इस भूमिका बारे प्रिं. सरवण सिंघ लिखदे हन:
पंजाबी खेड साहित बारे छपी मेरी पहिली पोथी ‘शबदां दे खिडारी’ दी भूमिका वरिआम सिंघ संधू नें लिखी है। इस पुसतक विच्च वंन सुवंनीआं खेड लिखतां हन जो खेड साहित दीआं बातां कहीआं जा सकदीआं हन। बातां पाउण वाले हन बलवंत गारगी, जसवंत सिंघ कंवल, डा. हरिभजन सिंघ, बलबीर सिंघ कंवल, सूबा सिंघ, पाश, पहिलवान दारा सिंघ, प्रो. करम सिंघ, शमशेर सिंघ संधू, डा. जसपाल सिंघ ते दरजन कु होर खेड लेखक। पंजाबी विच्च खेडां, खिडारीआं बारे सवा सौ तों वध्ध पुसतकां प्रकाशित हो चुक्कीआं हन। खेड साहित हुण वख्खरी विधा बण चुक्का है। इस बारे खोज निबंध ते खोज प्रबंध लिखे जा रहे हन। ऐम्मफिल्ल ते पीऐच्चडी दीआं डिगरीआं हो रहीआं हन। पंजाबी खेड अदब विच्च नामवर खिडारीआं दीआं जीवनीआं, सवैजीवनीआं, रेखा चित्तर, कहाणीआं, नावल, खेड इतिहास, खेड मेले, खेड मसले, खेड चिंतन, खेडां दी जाण पछाण, खेड कवितावां, गीत, शिअर, दोहे, बैंत, खेड साहित दे अधिऐन बारे खोज निबंध, खोज प्रबंध ते अलोप हो रहीआं देसी खेडां अते प्रचलित पछ्छमी खेडां बारे बहुपख्खी जाणकारी देण वालीआं पुसतकां छप चुक्कीआं हन।
मेरीआं बहुतीआं किताबां दे नां खेडां, खिडारीआं नाल संबंधित हन। खेड साहित दी इस नवेकली पुसतक दा नां वी उहनां नाल मिलदा जुलदा ‘शबदां दे खिडारी’ रख्ख दित्ता है। धंनवादी हां खेड लेखकां ते ‘पंजाबी ट्रिबिऊन’ दे संपादक सवराजबीर सिंघ होरां दा जिनहां मैंनूं ‘पंजाबी खेड साहित’ कालम लिखण लाइआ। उुही कालम इह संग्रहि तिआर करन विच्च सहाई होइआ है। पंजाबी खेड साहित बारे इह पहिली पोथी है। उमीद है इसदे अगले भाग वी छेती ही प्रकाशित होणगे।
वरिआम सिंघ संधू लंमीआं कहाणीआं दा नैशनल चैंपीअन है। उहदी कहाणी ‘चौथी कूट’ भारती भाशावां विच्चों चोटी दीआं बारां कहाणीआं दे अंगरेज़ी कहाणी संग्रहि ‘मैमोरेबल सटोरीज़ आफ इंडीआ: टैल्ल मी ए लौंग सटोरी’ विच्च प्रकाशत कीती गई है। डा. अतर सिंघ नें कदे दहिशती दौर दी साहितक रचना बारे लिखिआ सी, “पंजाब जिस घोर संकट विच्चों लंघिआ है उस दी थाह अजे किसे नें नहीं पाई। इस खेतर विच्च वरिआम संधू दीआं दो कहाणीआं ‘भज्जीआं बाहीं’ अते ‘मैं हुण ठीकठाक हां’ पंजाबी कहाणी दी वडमुल्ली प्रापती हन। मेरी जाचे इह दोवें कहाणीआं माडरन वरलड कलासिकस विच्च आपणा सथान प्रापत करन दे समरत्थ हन।
पेश है पुसतक ‘शबदां दे खिडारी’ दी वरिआम सिंघ संधू वल्लों लिखी भूमिका:
चेते दी लिशकोर
