जनवरी 31, 2025

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल बलकार सिंघ बाजवा

कोरोना तालाबंदी दौरान होंदवाद दा रहस्स

कोरोना वाइरस तों बचा वासते सरकारां नें तुरंत तालाबंदी, घरबंदी, समाजिक फासलाबंदी, लाज़मी इकांतबंदी, आदि सख़ती नाल लागू कर दित्ते। लाए वी बिनां किसे तिआरी/ प्रबंधां दे। जिवें वी, जित्थे वी कोई सी, जिसमानी ते मानसिक तौर ’ते घिर गिआ। जरवाणिआं वल्लों पाए घेरे वांग। लोक अचानक असमानों डिग्गी बिजली वांग सहिम गए। विशेश करके प्रवासी, विदेशी ते वतन विचले। सरकारां दे हिटलरी बिआनां, चालां (कुचालां) ते अमलां तों लग्गदा है कि उनहां नूं कोरोना नालों चोणां दी ज़िआदा चिंता है। इह बंदीआं वातावरण नूं साफ़-सुथरा बणाउण विच्च तां वर साबत होईआं पर किरतीआं, मज़दूरां, किसानां ते बज़ुरग प्रवासीआं लई सराप बणीआं होईआं नें। विदेशी प्रवासीआं नूं खाण-पीण, रहिण-सहिण दी भावें कोई बहुती समस्सिआ नहीं, पर दवा-दारू मुक्क गए हन, जो इक्क वड्डी ते गंभीर समस्सिआ बणे होए हन। दूजा, जेठ-हाड़ दे तपदे मौसम नें बहुता ही तपाइआ ते सताइआ पिआ है। इक्क वेरां तां छत्तणी हत्थ लवा दित्ते। मरदे की नां करदे। भज्ज नठ्ठ के लोड़ींदे ओहड़-पोहड़ कीते। कुझ राहत मिली। इह पहिलां हमेश ही मारच-अपरैल विच्च वापस उडारी मार जांदे सन। गरमी नाल मुकाबला करन वाले घरेलू बिजलई यंतर वंडे-तरंडे गए होए सन।

एनीआं तंगीआं, बंदशां, बंदीआं, बंधेजां विच्च जिउणा तां पैणा ही सी पर निरे जिऊण नाल नहीं सी सरदा। होंद ही ख़तरे विच्च पई होई सी, जिस कारन उह उदासीनता, दिलगीरी विच्च डुब्बण लग्गे। इकल्लता बहुती वारी दबाअ ते बेअरामी वाली हालत पैदा कर दिंदी है। इह हालत सिहत लई इक्क गंभीर ख़तरा हुंदी है। इह हालत ही समाजिक जीवन विच्चों पिछ्छे हटण दा कारन बण जांदी ऐ। वैसे पिछांह हट जाणा इक्क लाभकारी ते सतिकारत प्रमाणचिंनह वी हुंदा है। मिथिहास विच्च विरागी, तिआगी, तपस्सवी, योगी (जेसिस, बुध्धा, ओडीन, लओ ज़ू) दे जंगली झौंपड़िआं, गुफ़ावां विच्च अलोप होण दे किस्से, कहाणीआं सुणदे रहे हां। इह वी इक्क मानसिक विकास, भरपाई हुंदी है। इस दौरान सवै-उतपती (सवै-शुध्धता) होण ’ते विअकती मुड़ जीवन विच्च आ हाज़र हुंदा है, जदों उस नूं आपणे इशट दी कोई नूरी रिशम उस दे मन विच्च झलक पैंदी है।

