सुनील डिऊटी तों घर परतिआ ही सी, अंदरों मां दी “हाए! हाए!” दी दरद भरी आवाज़ सुणी। उह अंदर मां कोल गिआ। मां नूं दवाई दित्ती। उस नाल कुझ पल गल्लां कीतीआं। गल्लांबातां तों पता लग्गिआ कि उसनूं सवेर दी दवाई नहीं दित्ती गई। उह दफतर दे ज़रूरी कंम कारन घरों छेती डिऊटी ’ते चला गिआ सी ते जाण लग्गिआं आपणी पतनी शीला नूं कहि गिआ सी कि उह डिऊटी ते जाण तों पहिलां मां नूं याद करके दवाई दे देवे। इक्क तां दफतरी कंम दी खज्जल-खुआरी, उत्तों मां नूं शीला वल्लों दवाई नां देण दी अणगहिली कारन सुनील परेशान हो गिआ। कुझ देर बाअद शीला वी दफतरों आ गई। रसोई विच्चों पाणी पीण उपरंत आपणे पती रकेश कोल जाण दी थां उह डराइंग रूम विच्च सोफे ’ते बैठ के आराम करन लग्गी। उसदे हत्थ मोबाइल दे बटनां ’ते अते नज़रां सकरीन ’ते लग्गीआं होईआं सन। कुझ समें बाअद सुनील ही उत्थे आ गिआ। उसने आउंदिआं ही किहा, “डिऊटी ’ते जाण तों पहिलां मां नूं दवाई तां दे जांदी। दवाई बिनां उह सारा दिन तड़फदी रही।”
अग्गिओं शीला नें बेरुखी नाल जवाब दित्ता, “सारे कंमां दा मैं ही ठेका लै रख्खिऐ। सवेरे रसोई दा कंम, बच्चिआं नूं तिआर करके सकूल भेजणा, फिर आप दफतर जाणा, उत्तों तुहाडी मां दी नौकरां वांग देख भाल। मैथों नहीं हुंदा इह सारा कुझ। तंग आ गई हां मैं इस खलजगण तों।”
उस दिन तों बाअद इक्क खामोश पर विदरोही चुप्प दोनां दरमिआन छा गई। मां दी देख भाल, मौके सिर दवाई देणी अते उसदीआं निक्कीआं निक्कीआं लोड़ां दा खिआल रख्खणा हुण सुनील दा नित्त नेम बण गिआ। तीजी अते पंजवीं विच्च पहड़दे दोनों पुत्तर वी आपणे मां बाप दे मत्थे दीआं तिऊड़ीआं अते तणाउ नूं सावां नहीं कर सके। बोझल उदासी, खामोशी, तणाउ अते बोल सांझे नां करन करके पती पतनी दरमिआन सरीरक अते मानसिक दूरी वधदी गई। इक्क दूजे नूं सुनेहा वी उह आपणे बच्चिआं राहीं देण लग्ग पए।
कुदरती है कि जदों घर विच्च मुसकराहट वी जखमां भरी होवे, इक्क दूजे नाल सांझ दी डोर दिन-ब-दिन कच्ची हुंदी जावे अते घर विच्च हुंदिआं वी बिगानीगी दे अहिसास नाल जीवन हंढाइआ जावे तां ज़िंदगी नरक भरी हो जांदी है। इंज नरक भरिआ जीवन दोनों ही बतीत कर रहे सन। शीला नें आपणी सस्स वाले कमरे विच्च जाणा ही छड्ड दित्ता। उह बिमारी दी हालत मंजे ’ते पई वी घर दे हालात नूं समझदी सी। इक्क दो वार उसने सुनील नाल गल्ल वी छेड़ी, पर सुनील नें शीला प्रती कोई अजिही गल्ल नहीं कीती, जिस नाल मां दा दिल दुखी होवे।
फिर इक्क दिन जदों सुनील डिउटी तों घर आइआ तां घर विच्च शीला अते बच्चिआं दी अणहोंद उसनूं रड़की। उदास जिहा उह मां कोल गिआ। उसदा हाल चाल पुछ्छिआ। दवाई देण उपरंत उह बाहर लाअन विच्च आ गिआ। अचानक उहदी नज़र टेबल ’ते रख्खे कागज़ ’ते पई। कागज़ इध्धर उध्धर डिगण तों बचाउण लई कागज़ दे उप्पर पेपर वेट रख्खिआ होइआ सी। उसने धड़कदे दिल नाल कागज़ ’ते लिखे हरफां नूं पहड़िआ। उसदी पतनी दा सुनेहा सी, “इस दम घोटू माहौल विच्च मैं होर ज़िआदा देर नहीं रहि सकदी। मैं बच्चिआं नूं नाल लै के पेकीं जा रही हां। उनहां दे सकूलों सरटीफिकेट लै लए हन अते हुण उहनां नूं आपणे पेके पिंड दे सकूल विच्च दाखल करवा दिआंगी। हां, रोज़ दी परेशानी तों तंग आ के मैं तुहाडे कोलों तलाक लै रही हां। अगली वार अदालत विच्च मिलांगे।”
