पंजाबी मिहनती, हिंमती अते खतरे सहेड़न लई हमेशा तिआर रहिंदे हन। जदों वी इनहां नूं किसे नवीं थां जाण दा मौका मिलदा है तां इह उत्थे जाण लई सभ तों अग्गे हुंदे हन। देश दी अज़ादी दी लड़ाई विच्च वी पंजाबीआं नें सभ तों वध्ध कुरबानीआं दित्तीआं। देश दी अज़ादी समें पंजाब दी वंड होई ते पंजाबीआं नें भिआनक संताप भोगिआ। पाकिसतान वाले पंजाब विच्च किसे हिंदू जां सिख्ख दी रहिणा मुशकिल हो गिआ ते इस पासे मुसलमानां नूं घर बार छड्ड के जाणा पिआ। लख्खां लोक मारे गए। औरतां दी इज़्ज़त लुट्टी गई ते सभ कुझ लुटा के खाली हत्थ आउणा पिआ। उध्धरों आए पंजाबीआं नें इस पासे पैर लगदिआं ही अग्गे वधणा शुरू कर दित्ता। खेती दे नवें ढंग तरीके, नवें बीज अते मशीनां दी वरतों करन विच्च पंजाबीआं नें देश दी अगवाई कीती। जित्थे उह लोड़ पैण उत्ते सरहद्दां दी राखी करदे सन, उत्थे भुख्खमरी नाल जूझ रहे देश विच्च अनाज दे ढेर लगा दित्ते, जिस नूं हरा इनकलाब आखिआ गिआ। इस विच्च कोई शक्क नहीं कि हरे इनकलाब नाल देश नूं भुख्खमरी तों बचाइआ गिआ अते पंजाब विच्च खुशहाली आई प्रंतू खुशहाली लई वी पंजाबीआं नूं वड्डीआं कुरबानीआं देणीआं पईआं। आई खुशहाली नें विउपारीआं नूं आपणे वल खिच्चिआ। ट्रैकटर ते दूजीआं मशीनां दे प्रदरशन करके किसानां नूं इनहां दी खरीद लई उतशाहित कीता, जिस नाल पंजाब दी खेती दा मुकंमल मशीनीकरन हो गिआ। सिंचाई सहूलतां दे वाधे नाल सारी धरती दो फसली हो गई, जिस नाल कामिआं दी मंग वधी ते दूजे सूबिआं तों कामे आउण लग्गे। पहिलां उह फसल दी लुआई अते वाढी समें ही आउंदे सन ते फिर उह टब्बरां समेत आ के इत्थे ही रहिण लग्ग पए। उनहां दे बच्चिआं, दुकानां अते दफतरां विच्च कंम करना शुरू कर दित्ता ते औरतां नें घरां दा कंम संभाल लिआ। हुण घरां अते खेतां दा बहुता कंम इह लोक ही करदे हन। शहिरां दे बहुते घरां विच्च रोटी वी इह लोक ही पकाउण लग्ग पए हन। इंझ पंजाबी हौली हौली किरत तों दूर हो रहे हन।
तकनीकी कंम जिवें कि लुहारा-तरखाणा, पलंबर, राज मिसतरी आदि कंम वी हौली हौली बाहरले सूबिआं तों आए कामिआं नें ही संभाल लए हन। पंजाब दे इनहां कित्तिआं दे आपणे तौर तरीके अते दसतकारी अलोप हो गए हन। विद्दिआ दे विउपारीआं नें थां थां अंगरेज़ी सकूल खोल्ह लए। इनहां सकूलां विच्च बच्चे भेजणा पंजाबी आपणी शान समझण लग्ग पए हन। इनहां सकूलां विच्च पंजाबी पहड़नी ते बोलणी सखत मनहां है। इंझ पंजाबी बच्चे आपणी मां-बोली, आपणे इतिहास, आपणे सभ्भिआचार अते