मैं इक्क दिन डूंघी उदासी दे आलम विच्च डुब्बिआ पिआ सी। सोच पहड़ाउण सिम्रतीआं दे गलिआरां विच्च पहुंच गई। सिख्खिआ दे अरथां अते उदेशां बारे कीतीआं गल्लां मन विच्च घुंमण लग्ग पईआं। ऐजूकेशन इक्क जीवन भर दी प्रकिरिआ हुंदी है। इह तां कुख्ख तों कबर तक्क दा अमल है; इह तां जीवन भर दी प्रकिरिआ हुंदी है। नाल ही आदरशवाद वल्लों दित्ता गिआ सिख्खिआ दा उदेश ‘सवै-पछाण’ दिमाग विच्च लिशकण लग्ग पिआ। ‘मन तूं जोत सरूप हैं आपणा मूल पछाणु’। इह उदेश निपुंनता (परफैकशन) वल्ल तोरदा है, जो प्रापत तां हो नहीं सकदा, पर असीं उस वल्ल वधण दी कोशिश उमर भर करदे रहिंदे हां। निपुंनता तेरा नाम तां प्रमातमा, करता, करतार है। दूजे पासे, प्रकिरतीवाद, प्रयोगवाद ते होंदवाद (असतितवाद) नें क्रमवार सिख्खिआ दीआं केवल विधीआं ते अमली जीवन दीआं असलीअत दे प्रसंगां दीआं वड्डमुल्लीआं बातां पाईआं हन। सिखिआरथीआं नूं उतशाहत करन वालीआं सारी गल्लां चेते विच्च घुंमण लग्ग पईआं। इहनां बातां नें निज्ज नूं ऐसा हुलारा दित्ता कि उठ्ठ के बैठा ही नहीं, सगों महान विचारवानां, दारशनिकां नाल आपणे आप नूं जा जोड़िआ अते पहिलां नालों वधेरे किरिआशील हो तुरिआ। परिवारक ते बाग-बगीची दे कंमां विच्च हत्थ वटाउण लग्ग पिआ। फुल्लां, फ़लां, सबज़ीआं नूं पाणी लाउंदिआं, निहारदिआं सरूर जिहा आ जांदा।

हौली हौली, थोहड़े दिनां विच्च समाजिक सबंधां अते असल अनुभवां विच्च खप्पा मिटदा महिसूस होइआ। सवै-पछाण की है, दी लोअ जिही होण लग्ग पई। जिवें पूरब वल्लों सरघी वेले दीआं रिशमां लोअ देण लग्ग पैंदीआं हन। मानवी कदरां दा कदरदान होणा सवै-पछाण (होंदवाद) दा इक्क अहिम जुज़्ज़ हुंदा है, दूजा, दूजिआं नूं वध महत्तव देणा; तीजा, विअकतीगत भावना दी कदर करना; चौथा, सवै-आज़ादी अते पंजवां, सवै-सतिकार, सवै-पिआर जो उस दी भाईचारक किरिआशीलता अते लाभकारी होण विच्चों प्रापत हुंदा है। इह ही हन होंदवाद (असतितवाद) दीआं मूल विशेशतावां। गुरबाणी कहिंदी है: ‘एक नूर तों सभ जग उपजिआ, कौण भले कौण मंदे’। कुदरत वल्लों बख़शे आपणे असले नूं पछाणना। ‘हर ज़ररे-ज़ररे विच्च उसदा नूर है, तुझ को नज़र नां आए तों किस का कसूर है’। बस्स इस नूर दी पछाण प्रथम ज़रूरत हुंदी है। सवै-पछाण नाल आपणीआं इछ्छावां, लालसावां पिछ्छे रहि जांदीआं हन। विअकती जागदा, जगदा ही नहीं सगों जगाउण वाली पध्धती अपणा लैंदा। होंदवादी द्रिशटी विअकती नूं इक्क विक्कलोतरे जिहे भूद्रिश ’ते लिआ खहड़ा करदी है। इस द्रिशटी ’ते आपणीआं विअकतीगत रुचीआं, प्रतिभावां ते संभावनावां दी पछाण होण लग्ग पैंदी है। इस दी नूरी लिशकोर नाल बंदा ढहिंदी तों चहड़दी कला विच्च हो जांदा है अते मनोबल उपरले गेअर पै जांदा है।

किसे वी गंभीर संकट नूं समझण ते उस नाल सिझ्झण वासते हर जीव कोल इक्क ढलणहार कुदरती प्रविरती वी हुंदी है, जो सवै-रख्खिआ वासते वधेरे किरिआशील हो जांदी है। कुझ साल पहिलां मैं इक्क लेख लिखिआ सी ‘कोठी लग्गे प्रवासी बज़ुरग’। कोरोना तालाबंदी नें हुण उदों नालों प्रवासीआं दी हालत बद तों बदतर बणा दित्ती है। हुण जापदा है कि ‘कोरोना लग्गे प्रवासी’ बणे होए हां। उदों केवल आपणे आल्हणे दी चिंता सी, हुण नाल नाल आपणे आप दी वी चिंता है। अरथ मंदी पहिलां नालों वी वधेरे निवाणां वल्ल वध रही है। हुण कदी कदी उमर दे तकाज़े दे सनमुख कोरोना करके वधेरे गंभीर सिहत संकट महिसूस हुंदा है। समुच्ची प्रसथिती विच्चों सोच कदी कदी लिशक मारदी है: मना किते जाह जांदी ही नां हो जाए! पर फिर हौसला आ जांदा है, बंदिआ तेरे नालों वी बदतर हालतां विच्च हन देश अंदरले लोक।

