नवंबर 13, 2025

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

किछ सुणीऐ किछु कहीऐ …

स्री गुरू नानक देव जी नें धनासरी राग विच्च पंना 660 ते उचारे शबद विच्च जित्थे मनुख्ख दी नाशमानता दा बिआन कीता है, उथे इस थोहड़ चिरे जीवन नूं माइआ अते विशे विकारां दी दौड़ विच्च नां गवा के अकाल पुरख दे गुण ‘सुणन’ अते ‘गाउण’ दा उपदेश वी दित्ता है। गुरू साहिब नें “हम आदमी हां इक्क दमी मुहलति मुहतु न जाणा “आख के हंकार विच्च फसे मनुख्ख नूं उस दी कौड़ी हकीकत वी याद करवाई है-जे दम आ गिआ तां ‘आदमी’, वरना कुझ्झ वी नहीं। रहाउ दी पंकती, जिस विच्च गुरबाणी विधान अनुसार शबद दा केंदरी भाव हुंदा है, विच्च गुरू साहिब फुरमाउंदे हन:-

“अंधे जीवना वीचारि देखि केते के दिना।।” - गुरू नानक जी (अंक 660) अज्ज दे पदारथवादी युग्ग विच्च मनुख्ख सिरफ़ माइआ दी दौड़ विच्च है अते इस दी प्रापती लई विशे विकारां विच्च अंनहां होइआ फिरदा है। जीवन दे उदेश नूं भुल्ल गिआ है। गुरू साहिब मनुख्ख नूं थोड़-चिरे जीवन दा अहिसास कराउंदे होए शबद वीचार वल्ल प्रेरित करदे हन। ‘वीचार’ साडे जीवन दा मुख्ख धुरा है। जो वी कंम मनुख्ख करदा है, वीचार दे राहीं ही करदा है अते हर वीचार दे पिछ्छे फुरने हुंदे हन। गुरू साहिब मनुख्ख नूं चंगे मंदे दी वीचार करन, सच्च झूठ दा निखेड़ा करन अते

“ऊतम संगति ऊतमु होवै।। गुण कउ धावै अवगुण धोवै।।”

-गुरू नानक जी (अंक 414)

दी सलाह दिंदे हन। इह वीचार ही है, सोच, चिंतन, जां बुध्धी ही है, जिहड़ी मनुख्ख नूं बाकी मखलूकात तों स्रेशट बणाउंदी हे। उकत पंकती विच्च वी इही सिधांत दरसाइआ गिआ है:-

“जब लगु दुनीआ रहीऐ नानक किछु सुणीऐ किछु कहीऐ।।

भालि रहे हम रहणु न पाइआ जीवतिआ मरि रहीऐ।।”

गुरू नानक जी (अंक 661)

गुरू साहिब फ़ुरमाउंदे हन कि जद तक्क दुनीआं विच्च हैं, ऐ नानक! प्रभू दी सिफत सलाह सुण अते उस दी प्रसंसा दे गीत गा। असीं ढूंड के थक्क चुक्के हां, इत्थे सदा रहिण वाली थां नहीं लभ्भी। इस लई गुरू साहिब फुरमाउंदे हन कि तूं विशे विकारां वल्लों अते हंकार वल्लों मर जा। हउमै नूं मारना ही जीवतिआ मरि रहीऐ है, जिस तों बाअद सद-जीवन मिल जांदा है।

इतिहास वल्ल नज़र मारीए तां वी असीं देखदे हां कि गुरू नानक साहिब नें आपणे समें दे मुख्ख धारमिक आगूआं-जोगीआं, काजीआं, ब्राहमणां, सिध्धां, पीरां आदि नाल संवाद रचाइआ, उनहां नूं सुणिआ अते फिर आपणी (प्रभू दे घर दी) गल्ल कही। सिध्ध गोशटि विच्च पहिलां सिध्धां नूं सुणिआ। उह पहिलां बोलदे हन, प्रशन पुछ्छदे हन अते पिछ्छों गुरू साहिब आपणे प्रेम भरे अणीआले तीरां वाली बाणी राहीं उनहां नूं जवाब दिंदे हन। इसे तरां बाकी बाणीकार वी वख्ख वख्ख समें ते वख्ख वख्ख लोकां नाल विचार –चरचा करदे हन।