आपणे रसमो रिवाज़ां तों दूर हो गए हन। बज़ार कप्पड़िआं, बिजली उपकरनां, फरनीचर आदि नाल भर गए। पिंडां विच्च सारे घर पक्के हो गए, बिजली आ गई, पाणी दीआं टूटीआं लग्ग गईआं। घरां विच्च चक्की, चुल्ल्हे चरखे, खरोशीए, सलाईआं आदि अलोप हो गईआं। मंजे, पीहड़ीआं, मूहड़े, दरीआं, फुलकारीआं, छिक्कू, गुड्डीआं पटोले सभ कुझ बीते दीआं कहाणीआं तक ही सीमत हो गए। आपसी भाईचारा, रहिण सहिण, रसमो रिवाज सभो कुझ बदल गिआ। जिस तेज़ी नाल पंजाबी जीवन बदलिआ, इस तेज़ी नाल तबदीली शाइद संसार विच्च किते वी नहीं सी आई। नवीं पीहड़ी नूं जदों असीं बचपन दीआं कहाणीआं सुणाउंदे हां तां उनहां लई यकीन करना मुशकिल हो जांदा है कि अजिहा वी कदे हुंदा सी।
अफसोस इस गल्ल दा है कि किसे वी सरकार, संसथा जां धारमिक आगू नें आपणे विरसे दी सांभ संभाल वल बिलकुल धिआन नहीं दित्ता। इंझ पंजाबी जीवन समाजिक कदरां कीमतां नूं भुल्ल के आप मुहारा हो गिआ। इसे करके मिहनत, संतोख, भाईचारा, इमानदारी आदि पंजाबीआं दे मुख्ख गुण अलोप हो रहे हन। कुझ पंजाबी पिआरिआं नें आपो आपणी पध्धर उत्ते पंजाबी विरसे दी सांभ संभाल दे यतन कीते हन। इनहां विच्च सभ तों उत्ते नाम डा. महिंदर सिंघ रंधावा दा आउंदा है। उनहां पंजाब ऐगरीकलचरल यूनीवरसिटी विखे इक्क अजाइब घर दी उसारी करवाई जिस विच्च पुराणे पंजाब दी इक्क झलक दिखाउण दा यतन कीता गिआ है। उनहां पंजाब दे लोकगीत इकठ्ठे करवाए, लोक कलावां ते कलाकारां नूं उतशाहित कीता। पंजाब दा माण चूपण वाले अंबां दीआं किसमां इकठ्ठीआं करके इनहां नूं अलोप होण तों बचाइआ। रवाइती रुख्खांअ ते फलां वाले बूटिआं दी संभाल कीती।
आप जी नूं पता लग्गिआ कि कांगड़ा ज़िल्हे विच्च चित्तरां दा अथाह भंडार है। इनहां नें कांगड़ा ज़िल्हे दे पिंडां विच्च जा के मंदरां, महिलां, राजिआं ते होर विअकतीआं पासों इनहां चित्तरां बारे जाणकारी इकठ्ठी कीती ’ते इक्क सुंदर किताब लिखी। इसे तरहां इनहां नें अलोप हो रहे लोकगीतां नूं इकठ्ठिआं करवाइआ ते पुसतक रूप विच्च प्रकाशित कीता। पंजाब दे रवाइती रुख्खां नूं सड़कां कंढे लगवाइआ। फ़ुल्लां वाले रुख्खां दे नांवां नाल पंजाब ऐगरीकलचरल यूनीवरसिटी दीआं सड़कां नूं शिंगारिआ ते सड़कां दे नाम वी इनहां रुख्खां वाले रख्खे।