इक्क महां सच्च: प्रतिभा इकांत विच्च विगसदी है। तालाबंदी विच्च पहड़न दी रुची थोहड़ी-बहुती चल्ल ही रही सी। लंबे समें तों सिहत सीमावां कारन लिखणा छुट्ट चुक्किआ होइआ सी। औखी प्रसित्थी विच्च फरौग (डड्डू) सिंडरोम दी मिथहासक कथा अनुसार होर वी वधेरे ऊरजा, शकतीआं रिसण, झरन लग्ग पईआं। नाल ही थोहड़ी बहुती सवै-पछाण वी हो गई सी। हुण कंपिऊटर दे कीअ बोरड ’ते उंगलां कलोलां करदीआं हन। हत्थां दा सुंन होणा अते घटी याददाशत वड्डीआं अड़चणां सन। इहनां सरीरक ते दिमागी सीमावां दी घाट पूरी करन लई बहुत सारी समग्गरी टाईप/सकैन करके इकत्तर करके रख्खदा हां। पहिलां पहिल तां काफी मुशकलां आईआं। हौली हौली कंम चल्ल पिआ। कंपिऊटर तकीए दे पीर, किरपाल सिंघ पंनूं दे सिखाए कंपिऊटरी हुनर, गिआन बड़े ही कारगर सिध्ध हो रहे हन। चलंत मामलिआं, ख़बरां अते संपादकीआं, टिप्पणीआं तां हमेशा ही वाचदा, पड़चोलदा रहिंदा सी। दो कु महीने दी सिरड़ी ते करड़ी मिहनत नाल कोरोना उत्ते ही चार कु लेख मुकंमल कर लए हन, जो नामवर पंजाबी रिसालिआं, अख़बारां विच्च लग्ग गए। सनेहीआं दे हुंगारे मिल रहे हन। भाईचारे विच्च आपणी होंद काइम हो रही जापदी है। असतितव ते विअकततव होर उतशाही हो गिआ है। इह ही समाजिक पछाण दे माणमत्ते संकेत हुंदे हन।

कित्थे मैं निराशावादी आलम विच्च भटक रिहा सी, हुण होंदवाद नूं जीवत रख्खण दी चाहत नें होर वी उतशाही बणा दित्ता है। बावजूद गरमी दे बिरध अवसथा चहड़दी कला विच्च हो गई है। अवसथा, जिस दी अरथराईटिक बाडी दीआं सारीआं अंग प्रणालीआं हारीआं, थक्कीआं महिसूस करदीआं हन। चक्कर, थकावट, तुरन फिरन, खलोण विच्च औखिआई, डोलदा सरीरक संतुलन, आदि मुख्ख सिहत समस्सिआवां हन। दूजे पासे नींद, खाण-पीण, जंगल-पाणी ठीक ठाक हन। संतुलत खुराक दा अनंद संजम ते संकोच विच्च माणदा हां। चित्त तां नहीं मंनदा तुरन नूं, पर फिर वी मन करड़ा कर सवेरे शाम तुरना-फिरना जारी है। फिज़ीओ थरैपिसट वल्लों दित्तीआं कसरतां आपणी लोड़ अनुसार ढाल लईआं होईआं हन। जिस दिन दा लिखण कारज आरंभ कीता है, मानसक ते सरीरक तौर ते वधेरे सौखा महिसूस कर रिहा हां। निराशा भज्ज खलोती है।