सरवण सिंघ दी नवीं पुसतक ‘शबदां दे खिडारी’ बारे कुझ शबद लिखण लग्गिआं गल्ल तां सरवण सिंघ तों ही शुरू ते उसे ’ते ही ख़तम होणी है, किउंकि, शबदां दा सभ तों वड्डा खिडारी तां उह आप है। पंजाबी वारतक दा उच्चा बुरज। अनेकां खेड लेखकां दा चानण मुनारा। असल विच्च सरवण सिंघ पंजाबी खेड साहित दा शहिनशाह है। लिखण नूं तां उहने कहाणीआं वी लिखीआं नें, जीवनीआं लिखीआं नें, रेख़ा चितर लिखे नें, सवैजीवनी लिखी है, सफ़रनामें लिखे हन, हास-विअंग लिखिआ है, खेड पत्तरकारी ते खेड कुमैंटरी कीती है अते इहनां सभनां ख़ेतरां विच्च ही कमाल कीता है। पर खेड-लेखण दे ख़ेतर विच्च तां उहने अजिहीआं मल्लां मारीआं नें कि अध्धी सदी तों उहदा माऊंट-ऐवरैसटी झंडा सभनां तों उच्चा असमानी झुल्ल रिहा है। महाराजा रणजीत सिंघ बारे शाह मुहंमद नें लिखिआ सी, ‘शाह मुहंमदा जाण पचास बरसां, अछ्छा रज्ज के राज कमाइ गइआ।’ सरवण सिंघ बारे इह बंद बदलणा पऊ। ‘पचास बरसां’ तां उहदा राज चल्ल ही गिआ है, पर, असीं दुआ-गो हां कि उहदा राज घट्टो घट्ट तीह वरहे तां होर चल्ले ही। उंज तीह वरहिआं तों बाअद वी पंजाबी खेड साहित दे इतिहास विच्च उहदा राज इंज ही चल्लदा रहिणा एं किउंकि पंजाबी दे खेड साहित विच्च एडा बुलंद मुकाम शाइद ही किसे होर लेखक नूं प्रापत हो सके। उहने पंजाब दे खिडारीआं बारे लिख के उहनां नूं अमर कर दित्ता ते उहदीआं लिख़तां नें बदले विच्च उहनूं अमर-पद परदान कर देणा है।
मैं 1965-66 तों उहदी लिख़त दा आशक हां। उहने उदों कु ही ‘आरसी’ विच्च खिडारीआं दे रेख़ा चितर लिखणे शुरू कीते सन ते असीं महीने दीआं पहिलीआं तरीकां विच्च ‘आरसी’ दा परचा ख़रीदण लई किराइआ ख़रच के, वीह मील दूर अंबरसर जांदे सां। उस तों पहिलां मैं केवल बलबीर सिंघ कंवल दी भलवानां बारे लिखी किताब ही पहड़ी सी। बहुत सारे होरनां लेखकां नें वी खेडां ते खिडारीआं बारे किताबां लिखीआं नें, पर सरवण सिंघ दा कोई सानी नहीं। गुण अते गिणती विच्च उहने पंजाबी खेड साहित नूं इंनीआं माणमत्तीआं ते इंनीआं रज्जीआं-पुज्जीआं लिख़तां दित्तीआं कि पंजाबी खेड साहित नूं रंगभाग लग्गण ला दित्ते।