इंझ उनहां पंजाब दी विरासत नूं संभालण विच्च अहिम योगदान पाइआ। पंजाब दे चित्तरकारां नूं उतशाहित कीता, उनहां दे चित्तर खरीदे, जिनहां नूं दफतरां, सकूलां, कालजां विच्च लगवाइआ। इंझ चित्तरकारां दी माली सहाइता वी हो गई अते अते उह पंजाब दे अलोप हो रहे विरसे नूं चितरण लई होर उतशाहित होए। विदवानां पासों पंजाब दे विरसे दे वख्खो वख्खरे पख्खां नूं दरसाउंदे लेख लिखवाए अते इक्क सुंदर पुसतक प्रकाशित कीती। रंधावा साहिब नें पंजाब दी सभ्भिअता ते सभ्भिआचार दी पहिरेदारी कीती। जेकर उस नें अजिहा नां कीता हुंदा तां साथों पिछली पीहड़ी नूं इह दस्सणा ते मनाउणा औखा ही नहीं नामुमकिन हो जांदा कि साडे वेले पंजाब किहो जिहा सी। सदीआं तों चली आ रही जीवन शैली, रसमो रिवास, कंमकारी ढंग, रहिण-सहिण, खाण-पहिनण, जिहड़ी केवल तिंन कु दहाकिआं विच्च ही अलोप हो गई, उह किहो जिही सी।
पंजाब दे लोकगीत ते लोक कहाणीआं उत्ते कंम करन वाले प्रसिध्ध लेखक वणजारा बेदी लिखदे हन, जदों डा. रंधावा नें लोकसाहित दे इकत्तरीकरण दा कारज आरंभिआ तां उदों तक लोक साहित संग्रहिण दा कारज आपणे मुढले दौर विच्च ही सी। डा. रंधावा दे लोकगीतां दी समग्गरी वल धिआन देण तों पहिलां इह कंम केवल नींह दी खुदाई तक ही सीमत सी पर रंधावा नें अणथक्क मिहनत अते लगन नाल इनहां नींहां उत्ते इक्क महिल खहड़ा कर दित्ता ते अज्ज असीं आपणे लोकगीतां दे अथाह बोलां उत्ते माण करन योगे हो गए हां।
पंजाब दे लोक नाच भंगड़ा अते गिध्धा नूं जीउंदिआं रख्खण विच्च वी उनहां दी अहिम भूमिका है। भंगड़ा पछमी पंजाब तों इस पासे आइआ। कमिऊनिटी डिवैलपमैंट सकीम विच्च उनहां भंगड़े दे माहिरां नूं बतौर समाजिक विद्दिअक अफसर भरती कीता। भंगड़े दीआं टीमां बणाईआं गईआं। इनहां नें सकूलां कालजां विच्च जा के मुंडिआं दीआं भंगड़ा टीमां ते कुड़ीआं दीआं गिध्धा टीमां तिआर करवाईआं। इस इकठ्ठे कीते खज़ाने नूं संभालण लई कोई इक्क दरजन पुसतकां तिआर करवाईआं। जिवें कि पंजाब दे लोकगीत, कांगड़े दे लोकगीत, कुल्लू दे लोकगीत, प्रीत कहाणीआं, पंजाबी लोकगीत, पंजाब दा इतिहास, कला ते सभ्भिआचार, सुंदर रुख्ख ते बाग बगीचे आदि। अंगरेज़ी विच्च इनहां दीआं कोई तिंन दरजन किताबां हन। सेवा मुकती पिछ्छों आप नें भारत दा खेती इतिहास लिखिआ जिस नूं चार जिलदां विच्च भारती खेती खोज परीशद नवीं दिल्ली नें प्रकाशित कीता। इंझ पत्थर काल तों लै के हरे इनकलाब दे होए विकास दी कहाणी नूं संभालिआ। डा. रंधावा कित्ते वजों इक्क आई सी ऐस्स अफसर सन, पहड़ाई वल्लों उह विगिआनी सन पर पंजाब ते इत्थों दे विरसे नाल उनहां नूं अथाह लगाव सी। शाइद ही होर किसे नें आपणे अमीर विरसे नूं संभालण लई इनहां वांग यतन कीते होणगे।
* * * * *

