हर साल 20 मारच दा दिन संयुकत राशटर संगठन वल्लों ‘अंतर-राशटरी प्रसंनता दिवस’ दे तौर ’ते मनाइआ जांदा है अते इस दिन ‘विशव प्रसंनता रिपोरट’ (World Happiness Report) वी जारी कीती जांदी है। इह रिपोरट संगठन दे ‘सवै-निरभर विकास समाधान विभाग’ (Sustainable Development Solutions Network) वल्लों तिआर कीती जांदी है। इस विच्च विअकतीगत प्रसंनता अते भलाई, अते देशां दी समुच्ची प्रसंनता नाल सबंधित अड्ड-अड्ड पख्खां बारे विसथार नाल चरचा कीती जांदी है। हर साल कुझ ढुक्कवें पख्ख चुणे जांदे हन, जिवें कि इस साल दी रिपोरट विच्च कोविड-19 नूं मुख्ख विशा बणाइआ गिआ है। पिछले साल प्रसंनता दे, समाजिक अते कुदरती वातावरण अते ‘सवै-निरभर विकास टीचिआं’ नाल, सबंधां नूं मुख्ख विशा बणाइआ गिआ सी। हर साल नवां पख्ख विचारन तों भाव इह है कि देशां दीआं सरकारां, अंतर-राशटरी अते राशटरी संसथावां इस रिपोरट दीआं खोजां तों सेध लै के ऐसीआं नीतीआं अते प्रोगराम उलीक सकण जिहड़े कि नागरिकां दी विअकतीगत प्रसंनता अते भलाई विच्च वाधा कर सकण। रिपोरट इस गल्ल उत्ते पूरा ज़ोर दिंदी है कि प्रसंनता दे वाधे वासते सरकारां अते होर सबंधित संसथावां दीआं कारवाईआं दे नाल-नाल विअकतीगत पध्धर ’ते सरब-पख्खी सुचज्जी जीवन-जाच अपणाउण दी वी ज़रूरत है। सो प्रसंनता रिपोरट जित्थे सरकारां अते होर सबंधित संसथावां नूं इस विशे ’ते सिफारशां करदी है, उत्थे नाल ही विअकतीगत जीवन दे सरब-पख्खी विकास वासते विहारक अते अरथ-भरपूर नसीहतां वी करदी है।
इतिहास इस गल्ल दा गवाह है कि प्रसंनता अते भलाई कदे वी सरकारां दी नीती नहीं रही अते नां ही साडीआं समाजिक प्रणालीआं इस वासते सुखावें हालात बणा सकीआं हन। पहिले समिआं विच्च इस वासते जो वी कोशिशां होईआं हन उह सिरफ धारमिक अते रूहानी आगूआं वलों ही होईआं हन। पर अज्ज सरकारां, राशटरी अते अंतरराशटरी संसथावां अते संयुकत राशटर तक सभ इस प्रती सुचेत होए हन जिस कर के इह सालाना रिपोरट होंद विच्च आई। हुण तक जारी रिपोरटां दी इक्क खास विशेशता इह रही है कि इनहां विच्च दुनीआं दे मुख्ख धरमां दे मोढी महां-पुरखां दीआं सिख्खिआवां नूं वी बणदी मानता दित्ती गई है। इनहां सिख्खिआवां दे विगिआनक अते मनो-विगिआनक खोजां नाल सुमेल नूं इनहां दीआं सिफारशां अते नसीहतां दा अधार बणाइआ जांदा है। निरसंदेह इनहां रिपोरटां दा आदरश अज्ज दे विगिआनीआं अते मनो-विगिआनीआं दी विचारधारा ‘Finding Modern Truth in Ancient Wisdom’ नाल मेल खांदा है। इस विचारधारा नूं पहिली वार प्रसिध्ध अमरीकी समाजिक मनोविगिआनी डा. जौनथन हाईट नें प्रभाशित कीता सी।