सरवण सिंघ आपणे पाठकां नूं खेडां विखाउणा ते खिडाउणा जाणदा सी। उहदी वारतक विच्च लोहड़े दा हुसन ते ग़ज़ब दा ज़ोर सी। उह पहिले फ़िकरे तों पैंदी सट्टे ही पहड़न वाले नूं ऐसा जकड़दा कि पाठक किसे होर पासे सोचण जां जाण दी ताकत गवा बहिंदा। पहिले पैरे विच्च ही सरवण सिंघ कलम दी इक्को अड़ेस नाल खिडारी बारे जाणकारी दा भरिआ भराइआ गड्डा उलद्द सुट्टदा। इस गड्डे तों ‘बोरीआं’ दी थां सोनरंगे शबदां दीआं मुहरां डिगदीआं। उह खिडारी दे कद्द-काठ, भार, रंग-रूप, खेडे टूरनामैंटां, बणाए रीकारडां, घुंमें देशां, जित्तां-हारां, रुचीआं ते सवादां दीआं गिणतीआं-मिणतीआं, प्रापतीआं, तमग़िआं अते होर जुड़वें वेरविआं दी झड़ी ला दिंदा। उहदे फ़िकरिआं दी लिशक विच्च खिडारी दा माणमत्ता आपा हस्सदा मुसकराउंदा साडीआं अख्खां विच्चों लंघ के समूलचा साडे मन मसतक विच्च आण बहिंदा। खिडारी दीआं रग़ां विच्च दौड़ रिहा गरम खून पाठकां दीआं रग़ां विच्च उबाले लैण लग्गदा। उह खिडारी नाल जुड़े सारे जीवन-वेरवे अजिही सुहजीली-जड़त विच्च पेश करदा कि खिडारी दा पिछोकड़, उहदी मानसिकता ते उहदा विहार सजिंद रूप विच्च उभ्भर के साहमणे आ जांदा।
उह निहाइत उमदा कारागरी नाल शबदां ते वाकां नूं संजोंदा-बीड़दा कि खिडारी सामरतख्ख ज़िंदगी ते खेड दे मैदान विच्च कारजशील होइआ दिसण लग्गदा। खेड जां खिडारी मैदान विच्च जित्तण लई सिख़रला ज़ोर लाउंदे तां पहड़न वाले दीआं भवां तण जांदीआं, मत्थे दे वट्ट कसे जांदे, दिल दी धड़कण तेज़ हो जांदी, जिसम उतसुकता विच्च सूतिआ जांदा। सरवण सिंघ पाठक नूं मैदान विच्च भजाई साहो साह कर दिंदा। गोल हुंदा जां किसे ईवैंट विच्च खिडारी जित्त जांदा तां अजिहे सिख़रले पलां नूं उह अजिही परवीनता नाल पेश करदा कि पाठक दा बाहवां उच्चीआं करके बदो बदी ललकारा मारन नूं जी कर आउंदा। जे अथलीट जां टीम हार जांदी तां उह मैदान विच्च ढठ्ठे, हारे, अत्थरू केरदे खिडारीआं दा अजिहा मारमिक द्रिश बंनहदा कि लिखत पहड़न तों बाअद वी पाठक कई चिर उस हार दा दुख्ख, पीड़ ते नमोशी आपणे नाल नाल चुक्की फिरदा। उहदे इसे लिखण-अंदाज़ नूं डा. हरिभजन सिंघ नें ‘अथलैटिक शैली’ नाल तुलनाइआ सी ते सरवण सिंघ नूं ‘शबदां दा ओलिंपीअन’ लिखिआ सी।
सरवण सिंघ दी कला दा जादू है कि जिहड़े लेखक/आलोचक खेडां बारे लिखण वालिआं नूं साहितकार मंनणों इनकारी सन, उहनां विच्चों बहुत सारे अज्ज ‘खेड-साहित’ नूं साहित दा माणमत्ता अंग समझण लग्गे नें। मंनण नूं तां पहिलां साडे महान नावलकार सोहण सिंघ सीतल नूं वी ‘वड्डे आलोचक’ नावलकार मंनणों इनकारी सन पर आख़रकार उहनां नूं वी सीतल नूं वड्डा नावलकार मंनणा ही पिआ। इहो कुझ पहिलां सरवण सिंघ नाल वी होइआ, पर अज्ज कौण है जो सरवण सिंघ दी खेड साहित नूं महान देण ’ते पंजाबी वारतक नूं उस वल्लों चाहड़े गुलाबी रंग तों मुनकर हो सके!
