चरचित शाइर गुरनाम ढिल्लों दी जीवनी सहिज, संजम ते संतुलन विच रहि के सिरजी अजिही सुहिरद ते सजिंद लिखत है, जिस विच लेखक असमानी नज़र नाल पौणी सदी दे पंजाबी जन-जीवन ’ते अजिही संगठत ते सिरजणातमक झात पाउंदा है कि परिवरतन दी प्रकिआ विच पिआ देश-विदेश विच वस्सदा पंजाब, पंजाबी बंदा, पंजाबी सभिआचार ते पंजाब दा प्रकिरतक द्रिश पाठक दीआं अख्खां अग्गे सजीव शकल धारी आण खलोंदा है।
आपणे पिंड दे झरोखे विच्चों आपणे वडेरिआं, आपणे संगीआं-साथीआं, आपणीआं साझां दी ख़ूबसूरत रिशतगी नूं, बिना किसे उपभावुक वलेल दे, ढिल्लों जचवें-तुलवें वैराग-भाव नाल बिआन करदिआं अजोके सवै-केंद्ररित, सवारथी, कठोर, ईरख़ालू, शरारती ते बेलिहाज हुंदे जा रहे समाजिक-मनुख्खी जीवन नूं आपणी बाल-वरेस ते चहड़दी जवानी दे दिनां दे रूबरू खहड़ा कर दिंदा है। उहनूं लग्गदा है कि उस दे समिआं वाला सरब-सांझीवालता वाला पंजाब किधरे गवाच गिआ है। रिशतिआं पख्खों वी ते प्रकिरतक हुसन पख्खों वी गुंमदे-गवाचदे जांदे पिंड नूं वेखण लई, मिट्टी दे मोह दा मारिआ, उह हर साल पिंड आउंदा तां है किउंकि पिंड उहदे धुर अवचेतन विच वस्सिआ होइआ है, पर हकीकत इहो है कि उहने तां पिंड नूं याद रख्खिआ है, पर पिंड उहनूं ते ‘उहदीआं कदरां-कीमतां’ नूं बहुत हद्द तक्क भुल्ल गिआ है। लिखत विचों उभरदा इह रचनातमक-बिंब उहदे मन-आए वेग दी उपज नहीं सगों हकीकी सथितीआं अते जिऊंदे जागदे पातरां दे हवाले नाल उसारिआ गिआ है।
गुरनाम ढिल्लों नें परवासी जीवन दौरान पेश आउंदे समस्सिआकारां नूं वी बेलिहाज हो के चितरिआ है। नसली वितकरिआं दा रोणा रोंदे साडे परवासी लोकां नूं उह काटवें विअंग दी मार हेठां लै के आउंदा है, जो नवें आए परवासीआं नाल भरपूर वितकरा करदे हन। इस लिखत विच गुरनाम ढिल्लों नें जित्थे आपणे कावि-सफ़र दा संखेप ज़िकर कीता है, ओथे उस नें बरतानीआं विच उसरी साहितक लहिर दे इतिहास नूं पेश करदिआं इस विच आपणी सारथिक भाईवाली दा संतुलत बिआन वी कीता है। समकाली बरतानवी लेखकां बारे उहदीआं आलोचनातमक टिप्पणीआं विच्चों उहदी आलोनातमक प्रतिभा दा जलवा वेखण नूं मिलदा है। इस रचना विच बरतानीआं दे साहितक-इतिहास दा दसतावेज़ी चितरण है। बरतानवी साहित ते साहितकारां दे इतिहास दे खोजीआं लई इह लिखत प्रमाणिक स्रोत दा साधन बण सकदी है।
इह नहीं कि गुरनाम ढिल्लों सभ-कुझ नूं नांह-वाचक नज़रीए तों ही वेखदा होवे। उहदा इह काटवां नज़रीआ असल विच चंगीआं कदरां-कीमतां दी लोड़ अते तांघ दा ही सिरजणतामक प्रगटावा है। उह तोड़ तक्क निभण वाले देश-विदेश विच वस्सदे आपणे यारां-दोसतां, समकाली साहितकारां नाल आपणी रिशतगी दे हुसन नूं वी ओने ही चाअ नाल बिआन करदा है, जिंने रोस नाल उह मानवी-मुल्लां दे ग़रक जाण दी प्रकिरिआ नूं पेश करदा है। असल विच जीवन अते वरतारिआं नूं वेखण, वाचण ते पेश करन दी उहदी विधी आलोचनातमक है। उह चंगे-मंदे दे विरोधी जुट्टां नूं टकरावें रूप विच उभारदा है ते इस टकरा विच्चों पैदा हुंदी लिशक विच्चों ही समुच्चे जीवन दे दीदार कराउंदा है। इस टकरा विच उह मानवी-मुल्लां दी पैरवाई करन वाली धिर नाल डट के खलोंदा ही नहीं, सगों आपणी हैसीअत मुताबक सिरजणातमक ते विअकतीगत रूप विच लगातार जूझदा वी दिखाई दिंदा है।
किहा जा सकदा है इह लिखत समुच्चे रूप विच गुरनाम ढिल्लों दा जीवन-बिरतांत ही नहीं है, सगों देश-विदेश विच वस्सदे बदल रहे पंजाब दा सिरजणातमक चित्तर वी है, जिस नूं लेखक नें संजमी शबद-छोहां नाल सजा-सवार के पेश कीता है।