बाहरले प्रवासी जो चारटरड फलाईटां राहीं दुग्गणी दर ’ते वापस गए हन, उनहां दीआं निरालीआं ‘घाणीआं’ वी पहड़न सुणन नूं मिलीआं हन। घरों ही आचार नाल रोटीआं, परौंठे, बिसकुट बंनहके तुरे सन। इनहां नूं पलेन विच्च केवल पाणी ही मिलणा सी। 14 तों 20 घंटे विच्च पहुंचण वालीआं उडाणां, 40, 40 घंटिआं विच्च पहुंचीआं। रसते दे अड्डिआं ’ते अकेवें ते थकेवें भरे इंतज़ारां वख्खरीआं। उनहां दीआं आपणीआं विशेश, विक्कोलित्तरी घरेलू, कारोबारी ते पेशावारी मजबूरीआं होणगीआं। प्रवासीआं विच्चों बहुतिआं नें इनहां दुशवारीआं नूं भांपदिआं आपो आपणे टिकाणिआं विच्च दड़वट्ट बैठे रहिणा बिहतर समझिआ। जोह लिआ कि असीं एडे लंबे सफर दीआं मुशकलां सहिण नहीं कर सकदे। उमर, खुराक, जल-पाणी दीआं मुशकलां डराउंदीआं सन। उह तां 14 घंटे दा सिध्धा सफर अख्खां विच्च मसीं गुज़ारदे सी, उह वी उदों, जदों वधीआ जल-पाणी समेत चार वारी खाणे परोसे जांदे सन। इनहां चारटरड फलाईट कंपनीआं नें आनी-बहानी किराइआं दा मीटर बहुता ही उप्पर चक्क दित्ता होइआ है। पहिलां इह प्रती सवारी (इक्क पासड़) इक्क लख्ख 10 हज़ार बोलदे सी। हुण एजंटां दी सूई 1.50 लख्ख रुपए बोल रही है। हर कोई आपो आपणे मास दे टुकड़े लई चाकू तिख्खा कर रिहा है।

साडे वरगे आपणीआं नवींआं टिकटां दीआं उडीकां विच्च हन। हर रोज़ कोरोना कहिर दे बदलां दे छटण दा इंतज़ार है। आपणे रहिण वसेबे वासते आरथक, पदारथक सहूलतां मधवरगी पध्धर दीआं हन। पर साडे दुख्खड़े मानसिक, सिहत ते सरीरक हन। इनहां विच्चों बहुते असीं सत्तरविआं-अस्सीविआं विच्च हां। सिहत वासते दवाईआं लई भटकणा पिआ है। इत्थों लईआं कुझ दवाईआं दे सालट सूट नहीं कीते। फिर फारमसिसटां नाल जा विचारां कीतीआं। असीं आपणीआं पितरी जहड़ां नाल ज़रूर जुड़े होए हां, पर फलां तों दूर बैठे कुझ वियोगे जिहे महिसूस ज़रूर करदे हां। दूजे पासे बच्चे वी वडेरी उमर दीआं साडीआं मुशकलां दे अहिसासां नाल तड़प रहे हन। पेश किसे दी कोई जांदी नहीं। असीं प्रवासी जिहड़े लगभग उध्धर जा टिके फलां नाल जुड़न दी तांघां विच्च हां, उत्थे बच्चिआं लई असीं संघणीआं छावां हां:

बाप दी मौजूदगी सूरज दी तरहां है

सूरज गरम ज़रूर हुंदा है

पर जे नां होवे तां हनेरा हो जांदा है।

हुण जदों जेठ-हाहड़ नाल अनकूलण जिहा हो गिआ है, साडे वी जहाज़ी कंपनीआं नाल पेचे पै गए हन कि उदों ही जावांगे जदों रैगूलर फलाईटां सानूं रिटरन टिकटां ’ते लिजाण लई हाकां मारनगीआं। आराम नाल जावांगे। आपणे पित्तरी घरां विच्च बैठे हां। असां वी हुण रुख्खां वाली जीरांद उतपंन कर लई है। दस कु दिनां विच्च मौनसून पहुंचण वालीआं हन। टप्पके दे दुसहिरी, लंगड़े अंबां दा आनंद माणांगे। जिहड़ी जान कदे हालाती शिकंजे विच्च फसी लग्गदी सी हुण शिकंजे ’ते भारू हो रही है। उह निताणिआं दा बिरतांत सी, हुण ताण वालिआं दा है। होंदवाद दी हांदरू शकती नें पूरी चहड़दी कला विच्च कर दित्ता होइआ है। आपणे बणाए आल्हणे दा पूरा आनंद लै रहे हां।