जुलाई 01, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

डा.मनमोहन सिंघ दे तुर जाण नाल इक्क सुनहिरी युग दा अंत

डा. मनमोहन सिंघ दे तुर जाण नाल इक्क युग दा अंत हो गिआ। उह करमयोगी सन, जिनहां सारी उमर सादगी दा पल्ला नहीं छड्डिआ। संसार विच्च सभ तों वध्ध इमानदारी, काबलीअत अते सादगी दे प्रतीक दे तौर ते सतिकारे जाण वाले इनसान जो भारत दी सिआसत विच इमानदारी दा धरू तारा करके जाणे जांदे सन, डा मनमोहन सिंघ 26 दसंबर 2024 नूं 92 साल दी उमर इस फानी संसार नूं अलविदा कहि गए हन। उह संसार विच इमानदारी दे प्रतीक दे तौर प्रसिध्धी प्रापत आरथिक माहिर सिआसतदाना लई राह दसेरा बणके विचरदे रहे। भारत दे भरिशट निज़ाम विच डा. मनमोहन सिंघ आपणी काबलीअत, इमानदारी, दिआनतदारी, संवेदनशीलता, शहिनशीलता अते सादगी करके दिन नूं सूरज दी तरहां अते रात नूं धरू तारे दी तरहां चमकदे रहे हन। भावें भारती परजातंतर नें उनहां दी काबलीअत दा आपणी लोड़ अनुसार लाभ तां उठा लिआ प्रंतू उनहां नूं बणदी इज़्ज़त ते माण नहीं दित्ता। 1991 विच देश दी आरथक तौर ते डुब्बदी बेड़ी नूं पार लंघाउण वाला डा. मनमोहन सिंघ कांगरस पारटी नें इक वार तां छज्ज विच पा के छट्ट दित्ता सी। प्रंतू मुड़के फिर कांगरस पारटी नूं डा. मनमोहन सिंघ दा सहारा लैणा पिआ। डा.मनमोहन सिंघ नें ही कांगरस पारटी दी बेड़ी पार कीती।

2004 दीआं लोक सभा चोणां तों बाअद जदों सोनीआं गांधी दा विदेशी होण दा मुद्दा ज़ोरां ते सी तां उनहां नें मज़बूरी वस डा. मनमोहन सिंघ दी इमानदारी, काबलीअत अते दिआनतदारी नूं मुख्ख रखके प्रधान मंतरी दे अहुदे लई चोण करके उनहां दे सिर ‘ते प्रधान मंतरी दा ताज रख्खिआ। डा. मनमोहन सिंघ नें आपणी योगता दी छाप नाल प्रधान मंतरी दे अहुदे दा माण वधाइआ अते देश दा राज भाग सफलता नाल चलाइआ, जिस करके दुनीआं विच भारत दी अते डा. मनमोहन सिंघ दी तूती बोलण लग्ग पई। घट्ट गिणती दी मिलीजुली सरकार नूं बाख़ूबी चलाउण दा सिहरा वी डा. मनमोहन सिंघ नूं ही जांदा है। 2009 दीआं लोक सभा चोणां डा. मनमोहन सिंघ दे नां ते लड़ीआं गईआं, जिस करके दूजी वार कांगरस डा.मनमोहन सिंघ दी अगवाई विच सरकार बणाउण विच सफ़ल होई। कांगरस दीआं भाईवाल पारटीआं नें मनमरज़ी करदिआं केंदर सरकार दा अकस डा. मनमोहन सिंघ दीआं कोशिशां दे बावजूद ख़राब कीता। इस विच डा. मनमोहन सिंघ दा कोई कसूर नहीं सी, इह सांझी सरकार दीआं मज़बूरीआं सन। इह डा.मनमोहन सिंघ ही सी, जिसने भरिशटाचार दे इलज़ाम दा साहमणा करन वाले मंतरीआं दी छांटी कीती, भावें उसनूं पता सी कि सरकार दी होंद लई ख़तरा पैदा हो सकदा है। डा. मनमोहन सिंघ दी इमानदारी दा सिक्का अजे तक्क वी सारा संसार मंनदा है। अमरीका दुनीआं दी सभ तों वड्डी ताकत है ते उसदे उदों दे मुख्खी राशटरपती बराक ओबामां डा.मनमोहन सिंघ दा रैड कारपैट नाल सवागत करदे सन अते उनहां तों अगवाई लैंदे रहे हन। प्रंतू दुख्ख दी गल्ल है कि भारत दे सिआसतदानां नें आपणे निज्जी मुफादां करके बणदा सतिकार नहीं दित्ता। इतिहास विच उनहां दा नां सुनहिरी अख्खरां विच लिखण तों भारती सिआसतदान वी रोक नहीं सकणगे। यू.पी.ए नें आपणीआं असफ़लतावां डा.मनमोहन सिंघ दे नां ते महड़न दी कोशिश कीती है। इतना साधारन ते सादा जीवन बतीत करन वाला प्रधान मंतरी दुनीआं विच कोई हो ही नहीं सकदा।