खत पहड़ के सुनील नें हउका भरिआ, “ऐडी वड्डी गल्ल नहीं सी, शीला नें राई दा पहाड़ बणा दित्ता। साडे आपस विच्च विगड़े संबंधां दा बुरा असर बच्चिआं ’ते वी पवेगा। शीला नूं हर रोज़ बस्स राहीं सकूल आउण लग्गिआं वी खज्जल खुआर होणा पवेगा।” भरे मन नाल सुनील नें शीला नूं फोन कीता। उसने फोन नहीं चुक्किआ। सस्स-सहुरे नाल फोन ’ते गल्ल होई। उनहां नें वी तलख़ी भरीआं गल्लां करदिआं किहा, “तुसीं तां कुड़ी दा जिऊणा दुभ्भर कर रख्खिऐ। इहो जिहा वरताउ तां पशूआं नाल वी नहीं कीता जांदा, जिहो जिहा तूं अते तेरी मां साडी कुड़ी नाल करदे हो। हुण असीं कुड़ी नहीं भेजदे।”
सस्स-सहुरे दे इक्क टुक्क जवाब नें सुनील नूं धुर तक हिला दित्ता। उह आप सहुरे घर शीला नूं मनाउण गिआ। पर किसे नें वी उस नाल सिध्धे मूंह गल्ल नहीं कीती। अक्क के उसने मां दी देखभाल लई सारे दिन वासते नौकराणी रख्ख लई। मां दी देखभाल दे नाल नाल रसोई अते घर दी सफाई वी उह कर दिंदी सी।
कुझ दिनां बाअद सुनील नूं कोरट वल्लों संमन पुज्ज गए। उसदी पतनी नें तलाक दा केस पाइआ सी। संमन लै के उह इक्क वार झंजोड़िआ जिहा गिआ। घर दी बंद मुठ्ठी नूं उह खोल्हणा नहीं सी चाहुंदा, पर शीला नें तां तलाक दा केस पा के सारा कुझ जग्ग ज़ाहर कर दित्ता सी। उसने आपणा वकील कीता। शीला वल्लों तलाक दे केस नाल संबंधित कागज़ कोरट वल्लों प्रापत कीते। उह उस वेले हद्दों वध्ध परेशान हो गिआ जदों शीला नें उस ’ते मार कुट्ट करन दे नाल नाल पेकिआं तों मोटी रकम लिआउण दा दोश वी सुनील ’ते ला दित्ता। उसने इह वी दोश लाइआ कि उह ज़िंमेवार पती अते ज़िंमेवार पिता वाले फरज़ नहीं निभा रिहा।
सुनील नें आपणे वकील नूं वकालतनामा दिंदिआं ज़ोर दे के किहा कि उह आपणी पतनी तों तलाक नहीं चाहुंदा। बच्चे अते पतनी उसदी ज़िंदगी दा अहिम हिस्सा हन। उनहां दे जाण बाअद घर ही सुंना सुंना जिहा लगदा है।
अदालत विच्च दो तिंन पेशीआं पईआं। शीला वाले पासिओं उसदे नाल रिशतेदारां दा वड्डा काफला आउंदा सी। पर सुनील इकल्ला ही आपणे वकील नाल कोरट विच्च पेश हुंदा रिहा। जज्ज बड़ा सूझवान सी। कानूंनी नुकतिआं दे नाल नाल उह नैतिक फरज़ां प्रती वी बहुत गंभीर सी। दोनां पख्खां दे वकीलां दीआं दलीलां सुणन उपरंत जज्ज इस निरणे ’ते पुज्ज गिआ कि दोनां दरमिआन पाड़ा वधाउण लई शीला दे परिवार अते उसदे रिशतेदारां वल्लों हवा दित्ती जा रही है, पर सुनील इक्को गल्ल चाहुंदा है कि उसदी बज़ुरग मां दी देखभाल विच्च शीला हत्थ वटावे, पर शीला आपणे फरज़ां दी पूरती नहीं कर रही।
फिर इक्क पेशी ’ते दूरअंदेशी जज्ज नें पती पतनी नूं आपणी कैबिन विच्च बुला लिआ। उहनां लई चाह वी मंगवा लई। चाह पींदिआं उसने शीला नूं मुखातिब हुंदिआं किहा, “तुसीं सरकारी सेवा विच्च हो?”