माहर हर साल बदलदे हालात अते नवीआं खोजां अनुसार ढुक्कवें पख्खां नूं रिपोरट दा अधार बणाउंदे हन। संसार दे चोटी दे समाज-सुधारक, मनो-विगिआनी, अरथ-शासतरी अते प्रसंनता दे माहर इस रिपोरट नाल जुड़े होए हन। इनहां विच्चों तिंन तां इसदे शुरू होण वेले (2012) तों ही जुड़े हन। इह इसदे बानीआं विच्चों हन अते वलंटीअरां दे तौर ’ते कंम कर रहे हन। इह सतिकारयोग शखसीअतां हन: डा. जैफरी सैकस, डा. जौहन हैलीवैल्ल अते डा. रिचरड लेअरड। इनहां विशेशगां दीआं सेवावां दे नाल-नाल विशव-प्रसिध्ध संसथावां तों वी मदद लई जांदी है, जिनहां विच्च गैलप (Gallup) दा नाओं वरणनयोग है। इस सभ दे बावजूद इह गल्ल निराशाजनक है कि इस पध्धर दी विशेशग अते अरथ-भरपूर रिपोरट प्रती विदवानां अते आम पाठकां विच्च बहुत घट्ट जागरूकता है। इसदे सिरफ इक्क पख्ख दा ही परचार कीता जांदा है कि इस विच्च दुनीआं दे देसां दी ‘प्रसंनता मैरिट लिसट’ मिथी हुंदी है।
इह मैरिट लिसट हेठ लिखे छे तत्थां नूं अधार बणा के तिआर कीती जांदी है:
(Healthy Life Expectancy)(Social Support)(Freedom to make own life choices), समाज अते वपार विच्च भ्रिशटाचार (Sense of how corrupt Govt., Society and Social Institutions are perceived)
पहिले दो तत्थ सबंधित देशां अते विशव सिहत संसथा दे हवालिआं विच्चों लए जांदे हन अते पिछले चार तत्थां बारे चोणवें नागरिकां तों 0 तों 10 दी सकेल अनुसार राइ लई जांदी है। 0 तों भाव अत्त दी निरासता अते 10 तों भाव पूरी प्रसंनता है। रिपोरट तिआर करन वासते अपणाए गुंझलदार ढंग दी इह इक्क सरल विआखिआ है।
कोविड-19 करके पैदा होईआं दिक्कतां कारन इस वार इस नूं तिआर करन दे ढंग विच्च लोड़ींदे बदलाओ वी कीते गए हन अते इस महांमारी नूं ही इस रिपोरट दा मुख्ख विशा बणाइआ गिआ है। महांमारी दे देशां अते विअकतीगत प्रसंनता उप्पर पए प्रभावां अते सरकारां वल्लों इस नूं काबू करन विच्च कीते उपरालिआं बारे विसथार विच्च चरचा कीती गई है। इक्क चंगा पख्ख जो उजागर होइआ है उह इह है कि जन-सधारन वल्लों बहुता करके इस महांमारी दा मुकाबला करन विच्च पूरी सूझ अते द्रिहड़ता दिखाई गई है अते हालात नाल सकारातमक समझौता कीता गिआ है।
भारती मूल दे कनेडा अते अमरीका निवासीआं वासते भारत, कनेडा अते अमरीका दी इस लिसट विच्च ‘रैंकिंग’ बारे जानण दी उतसुकता कुदरती है। भारत दा इस साल 149 देशां दी लिसट विच्चों 139वां रैंक है, कनेडा 11वें तों 15वें अते अमरीका 18वें तों 19वें रैंक तक खिसके हन। भारत दा रैंक हर साल इसदे नेड़े-तेड़े ही रहिंदा है। इस तों प्रतख्ख है कि प्रसंनता पख्खों किसे देश दी जी.डी.पी, पदारिथक तरक्की अते सैनिक शकती दा कोई खास महत्तव नहीं। अज्ज-कल्ल्ह अखबारां विच्च भारत दे रैंक बारे खास चरचा है जिस कर के बहुते सज्जण कुदरती तौर ’ते चिंतित हन। पर कई होर इस नूं मुद्दा बणा के भंडी-परचार वी करदे हन जिहड़ी कि चंगी गल्ल नहीं। ‘प्रसंनता लिसट’ नूं तिआर करन विच्च ऊणताईआं वी हन, इस विच्च अंतरराशटरी कूटनीती वी कंम करदी है अते वड्डी गल्ल इह कि इह लिसट रिपोरट दा सिरफ इक्क हिस्सा है। इस रिपोरट नूं समुच्चता विच्च विचारन तों वगैर इस तों पूरा लाहा लैणा संभव नहीं। इसदी तिआरी वासते ज़िंमेवार इक्क वड्डी अफसर शैरन पैकिऊलर दा कहिणा है:
‘हर कोई सिध्धा ‘रैंकिंग’ दी गल्ल करदा है पर गल्ल असल विच्च इस तों किते वध्ध संजीदा है।’