सरवण सिंघ नें आप ही खेडां ते खिडारीआं बारे नहीं लिखिआ सगों उह बहुत सारे नवें खेड लेखकां दा प्रेरना सरोत वी हो निब्बड़िआ। सरवण सिंघ नूं मिलदे माण-सनमान नें बहुत सारे होर लेखकां अंदर वी खेड साहित रचण दी लल्हक ते इछ्छा पैदा कर दित्ती है। जे उह करतार भलवान हुरां नूं इस गल्ल लई ज़ोर नां पाउंदा कि उह आपणी जीवनी उस (सरवण सिंघ) कोलों नहीं सगों मेरे (वरिआम सिंघ संधू) कोलों लिखवाउण तां शाइद मैं इह जीवनी लिखदा ही नां। इंज सिध्धे-असिध्धे तरीके नाल मेरे कोलों करतार दी जीवनी लिखाउण दा प्रेरक वी सरवण सिंघ ही है।
सरवण सिंघ दरिआ दिल बंदा है। उह खेडां ते खिडारीआं बारे लिखण वाले नवें लेखकां दी दिल खोल्ह के तारीफ़ करदा है। नवीं खेड रचना जां नवें खेड लेखक दी आमद उहनूं आपणे विहड़े विच्च खेडदे नवें बाल वांग पिआरी लगदी है। उह उहनूं लडिआउंदा है, वडिआउंदा है ते अग्गे वधण दी हिंमत ते हौसला दिंदा है। दाळ विच्चों दाणा टोहण वांग चंद कु खेड लेखकां बारे उहदीआं टिप्पणीआं विच्चों छलकदी मुहब्बत वेखो:
‘नवदीप सिंघ गिल्ल पंजाबी खेड पत्तरकारी दा हीरा है।’
‘प्रिं. बलकार सिंघ बाजवा पंजाबी खेड साहित दा शिंगार है।’
‘बलबीर सिंघ कंवल खोजी लेखक है। ‘बल्ले बल्ले’ उहदा तकीआ कलाम। बल्ले बल्ले करे बिनां उहतों रहि नहीं हुंदा।’
सच्ची गल्ल तां इह है कि सरवण सिंघ ख़ुद पंजाबी खेड साहित दा हीरा है, पंजाबी खेड साहित दा शिंगार है अते होरनां दी ‘बल्ले! बल्ले!’ करनों उहतों रहि नहीं हुंदा। इहो कारन है कि अज्ज खेड लेखकां दा, उहदा वड्डा बाग़-परिवार है। सरवण सिंघ आपणी वड्डी टीम दे अग्गे-अग्गे झंडा चुक्की रवां-चाल चल्लदा जा रिहा है। दरजनां नवें लेखक उहदे पिछ्छे पिछ्छे चल्लदे जा रहे नें।
पंजाबी दे गिआन साहित विच्च ‘खेड साहित’ दी नवीं वंनगी दा शुमार सरवण सिंघ दीआं लिखतां दी बदौलत ही हो सकिआ है। अज्ज खेड साहित बारे खोज-कारज आरंभ हो चुक्के नें। ऐम्मफ़िल ते पीऐच्चडी दीआं डिगरीआं मिलण लग्गीआं हन। पाठ-क्रमां विच्च खेड साहित पहड़ाइआ जाण लग्गा है। खेड साहित विच्च उहदे बुलंद रुतबे वल्ल वेख के बहुत सारे नवें लेखक वी खेड-लेखण दे मैदान विच्च नित्तरे हन। सरवण सिंघ इहनां लेखकां दा ‘गुरू द्रोणाचारीआ’ वी है अते खेड लेखणी दी मैराथन दौड़ दा ‘भीशम पितामा’ वी।
सोभा सिंघ नें इक्क वार नौजवानां दीआं ‘किसमां’ गिणाउंदिआं इक्क किसम ‘नो (NO) जवानां’ दी दस्सी सी। इह अजिहे ‘जवान’ हुंदे नें जिनहां ’ते कदी जवानी आउंदी ही नहीं। इह हर वेले थक्के, उदास, निरास ते उतशाह-हीण ही दिखाई दिंदे हन। कुझ वी नवां करन जां सिरजण दी उहनां विच्च नां समरत्था हुंदी है नां चाहत ते नां ऊरजा। सो खेडां बारे लिखे साहित नूं दोम दरजे दा समझण ते आखण वाले अजिहे लेखक/आलोचक जां पाठक ‘नोजवानां’ दी श्रेणी विच्च ही आउंदे नें। जिनहां विच्च ज़िंदगी जिऊण दा चाअ, उतशाह अते खेड़ा है, उहो ही खेड साहित दे कदरदान हो सकदे नें।