“जी हां, मैं अधिआपका हां।”
फिर जदों जज्ज नें सुनील नूं इही सवाल कीता तां उसदा जवाब सी, “जी मैं, बिजली विभाग विच्च ऐस्स.डी.ओ. हां।”
जज्ज नें उहनां दोनां दे जवाब सुणन तों बाअद मुसकरा के किहा, “वाह! अधिआपक दा कंम पहड़ाई दे नाल नाल नैतिक सिख्खिआ दा पाठ पहड़ाउणा हुंदा है। नैतिक सिख्खिआ विच्च परिवार, समाज अते देश प्रती फरज़ां तों जाणू करवाके एकता दी महत्तता दस्सी जांदी है। तुसीं तां अधिआपक हुंदिआं आपणा परिवार ही...।” फिर जज्ज नें सुनील वल्ल मूंह करके किहा, “तुसीं बिजली विभाग विच्च कंम करदिआं लोकां दे घरां विच्च चानण वंड रहे हो पर आपणे घर विच्च हनेरा पा रख्खिआ है।”
जज्ज साहिब दीआं गल्लां नें उहनां नूं धुर अंदर तक हिला दित्ता। दोनां दे होठ फरके, पर उह कुझ कहि नहीं सके। जज्ज साहिब नें फिर उहनां दी दुखदी रग्ग ’ते हत्थ धरदिआं किहा, “थोडे दोनों बच्चे नाबालग नें। बच्चिआं दी पालणा पोशणा लई मां बाप दी सुचज्जी अगवाई दे नाल नाल उहनां लई रोल माडल दा फरज़ निभाउणा वी ज़रूरी है। भला, उहनां साहमणे कलेश करके तुसीं किहड़े रोल माडल दा फरज़ निभा रहे हो? इस तरहां तां बच्चिआं दी ज़िंदगी नूं वी तुसीं दोनों ही बरबाद कर रहे हो।”
दोनां दे चिहरिआं ’ते गंभीर खामोशी छाई होई सी। विदवान जज्ज नें अगली गल्ल छोही, “साडे शासतरां विच्च लिखिआ है, पितर देवो भव, मातर देवो भव, अतिथी देवो भव, आचारिया देवो भव” की तुसीं आपणे माता पिता नूं देवतिआं वांग पूजदे हो?”
इस ’ते सुनील नें जवाब दित्ता, “सर, शीला गवाह है। मेरे पिता जी नहीं हन। मां है, मैं उसदी पूजा करदा हां। शीला दे माता पिता नूं वी पूरा सतिकार दिंदा हां। पर शीला मेरी मां नूं ...।” इह कहिंदिआं सुनील दा गच्च भर आइआ। शीला कुझ नहीं बोली। जज्ज साहिब नें फिर शीला वल्ल मूंह करके किहा, “भला, जे तुहाडे माता पिता नूं इत्थे तुहाडे कोल रहिणा पै जावे अते सुनील मत्थे वट्ट पावे, उनहां दा भोरा खिआल नां रख्खे तां तुहानूं किंझ लग्गेगा?”
शीला कुझ नहीं बोली। उसदे नैणां दे कोइआं विच्च हंझू अते चिहरे ’ते पछतावे दे चिंनह सन।
जज्ज नें कैबिन वाली कुरसी तों उठ्ठदिआं किहा, “तुसीं कैबिन विच्च कुझ देर बैठो। मैं अगले केस दी सुणवाई कर लवां।”
जज्ज साहिब दे जाण बाअद शीला नें चुप्प तोड़ी, “तुसीं आपणा हाल की बणा रख्खिऐ? दिनां विच्च ही शकल सूरत विगड़ गई है। आपणा ते मंमी दा खिआल रख्खो। मैं ... ...।” शीला अगांह कुझ कहिणा चाहुंदी सी, पर उसदा गच्च भर आइआ।
सुनील नें डाढे ही मोह नाल शीला दा हत्थ फड़दिआं किहा, “तेरा घर तेरी उडीक कर रिहा है। तेरे बिनां घर दी रौणक ही गुंम हो गई है।”
शीला नें सुनील दे दोनों हत्थ घुट्ट के फड़दिआं किहा, “सच्ची, तुसीं मेरा संसार हो। तुहाडे बिनां ...।”
दोनां दे हंझू इक्क दूजे दीआं तलीआं ’ते पै रहे सन।
थोहड़ी देर बाअद जज्ज साहिब कैबिन विच्च आए। दोनां दे मुसकराउंदे चिहरे देख के उसने सभ कुझ भांप लिआ। दोनां नें खहड़े हो के हत्थ जोड़दिआं किहा, “सर, साडा समझौता हो गिआ है।”
शीला नें गल्ल नूं अगांह तोरदिआं किहा, “सर, तुहाडे नाल वाअदा करदी हां कि मैं इनहां नूं कोई शिकाइत दा मौका नहीं देवांगी। आपणी सस्स दी मां वांग सेवा करांगी।”
सुनील अते शीला मुसकराउंदे होए कैबिन विच्चों बाहर निकले। जज्ज नें आपणे फैसले विच्च समझौते दी सही पा दित्ती।
सुनील अते शीला जदों इक्क दूजे दा हत्थ फड़ के अदालत तों बाहर निकले तां जज्ज अशीरवाद भरीआं नज़रां नाल उहनां वल्ल देख रिहा सी।
* * * * *