इस संजीदगी नूं समझण वासते रिपोरट दे इतिहास अते इसदे मंतव ते विचार करनी ज़रूरी है। संयुकत राशटर दी तुलना विच्च इसदा इतिहास बहुत नवां है। इसदा मुढ्ढ 2012 विच्च छोटे जिहे देश भुटान दे प्रधान मंतरी जिगमे थिनली नें बंनहिआ। उस तों पहिलां किसे देश दी खुशहाली दा प्रतीक सिरफ उस दी जी.डी.पी नूं मंनिआ जांदा सी। भावें होर बहुत देश वी इस सिसटम नाल असहिमत सन पर इस नूं चुणौती देण दा कंम थिनली साहिब नें कीता। इह चुणौती उस नें आपणी नवीं विचारधारा नूं आपणे छोटे जिहे देश भुटान विच्च सफलता पूरन लागू करन तों प्रापत कीते तजरबे दे अधार ’ते दित्ती। संयुकत राशटर नें नां-सिरफ उस दी तजवीज़ नूं परवान ही कीता बलकि उस नूं इस तजवीज़ नूं अमली जामा पहिना के सारे संसार विच्च लागू करन वासते विसत्रित खरड़ा बणाउण दी ज़िंमेवारी वी सौंपी। नाल ही संगठन नें मता पास करके इकल्ली जी.डी.पी. नूं किसे देश दे विकास दा प्रतीक मंनण दी बजाए मनुख्खी प्रसंनता अते भलाई, अते होर असरदार तत्थां नूं इस विच्च शामल करन दा मता पास कीता। भुटान सरकार नें ‘प्रसंनता अते भलाई: इक्क नवीं आरथिक विचारधारा दी सिरजणा’ बारे इक्क उच्च-पध्धरी मीटिंग बुलाई। इस विच्च संसार भर दे राजनीतिक नेता, सरकारी अफसर, देशां दीआं सरकारां दे नुमाइंदे, वड्डे अरथ-शासतरी, विदवान अते संसार दे मुख्ख धरमां दे आगूआं नें हिस्सा लिआ। इह गल्ल धिआन मंगदी है कि इस मीटिंग विच्च धारमिक अते अधिआतमिक आगूआं नूं बराबरी दा सथान दित्ता गिआ। इसदीआं सिफारशां दे अधार ’ते संयुकत राशटर दी जनरल असैंबली नें मता पास कीता अते पहिली ‘विशव प्रसंनता रिपोरट’ 2012 विच्च जारी होई। दस्सणयोग है कि पहिलां वरणन कीतीआं तिंन शखसीअतां नें नां सिरफ इनहां मीटिंगां विच्च भाग लिआ बलकि इस पूरी रिपोरट नूं तिआर वी कीता। इस विच्च प्रसंनता अते भलाई (Happiness and Well-being) नूं मुख्ख विशा बणा के इस नाल सबंधित होर अंतरराशटरी पध्धर दे विशिआं बारे वी चरचा कीती गई। इह इक्क इतिहासक अते पहड़नयोग दसतावेज़ है। इस सारी प्रकिरिआ विच्च भारत दी नुमाइंदगी प्रसिध्ध वातावरण-विशेशग अते फ़िलासफर डा. वंदना शिवा, जिहड़े कि पंजाब यूनीवरसिटी चंडीगहड़ दे विदिआरथी रहे हन, नें कीती। अज्ज-कल्ल्ह वी उह आपणे खेतरां विच्च पूरे सरगरम हन।
अज्ज दे संसार विच्च इनसानां वलों आप-सहेड़ीआं मुसीबतां दे मद्दे-नज़र, हथले विशे दी प्रसंगिकता अते अहिमीअत इस गल्ल तों सपशट हो जांदी है कि संयुकत राशटर वरगी सिरमौर संसथा नें इस नूं अपणाइआ है, भावें कि इसदा मुख्ख कंम संसार भर विच्च अमन-शांती अते सुरख्खिआ बणा के रख्खण दा है। अज्ज इह संसार दा सभ तों वड्डा, सभ तों विखिआत, सभ तों शकतीशाली अते सभ तों वध्ध नुमाइंदगी वाळा अंतर-सरकारी (Inter-Governmental) संगठन है। 15 अंतरराशटरी संसथावां इसदी सरप्रसती हेठ कंम करदीआं हन। 