सरवण सिंघ ते उहदी टीम दी बदौलत खेडां ते खिडारीआं बारे लिखण वालिआं दी कदर पैण लग्गी है। अज्ज अख़बारां विच्च ‘खेड-साहित’ नूं माणयोग थां मिलण लग्गी है। पंजाबी विच्च खेड-पत्तरकारता सरवण सिंघ वरगे लेखकां दी बदौलत होंद विच्च आई। उस नें बतौर पंजाबी पत्तरकार वरलड हाकी कप्प, एशीअन खेडां ते ओलंपिक खेडां दी रीपोरटिंग करन दी पिरत पा के इस ख़ेतर विच्च वी नवीआं पैड़ां पाईआं। नवदीप गिल्ल ते संतोख मंडेर वरगिआं नें दोहा दीआं एशिआई खेडां ते नवीं दिल्ली दीआं कामनवैल्लथ खेडां तों लै के बीजिंग दीआं ओलंपिक खेडां तक दी कवरेज कीती है। इह सभ खेड लेखक ते खेड पत्तरकार सरवण सिंघ दी आपणी आल-औलाद हन।
सरवण सिंघ दी पहिलकदमी सकदा पंजाबी अख़बारां विच्च खेडां ते ख़िडारीआं लई वख्खरे कालम छपण लग्गे हन। नवें खेड-संकलपां ते खेड-शबदावली दी सिरजणा होई है। खेड-लेखक, खेड-पत्तरकार, खेड-परिकरमा, खेड-समाचार, खेड-दरशन, खेड-चरचा, खेड-वारता, खेड-मेले, खेड-बुलारे जिहे अनेकां शबद-जुट्ट होंद विच्च आ चुक्के नें। सरवण सिंघ ख़ुद कबड्डी दा कुमैंटेटर रिहा जिस नें दरजनां खेड बुलारिआं नूं कबड्डी दी कलामई कुमैंटरी करन वल्ल प्रेरिआ। उस नें खेडां नाल जुड़ी शबदावली नूं आपणी गल्ल कहिण दे अंदाज़ नाल जोड़ के अजिहा रंग बंनहिआ कि पंजाबी वारतक दा हुसन दोबाला हो उठ्ठिआ।
खेडां ते खिडारीआं दा साडी ज़िंदगी ते साडे साहित विच्च किड्डा वड्डा योगदान है, उस दीआं अनेकां मिसालां साडे सिरजणातमक साहित वी मिलदीआं हन। हथली पुसतक विच्च बलवंत गारगी, जसवंत सिंघ कंवल, सूबा सिंघ, पाश ते होर कईआं दा ज़िकर होइआ है। इह सारे लेखक शबद दे सही अरथां विच्च ‘शबदां दे खिडारी’ हन किउंकि खेडां ते खिडारीआं बारे लिखी ओहो लिखत ही परवानी जावेगी, जिस विच्च शबदां दा हुसन डल्हकां मारदा दिखाई देवेगा। जे लेखक दी लिखत विच्च शबदां दा तेज़ नहीं तां उह खेड लेखक बणन दे योग नहीं। सरवण सिंघ नें इस पुसतक विच्च सच्चमुच्च अजिहीआं लिखतां दी चोण कीती है, जिनहां दे लेखकां नें आपणे आपणे अंदाज़ विच्च शबदां नाल खेडां खेडीआं हन।
जसवंत सिंघ कंवल दे अनेकां नावलां दे नाइक वधीआ खिडारी वी हन। ‘रात बाकी है’ दा चरन कबड्डी दा खिडारी है, ‘रूपधारा’ विच्च फ़िरोज़पुर छाउणी विच्च नाइक दी शमूलीअत वाले हाकी-मैच दा जानदार चितर पाठकां दे मनां विच्च उक्करिआ होइआ है। हथले संग्रहि विच्च बलवंत गारगी दी कहाणी ‘सौ मील दी दौड़’ ते शमशेर संधू दी कहाणी ‘चैंपीअन’ दे नाइक, खिडारी ही हन। बलवंत सिंघ संधू नें तां दारा सिंघ दुलचीपुरीए बारे ‘गुंमनाम