डा. मनमोहन सिंघ दा जनम पाकिसतान दे गाह पिंड विच्च स. गुरमुख सिंघ अते श्रीमती अंम्रित कौर दे घर 26 सतंबर 1932 नूं होइआ सी। बचपन विच्च ही उनहां दी माता दा दिहांत हो गिआ अते उनहां दी पालण पोशण उनहां दी नानी नें ही कीती। उनहां नें आपणी मुढ्ढली पहड़ाई पाकिसतान वाले पंजाब विच्च ही कींती। देश दी वंड समें उनहां दा परिवार अंम्रितसर विच्च आ के रहिण लग्ग पिआ। बी. ए. उनहां नें हिंदू कालज तों 1952 विच्च कीती। इस तों बाअद उनहां नें ऐम. ए. अरथ शाशतर दी आनरज़ वी पंजाब यूनीवरसिटी तों 1954 विच्च कीती। उदों पंजाब यूनीवरसिटी हुशिआरपुर विच्च हुंदी सी। उह हर इमतिहान विच्च कलास विच्चों पहिले नंबर ते ही आउंदे सन। फिर उनहां नें उच्च विद्दिआ लई यूनीवरसिटी आफ़ कैंबरिज दे सेंट जाहनज़ कालज विच्च दाखला लै लिआ। इस तों बाअद यूनीवरसिटी आफ़ आकसफोरड दे नूईफड कालज विच्च दाख़ला लिआ, जिथों 1962 विच्च पहड़ाई खतम कीती। उनहां नूं उपरोकत यूनीवरसिटीआं नें सकालरशिप दे के पहड़ाइआ। उनहां नें आपणी पी. ऐच. डी. इंडीअन ऐकसपोरट परफारमैंस 1951-60 ऐकसपोरट प्रासपैकटस ऐंड पालिसी इमपलीकेशनज दे विशे ते कीती। उनहां नें इक्क पुसतक इंडीआज़ ऐकसपोरट टरैंडज़ ऐंड परासपैकटस फार सैलफ ससटेंड गरोथ लिखी जो कि उनहां दे पी. ऐच. डी. थीसज़ ते ही अधारत है। उह दिल्ली यूनीवरसिटी विच्च 1957 तों 59 तक्क अरथ शाशतर दे सीनीअर लैकचरार, 1959 तों 63 तक्क रीडर अते 65 तों 67 तक्क प्रोफैसर रहे। इस तों बाअद 1969 तों 71 तक्क प्रोफैसर इंटरनैशनल टरेड रहे। उह 1966 तों 69 तक्क यूनाईटड नेशनज़ कानफरंस आन टरेड ऐंड डिवैलपमैंट विच्च वी कंम करदे रहे। इक वार उह जहाज विच्च जा रहे सन तां उनहां दी मुलाकात उदों दे भारत दे विदेश मंतरी ललित नराइण मिशरा नाल हो गई, मिशरा डाकटर मनमोहन सिंघ नाल होई गल्लबात तों एने प्रभावत होए तां उनहां नें डा.मनमोहन सिंघ नूं 1982 विच्च आपणे विदेश मंतराले विच्च सलाहकार नियुकत कर लिआ। इस नियुकती तों बाअद उनहां नूं रिजरव बैंक आफ़ इंडीआ दा गवरनर नियुकत कर दित्ता गिआ, जिस अहुदे ते उह 1985 तक्क रहे। उनहां दी काबलीअत दी धांक चारे पासे फैल गई, तद उनहां नूं भारत दे योजना कमिशन दा उप चेअरमैन लगा दित्ता गिआ किउंकि कमिशन दा चेअरमैन तां हमेशा प्रधान मंतरी ही हुंदा है। उह इस अहुदे ‘ते 1987 तक्क रहे। आरथिक पालिसी ‘ते इक्क अज़ाद थिंक टैंक साऊथ कमिशन है, जिसदा हैडकवारटर सविटज़रलैंड दे जनेवा शहिर विच ही हुंदा है। डा. मनमोहन सिंघ नूं इस दा जनरल सकत्तर बणाइआ गिआ ते उनहां नें 87 तों 90 तक्क उस विच्च कंम कीता। जदों उनहां दी काबलीअत दी दुनीआं विच्च प्रसंसा हो रही सी तां भारत दे उदों दे प्रधान मंतरी पी.वी. नरसिमहा राओ नें 1991 विच्च डा. मनमोहन सिंघ नूं भारत सरकार दा ख़ज़ाना मंतरी बणाइआ। उस समें देश दी आरथकता बहुत ही डावांडोल सी। डा.मनमोहन सिंघ नें आपणीआं आरथक नीतीआं नाल देश दी आरथिकता नूं सथिर कीता। उनहां नें ‘लिबरलाईजेशन’ दी पालिसी अपणाई। विदेशी वपारीआं नूं भारत दी मारकीट विच्च आउण दी इज़ाज़त दित्ती। लाईसैंस राज सिसटम ख़तम कर दित्ता। हर खेतर विच्च सरकार दी मनापली ख़तम कर दित्ती तां किते जाके भारत दी आरथिकता मज़बूत होई। उनहां नूं भारत दी आरथिकता नूं शोशलिसट रूप देण वाला वित मंतरी किहा जा सकदा है। दुनीआं दे दूजे देशां दे लीडरां नें डा. मनमोहन सिंघ दी काबलीअत दी ईन मंन लई अते उनहां नूं आपणा रोल माडल बनाउणा शुरू कर दित्ता। निऊज वीक मैगज़ीन नें लिखिआ दूजे लीडरां दा पिआरा लीडर डा.मनमोहन सिंघ। मुहंमद इलबराल नें लिखिआ कि डा. मनमोहन सिंघ दुनीआं दे दूजे लीडरां दा रोल माडल लीडर है। अमरीका दे राशटरपती बराक ओबामा हमेशा उनहां तों आरथक मामलिआं विच्च सलाह लैंदे रहे हन। फोरबज़ मैगज़ीन नें वी ‘मोसट पावरफुल’ लीडरां विच्च डा.मनमोहन सिंघ नूं 18 वें नंबर ते रख्खिआ है। पंडत जवाहर लाल नहिरू तों बाअद बैसट प्राईम मनिसटर किहा अते नहिरू तों बाअद आपणी टरम पूरी करके दुबारा प्रधान मंतरी बणन वाले उह पहिले प्रधान मंतरी सन। कांगरस दे सतवें ते पहिले नान हिंदू प्रधान मंतरी सन। देश दा अठारवां राज सभा विच्चों प्रधान मंतरी बणन वाला दूजा प्रधान मंतरी है। उह राज सभा लई 1991, 97, 2003, 2009, 2014 अते 2019 विच्च चुणे गए सन। उह 22 मई 2004 तो मई 2009 तक्क अते मई 2009 तों मई 2014 तक्क प्रधान मंतरी रहे हन।