दुनिआवी पख्ख विच्च वी असीं जाणदे हां कि बोलणा उसे दा प्रवान हुंदा है, जिस नूं सुणना आउंदा होवे। विदवान लोक इक्क सरोते नूं तिंन वकते दे बराबर मंनदे हन। इह कथन वी गुरबाणी दे ही फुरमानां चों ही लिआ गिआ है:-

“सुणते पुनीत कहते पवितु सतिगुरु रहिआ भरपूरे।।

बिनवंति नानकु गुर चरण लागे वाजे अनहद तूरे।।”

गुरु अमर दास जी (अंक922)

“पवित्र पवित्र पवित्र पुनीत।।

नामु जपै नानक मनि प्रीति।।” गुरु अरजन देव जी (अंक 279)

असीं जाणदे हां कि इक्क अछ्छा सरोता ही वधीआ वकता बण सकदा है। पर अफ़सोस, कि सानूं तां अजे सुणना वी नहीं आइआ। जे सुणना आ जांदा, तां साडे दुख्ख अते पाप कट्टे जाणे सन- “सुणिऐ दूख पाप का नासु।।” (अंक 2)

असल विच्च सानूं इह ही नहीं पता कि सुणना की है अते की बोलणा है? गुरु अमरदास जी “अनंद” बाणी विच्च सुचेत करदे हन-

“ए स्रवणहु मेरिहो साचै सुनणै नो पठाए।।

साचै सुनणै नो पठाए सरीरि लाए सुणहु सति बाणी।।”

गुरु अमर दास जी (अंक 922)

पर असी ‘सच्च’ कित्थों सुणदे हां? साडे कंन तां निंदा, चुगली, अनरस बोल अते गंधण वैणि सुणना पसंद करदे हां अते कुदरती गल्ल है कि जैसा सुणांगे, सुणदे रवांगे, उहो जिहा ही साडे अंदर डूंघी छाप छड्डदा जावेगा अते संसकार बणदे जाणगे। अते असीं बोलांगे वी ओही, जो हुण तक्क सुणदे रहे हां। साडे बोल वी दुनिआवी सवारथां अते माइआवी जाल तों आजाद नहीं हन। इसे लई असीं परम पिता नाल सांझ नहीं बणा सकदे।

“गंढु परीती मिठ्ठे बोल।।” - गुरुनानक जी (अंक 143)

पर असीं मिठ्ठे बोल विसार दित्ते हन।

पहिलां सुणना, फिर मंनणा अते मन विच्च भाउ रख्खणा उस प्रभू नूं मिलण लई जरूरी है।

“सुणिआ मंनिआ मनि कीता भाउ।।” –गुरू नानक जी (अंक 4)

“नामु सुणीऐ नामु मंनीऐ नामे वडिआई।।” -गुर अमर दास जी (अंक 426)

धारमिक जगत विच्च प्रभू पिता दी सिफत सालाह सुणना, गुरमुखां दी वीचार सुणनी, शबद वीचार करनी अते अकाल पुरख दे गुण गाउणे अते हरि जस करन दी ही वडिआई है।

गुरू हुकम तां इत्थों तक्क है:-

“संतु मिलै किछु सुनीऐ कहीऐ।।

मिलै असंतु मशटि करि रहीऐ।।” – भगत कबीर जी (अंक 870)

सिरफ संतां (प्रभू प्रेम वाले गुरमुखि जन) नाल ही गल्ल करनी चाहीदी है (उह वी सिरफ हरि जस), वरना मशटि यानी चुप्प कर जाणा चाहीदा है।