चैंपीअन’ नां दा नावल ही लिख दित्ता है। नामवर शाइर पाश नें मिलखा सिंघ दी कमाल दी जीवन गाथा लिखी है जिसदी वारतक इंनी शानदार है कि पाठक मिलखा सिंघ नाल साहो-साह होइआ दौड़न लग्गदा है। गुरमेल मडाहड़ नें खेड-कहाणीआं लिखीआं हन ते संसार दीआं प्रसिध्ध खेड कहाणीआं दा पंजाबी विच्च अनुवाद वी कीता है। मैं ख़ुद करतार पहिलवान बारे ‘कुशती दा धरू तारा - करतार सिंघ’ पुसतक लिखी है।
खिडारीआं दा साडे समाज विच्च किंना माण-सतिकार है, सिरजणतामक साहित विच्चों इसदा हवाला देण लई मैंनूं आपणी कहाणी ‘हुण मैं ठीकठाक हां’ दा हवाला देण दा लालच करना पै रिहा है। पंजाब विच्च दो-धिरे अत्तवाद दे सिख़रले दिन सन। ‘खाड़कू मुंडे’ बहिक ’ते रहिंदे कहाणी दे नाइक जोगिंदर नूं इस लई कतल करन आउंदे हन कि उहने ‘सिंघां दा’ कुत्ता मारन दा ‘हुकम नहीं सी मंनिआ।’ पर उहनां दा आगू पछाण जांदा है कि जोगिंदर तां कबड्डी दा उह मंनिआ प्रमंनिआं खिडारी रिहा ए, जिस नूं उहने बचपन विच्च खेडदे वेखिआ सी ते उह बचपन तों ही दिलों जोगिंदर नूं आपणा नाइक समझदा रिहा सी। आपणे नाइक नूं साहमणे वेख के उस अंदरों आदर ते मोह दा उछाल आउंदा है कि उह उहदी जान बख़शण लई मजबूर हो जांदे हन। खेड दे मैदान दा नाइक, वेले दे ‘नाइक’ बणे फिरदे मुंडिआं दी सोच ’ते भारी पै गिआ सी।
शहीदां-सूरमिआं तों पिछ्छों असल विच्च खेडां दे नाइक ही वड्डे पध्धर ’ते पंजाबी मानसिकता विच्च वसे नाइकतव दा हिस्सा हन। साडे राह दरसावे ते साडे प्रेरना-सरोत हन।
गंभीरता नाल वेखिआ जावे तां साडे सिरजणातमक साहित (नावल, नाटक, कहाणी आदि) विच्चों बहुता साहित जीवन विच्च विआपक उदासी ते निरासा नूं ज़बान देण वाला है। ज़िंदगी दी हकीकत वी इहो है। हालात ही अजिहे हन कि दुखांत बंदे दी ज़िंदगी दी होणी हो निब्बड़दा है। विरोधी सथितीआं साहवें बंदे दी हार उहदा नसीबा बण जांदी है। जे किते सिरजणातमक साहित विच्च पातर दे सुपनिआं दी जित्त दा बिरतांत सिरजिआ दिखाई वी देवे तां उस रचना ’ते हकीकत तों दूर ‘परचार करन वाली’ लिखत दा दोश लग्ग जांदा है। पर सरवण सिंघ ते उस दे पैरोकारां दी बदौलत पंजाबी वारतक नूं नवां तेज़ ते नवीं ऊरजा मिली है। ‘खेड साहित’ राहीं सिरजी गई वारतक विच्च खेड-नाइक जित्तदे वी हन, हारदे वी हन पर इहनां लिखतां नूं पहड़दिआं पाठक उदास जां निरास नहीं हुंदा। ढेरी ढाह के नहीं बहिंदा। उह खेड-नाइक नाल जे इक्क पल डिगदा है तां दूजे पल दूणे ज़ोर अते जोश नाल नवीं लड़ाई लड़न लई मुड़ उठ्ठदा वी है। जे इक्क वार हार जांदा है तां दूजी वार जित्तण लई कमरकस्से कर लैंदा है। पंजाबी दे सिरजणातमक साहित दे समानंतर खेड-साहित आस अते उतशाह दा साहित है। इंज खेड-नाइक ज़िंदगी दे असल प्रेरना-सरोत बण के नाइकतव दा इक्क नवां आभा-मंडल सिरजदे हन ते पाठक नूं ज़िंदगी दे हुसन ते हकीकत नाल जोड़ी रख्खदे हन।