डा. मनमोहन सिंघ नूं बहुत सारीआं यूनीवरसिटीआं नें आनरेरी डाकटरेट दी डिगरी दित्ती सी। साल 1997 विच्च यूनीवरसिटी आफ़ अलबरटा नें आनरेरी डाकटर आफ़ लाअ, यूनीवरसिटी आफ़ आकसफोरड नें जुलाई 2005 विच्च डाकटर आफ़ सिवल लाअ, यूनीवरसिटी आफ कैंबरिज़ नें डाकटर आफ़ सिवल लाअ, सेंट जाहनज़ कालज नें उनहां दे नां ते पी. ऐच. डी. दी डिगरी करन लई डा. मनमोहन सिंघ सकालरशिप देण दा फैसला कीता, बनारस हिंदू यूनीवरसिटी नें डाकटरेट आफ़ लैटरज़ 2008, यूनीवरसिटी आफ़ मदरास नें 2008 विच्च आनरेरी डाकटरेट दी डिगरी अते किंग साऊत यूनीवरसिटी नें डाकटरेट दी आनरेरी डिगरी 2010 विच्च दित्ती।

उनहां नूं 1987 विच्च पदम विभूशण दा ख़िताब दित्ता गिआ सी। उनहां नें आपणे कारज काल दौरान बहुत ही माअरके दे कंम कीते भावें सांझी सरकार दीआं आपणीआं वख्खरी तरहां दीआं मुशकलां हुंदीआं हन। उहनां विच्चों कुझ कु वरनणयोग हन, जिवें कि ‘राईट टू इनफरमेशन’ कानूंन, ग़रीबां लई नरेगा, रूरल हैलथ मिशन, आई. आई. टीज, ते आई. आई. मैनेजमैंट दा सथापत करना शामल हन। उनहां दा विआह श्रीमती गुरशरन कौर नाल 1958 विच्च होइआ। उह दोवें कोहली परिवार विच्चों हन प्रंतू आपणे नां नाल कोहली नहीं लिखदे। उनहां दे तिंन लड़कीआं उपिंदर, दमन अते अंम्रिता सिंघ हन। डा. मनमोहन सिंघ अजिहे पहिले प्रधान मंतरी वी होणगे, जिनहां नें आपणा अहुदा छड्डण तों तुरंत बाअद प्रधान मंतरी दा निवास खाल्ही कर दित्ती सी। आम तौर ते सिआसतदान सरकारी सहूलतां दा रिटाइरमैंट तों बाअद वी आनंद माणदे रहिंदे हन। भारत सरकार नें उनहां दे सतिकार वजों 7 दिन दा राशटरी सोग दा ऐलान कीता है।

***