दुनिआवी तौर ते वी विचार विच्च बड़ी ताकत है। हुण तक्क होईआं दो वड्डीआं संसार जंगां दा अंत कित्थे होइआ? आखर गल्लबात ते जां समझौते ते …। कल्ल आउण वाले समें विच्च वी अते आधुनिक समे विच्च वी सारीआं समस्सिआवां दा हल्ल इक्को है-वीचार, चिंतन। पर इह विचार कौण, कदों, किवे कर रिहा है। ं इह देखण वाली गल्ल है अते इसे ते ही सिट्टे निरभर करदे हन।

तां ते आओ कुझ्झ फैसले अज्ज ही करीए। पहिली गल्ल सुणना सिख्खीए, पर इस नूं वी पुणना जरूरी है। सिरफ़ अते सिरफ़ जीवन दे असल उदेशां वल्ल लै जाण वाले महांपुरखां अते सूरमिआं दे बचन ही सुणीए, जिहड़े साडे आपणे जीवन विच्च कुझ्झ तबदीलीआं लिआ सकण। आपणे फ़रज़ां नूं याद कराउंदे उपदेश जरूर सुणीए। हां आपणे हक्कां दी गल्ल वी सुणीए अते करीए। ‘सच्च’ नूं सुणन दा हौसला करीए। आपणे तों छोटिआं, नीविआं अते लिताड़िआं नूं सुणीए। दुखीआं दे दुख्खड़े सुणीए, जगत जलंदे दीआं चीकां सुणीए, लुट्टे जाण वाले लोकां दीआं भावनावां, जो दरद दे रूप विच्च हन, उनहां नूं आपणे कंनहां विच्च पैण देईए। आपणे आलोचकां, निंदकां नूं सुणीए तां कि आपणे विच्च सुधार कीता जा सके। “बाबाणीआं कहाणीआं पुत्त सपुत्त करेनि।।” अनुसार महांपुरखां नूं, वधीआ जीवन जीऊ चुक्के अते जीउ रहे मरजीवड़िआं नूं सुणीए अते उनहां दे नकशे कदम ते चल्लीए।

ते फिर बोलणा? बोलण तों बिनां वी तां गुज़ारा नहीं। गुरू साहिब नें किहा है:-

“संतन सिउ बोले उपकारी।। मूरख सिउ बोले झख मारी।।

बोलत बोलत बढहि बिकारा।। बिनु बोले किआ करे बीचारा।।”

कबीर जी (अंक 870)

बोलण तों बिना वीचार वी नहीं हो सकदी। इस लई बोलणा जरूरी वी है। पर की बोलिआ जावे? गुरू अमरदास जी चितावनी दिंदे हन:-

“ए रसना तू अन रसि राचि रही तेरी पिआस न जाइ।।

पिआस न जाइ होरतु कितै जिचरु हरि रसु पलै न पाइ।।”

अमरदास जी (अंक 921)

बोलण बारे कुझ्झ खास नुकते इह हन –प्रमातमा दी सिफत सलाह दे बोल बोले जाण। “मुहो कि बोलणु बोलीऐ जितु सुणि धरे पिआरु” दा जवाब गुरू नानक जी आप ही दिंदे हन – “अंम्रित वेला सचु नाउ वडिआई वीचारु।।” दुनीआं विच्च विचरदे होए वी मिठ्ठे बोलां नाल हर मैदान फतहि पाई जा सकदी है। ऐसे बोल बोले जाण जिस नाल किसे दा दिल नां दुखे। हमदरदी अते पिआर भरे बोल इक्क दुखीए दा दुख्ख दूर करन दी योगता रख्खदे हन। बोल सिरफ ओही बोले जाण, जो पुगाए जा सकण।

“बचनु करे तै खिसकि जाए, बोले सभु कचा।।” -अरजन देव जी (अंक 1099)

सुणन अते बोलण दी काफ़ी गल्ल हो गई है। मैं बोलण दा रोल अदा कीता है अते तुसीं सुणन दा। तुसीं सच्चमुच्च महान हो जो तुसीं मेरे तुछ्छ जिहे विचारां नूं वी बड़े ठरंमे नाल सुणिआ है। बहुत बहुत धंनवाद। गलतीआं लई ख़िमा करना। … …. .

----------------------00000----------------------