1990 विच्च सीत-युध्ध दी समापती तों बाअद इस नें विकास अते अड्ड-अड्ड आफ़तां नाल पीड़तां दी मदद दा कंम होर तेज़ी नाल शुरू कीता किउंकि इह मनुख्खता दे बहुत वड्डे हिस्से नूं प्रभावित करदा सी अते फौरी धिआन दी मंग करदा सी। हुण संगठन वलों प्रसंनता अते भलाई दे कंम नूं आपणी सरप्रसती विच्च लैण तों प्रतख्ख हो जांदा है कि अज्ज भावें असीं इसदी अहिमीअत नूं नां समझ सकीए पर आउण वाळे समें विच्च इस नें बहुत प्रमुख्ख बण जणा है। इसदे मुख्ख कारन अज्ज विकास करन दे साडे गलत ढंग अते साडी भुख्खड़ खपतकारी हन जिहड़े कि विकास दी बजाए भविख्ख वासते विनाश दा अधार बण रहे हन। इस विनाश नूं रोकण वासते संगठन नें ‘सवै-निरभर विकास टीचे’ (Sustainable Development Goals) नियत कीते हन जो 2030 तक प्रापत करने हन। इह 17-नुकाती अते बहुत ही उतशाह भरपूर प्रोगराम है अते पूरी तरहां प्रसंनता अते भलाई नाल जुड़िआ होइआ है अते इस वासते ज़रूरी वी है। इसदे कुझ अंग हन: गरीबी अते भुख्ख-मरी दा खातमा, सभ वासते तंदरुसती अते भलाई, विद्दिआ, सवछ्छ पाणी, बराबरता आदि।
उपरोकत विचार तों पहिला प्रभाव इह पैंदा है कि इह सभ गल्लां सिरफ संयुकत राशटर, देशां दीआं सरकारां अते होर वड्डीआं-वड्डीआं संसथावां दे अधिकार-खेतर विच्च ही हन अते उनहां दीआं ही ज़िंमेवारीआं हन। इस द्रिशटीकोण नूं बदलण दी ज़रूरत है। हुण तक जारी होईआं सारीआं प्रसंनता रिपोरटां नूं वाचण तों इह सपशट हो जांदा है कि मसला किउंकि विअकतीगत प्रसंनता अते भलाई दा है। इस करके संसार दे हर नागरिक नूं इस कारज विच्च आपणा बणदा भरपूर हिस्सा पाउणा चाहीदा है अते इह उसदा फरज़ वी है। निरसंदेह असीं सरकारी अते अंतर-राशटरी नीतीआं नूं बहुता प्रभावित नहीं कर सकदे पर आपणी निज्जी ज़िंदगी विच्च कोशिशां नाल बहुत कुझ प्रापत कर सकदे हां। अज्ज हर इनसान आपणे पूरवजां तों हर पख्ख तों वध्ध साधन-संपंन अते आतम-निरभर है। उस नूं मिलीआं इह सहूलतां उस दे हिस्से इह फरज़ लाउंदीआं हन कि उह आपणे निज्ज, परिवार अते आउण वालीआं पीहड़ीआं वासते ‘सवै-निरभर विकास टीचिआं’ दी प्रापती विच्च वी पूरा योगदान पावे। अते विअकतीगत प्रसंनता अते भलाई वासते सरब-पख्खी सुचज्जी जीवन-जाच वी अपणावे। इस मंतव वासते इनहां रिपोरटां दे अधार ’ते जो चंगीआं आदतां धारन करनीआं बणदीआं हन, उनहां विच्चों कुझ इह हन:
* नैतिक कदरां-कीमतां अते अधिआतमवादता नाल जुड़ना।
* कुदरत वल्लों मिलीआं निहमतां वासते शुकर-गुज़ारी करना।
* नरमाई अते खिमा भावना रख्खणा।
* सरीरक अते मानसिक कसरतां करदे रहिणा।
* समाजिक मेल-जोल अते चंगा वरताओ रख्खणा।
* पौशटिक खुराक अते सौण दे ठीक ढंग तरीके अपनाउणा।
* सवै-विकास, सवै-पड़चोल अते साधना निरंतर करदे रहिणा आदि।
इस लिसट तों प्रतख्ख है कि प्रसंनता रिपोरटां तिआर करन विच्च सनातनी सिआणपां (Ancient Wisdom) दा बहुत प्रभाव है।
पहिलां वरणन कीती गई हसती डा. जैफरी सैकस (Jeffrey Sachs) दा सज्जरा कथन है:
“विशव प्रसंनता रिपोरट 2021 सानूं याद करवाउंदी है कि सानूं मनुख्खता दी भलाई नूं आपणा मंतव बणाउणा चाहीदा है नां कि धन-दौलत नूं, जिहड़ी कि विअरथ हो जाणी है, जे असीं सवै-निरभर विकास (sustainable Development) प्रती आपणे फरज़ पूरी तरहां नां निभाए।”
इह कथन सरबत्त दे भले दे आदरश दा इक्क अंग है।

