हारे होए तां लग्गदे सन पर ठीक मूड 'च सन। जदों सुखजीत कौर ते बलदेव सिंघ तुरन लग्गे तां उहनां किहा सी, ''बड़ा चिर हो गिआ राजू, शैरन ते निआणिआं नूं देखिआं, उनहां नूं किहो, किते आ के मिळ जाण।''

ते हुण राजू ते शैरन नूं बीच दे वाशरूमां 'चों निकळदे देखदिआं सुखजीत कौर अंदर सवाल उठ्ठिआ कि की इनहां नूं वी कदी दादा-दादी दा चेता आउंदा होवेगा... बीच दी रेत उत्ते उठ्ठ रहे उनहां दे नशई जिहे कदमां तों तां उह अपणी ही मसती 'च डुब्बे होए लगदे सन।

''लगदा ए, माम अज्ज ठीक तरहां इंजुआइ नहीं कर सकी।'' सस्स नाळ मुसकरा के नज़रां मिलाउंदिआं शैरन नें किहा।

''नहीं... हां... ठीक ही सी... एनी दूर-दूर तक्क पसरे पाणी नूं देख के सकून तां मिलदा ही ए ।'' सुखजीत कौर नें आपणे उख्खड़दे जांदे शबदां 'च अरथ भरन दी कोशिश कीती।

''माम! शाइद आपणी पहिलां वी गल्ल होई सी... हुण फिर कहि रही आं कि ज़िंदगी किनारिआं 'ते बैठ के जीण वाळी चीज़ नहीं... सो जो मज़ा पाणी विच्च कुद्दण, पाणी नाळ खहिण-खेडण अते पाणी 'ते सवार होण 'च आउंदा ए, उह किनारे 'ते बैठ के नहीं आ सकदा।''

''शैरन! असल 'च गल्ल इह ऐ कि तेरी माम पबलिक 'च शरमाउंदी ए। जदों घर 'च सविमिंग-पूल बण गिआ फिर देखीं... ।'' गल्ल करदे पती दी मुसकराहट सुखजीत कौर नूं पाणी 'चों उठ्ठी, उसदे पैरां नूं चुक्कूं-चुक्कूं करदी छल्ल वरगी लग्गी।

''डैड! मैं समझ गई, तुसीं माम नाळ फंन कर रहे आं... चलो आपां रैसटोरैंट 'च बैठ के गल्लां करांगे। माम! मैं तुहानूं डिनर लई इंडीअन रैसटोरैंट 'च लै के चलदी आं।'' शैरन नें किहा।

''ओ गरेट!'' पिउ-पुत्त नें इकठ्ठी ताड़ी मारी।

सुखजीत कौर नें तिंनां दे चिहरिआं नूं घोखवीं नज़रे देखिआ... ते बुड़बुड़ाई, 'रैसटोरैंट 'च 'कठ्ठे हो के मेरे 'ते परैश्शर पाउणगे।' उस अंदर एनी खलबली मच्च चुक्की सी कि उसदा पोती-पोते वल्ल नूं वी देखण नूं दिल नां कीता... किसे तरहां उसने आपणी आवाज़ 'च नरमाई लिआंदी, ''तुसीं जा आओ, मैं घर जा के आराम करना चाहुंनी आं।''

''नां बई! तूं वी चल्ल।'' बलदेव नें किहा।

नूंह-पुत्त नें इंज तक्किआ जिवें कहि रहे होण, 'जिवें तुहाडी मरज़ी।'

... सुखजीत कौर दे मन दा तणाअ पलो-पल वधदा जा रिहा सी। उसनूं डर जिहा लग्गण लग्ग पिआ कि किते दिमाग दी नाड़ी ही नां फट जाए।... घर पहुंच के उसने गोळी खाधी अते बैड्ड 'ते पै गई। कुझ चैन मिळी। पर कुझ देर बाअद उसदे मन 'च पछतावा जिहा उठ्ठ खलोइआ कि उसनूं टब्बर दे नाळ जाणा चाहीदा सी। उसने शैरन दा ही नहीं बाकी दे जीआं दा वी माण तोड़िआ ए। रैसटोरैंट 'च, नटखट्ट जिही डैबी उसनूं किंना मिस्स कर रही होवेगी। पर फिर उह आपणे आप नूं कोसण लग्ग पई कि उह आपणे दिल 'च एना मोह किउं चुक्की फिरदी ए। नूंह-पुत्त दे तां मोह लागे दी वी नहीं सी लंघिआ होइआ। अज्ज सारी दिहाड़ी किंना भुंनिआ सी उनहां नें उसनूं... घर विच्चों मोह दिनो-दिन खुरदा किउं जा रिहा सी? इह सवाल उसदे मन 'च सिरफ हुण ही नहीं सी उठ्ठिआ, पहिलां वी इह अकसर ही उसदी सोच विच्च घुंमदा रहिंदा सी। इक्क वारी कनेडा दी अमीरी दीआं गल्लां करदी शैरन जदों कनेडा दे पाणीआं दे अमुल्ल ख़ज़ाने बारे दस्स रही सी तां इह सवाल सुखजीत कौर अंदरों जिवें लावा बण के फुट्ट निकलिआ सी। शैरन नूं टोकदिआं उसने किहा सी, ''मंनदे आं पई एथों दे समुंदरां, झीलां ते दरिआवां विच्च अथाह पाणी ए पर एथों दे लोकां दीआं रूहां विच्च तां भोरा वी पाणी नहीं दींहदा... बस्स खुशकी ही खुशकी ए।''

मन दे उतरावां-झड़ावां 'च उळझिआं सुखजीत कौर दा धिआन पिंड वल्ल चला गिआ... अगले साल इंडीआ जाण दे परोगराम बारे सोचदिआं-सोचदिआं ही उसदी अख्ख लग्ग गई।

बैड्ड दे नाळ, साईड-टेबल 'ते पए टैलीफोन दी घंटी वज्जण 'ते उसने रिसीवर उठा लिआ। भुप्पी बोल रिहा सी, ''भैण जी! सति स्री अकाळ.. सुणाओ की हाल ऐ?''

''ठीक ऐ भुप्पी... तुसीं किद्दां, सारे ठीक-ठाक ओ?''

''हां... आं... ठीक ई ऐ... भैण जी!... मैं... मैं असल 'च एस करके फोन कीतै कि तुहाडी ज़मीन दा मुख़तिआरनामा चाहीदै।''

''मुख़तिआरनामा? काहदे लई?''

''गल्ल एदां आं... पई पंजाब दी ज़मीन थल्लिओं पाणी मुक्क गिऐ। ज़मीन वेच के मैं कोई होर जुगाड़ फिट्ट करना चाहुंना।''

''चाचा जी नाळ गल्ल करा तां।''

''उह बिमार नें।'' भुप्पी दा उत्तर सी।

सुखजीत कौर नूं इंज लग्गा जिवें उसदा चाचा, फोन दे लागे ही, मंजे 'ते पिआ हूंग रिहा होवे।

अचानक ही टैलीफोन दी लाईन जिवें टुट्ट गई।

'हैं! ज़मीन थल्लिओं पाणी मुक्क गिऐ... पाणी मुक्क गिऐ।' सुत्त-उनींदी हालत 'च बुड़बुड़ाउंदिआं सुखजीत कौर नूं ठीक तरहां पता नहीं सी लग्ग रिहा कि फोन सच्चमुच्च ही आइआ सी जां उसने कोई सुपना देखिआ सी।

(राहीं: मुहंमद आसिफ़ रज़ा 'मां बोली रीसरच सैंटर लाहौर')