चंगा साहित जित्थे मनुख्ख नूं सथितीआं दी समझ दिंदा है, प्रतीकूल हालात नाल लड़न दी प्रेरना दिंदा है, उत्थे पाठक दा मनोरंजन वी करदा है। खेड-साहित दी विशेशता है कि इस राहीं कीता जाण वाला मनोरंजन बड़ा सिहतमंद हुंदा है।
सरवण सिंघ रौशनी दा आशक है, कालख़ दा वणजारा नहीं। उह कलम दी बुरश-छुह नाल मनां नूं लबेड़न वाला नहीं सगों मनां दी मैळ धोण वाला लेखक है। पाठक नूं चसका देण लई उह बहुत सारे लेखकां वांग शबदां नूं वाशना दी चाशनी विच्च नहीं लबेड़दा; ससता ते सतही मनोरंजन करन लई काम-उतेजना वाले वाक ते द्रिश नहीं सिरजदा। ‘बीमार’ द्रिशटी दी थां उसने ‘सिहतमंद’ नज़र नाल जीवन नूं वेखिआ है। उहदी इस नज़र ते कलम दा कमाल ही है कि उस तों प्रभावत हो के दरजनां नवें खेड लेखकां दी हसंदड़ी-खिलंदड़ी टोली आपणीआं लिखतां ते बोलां राहीं सरवण सिंघ दी अगवाई विच्च खेड़े, खुशी, उतशाह, उद्दम ते चहड़दी कला दे गीत गा रही है जद कि पिछले कई सालां तों साडे लेखकां दी इक्क टोली ‘देह-वाद’ अते मनुख्खी अंदरले नूं ‘फोलण’ दे नां ’ते केवल काम-क्रिआवां दे द्रिश सिरज रही है; सनसनी पैदा करन लई काम-लिब्बड़े वाक, वाक-अंश, अवैध लिंग-संबंधां ते लिंग-अंगां दा खुल्ल्हा ज़िकर-ज़कार करन नूं वड्डी साहितकारी समझ रही है। अंदरले गंद नूं फरोल के ‘बाहर सुट्टण’ दी थां पाठकां दी रूह अते मूंह-मत्थे ’ते मळ रही है। पर सरवण सिंघ ते उहदे साथी लेखक ‘काग’ नहीं ‘हंस’ हन। उह कूड़ा ते गंद नहीं फोलदे।
सरवण सिंघ बारे मैं कदी लिखिआ सी, उहदी हंस-बुध्ध मोतीआं दी मुतलाशी है। गारगी दी शैली तों प्रभावत हो के वी उह गारगी तों किते वख्खरा अते वित्थ ’ते खलोता है; लाहौर दे उच्चे बुरज वांग; जिसदे हेठों सिरजणा दे भर-वहिंदे दरिआ वगदे हन, जिनहां दा पाणी रूहां नूं सिंजदा, मनां दीआं हरिआवलां नूं होर हरीआं भरीआं करदा, आसां-उमीदां दे बूटिआं नूं नवें-नवें फ़ल-फुल्ल लाउंदा, ज़िंदगी दी फ़सल नूं लहिलहाउण ला दिंदा है।
सरवण सिंघ नें खोजी-बिरती नाल दरजनां खेड-लेखकां अते खेड-लिखतां नूं लभ्भ के, उहनां ’ते जंमी धूड़ साफ़ कर के उहनां नूं मुड़ तों साडे चेतिआं विच्च लिशकण ला दित्ता है। उहदा इह उद्दम लगातार जारी है। पहिला परागा ‘शबदां दे खिडारी’ दे रूप विच्च पाठकां दी परहे विच्च हाज़र है। दूजा तिआरी अधीन है। ते फिर शाइद तीजा ते चौथा वी। अजिहे मुल्लवान यतन दी बदौलत पंजाबी विच्च हुण तक लिखिआ समुच्चा खेड साहित संखेप ते संकेतक झलकारिआं दी शकल विच्च साडे साहमणे संगठत रूप विच्च दीदार देण लग्गेगा। साडी अरदास है, सरवण सिंघ दा इह उद्दम जारी रहे ते उहदी कलम दी दरिआई रवानी हमेशा रवां रहे।

