इकबाल सिंघ रामूवालीए दी चौथी बरसी ‘ते उहदे बारे सिमरती ग्रंथ छपिआ है, जिस विच शरधांजलीआं, रचना समीखिआ ते उहदीआं कुझ रचनावां शामल हन। उस नें पहिला साह 22 फरवरी 1946 नूं रामूवाले दे कच्चे कोठे विच लिआ सी अते आखरी साह 17 जून 2017 नूं टोरांटो दे प्रिंसिज़ मारगरेट कैंसर हसपताल दे रूम नंबर 1712 विच लिआ। जंमण वेले फग्गण दी कोसी रुत्त सी ते चलाणे वाले दिन हाहड़ दी तपदी धुप्प। उहदे जनम समें उहदी मां नूं दुध्ध नहीं सी उत्तर रिहा। जनम तों लै के डेढ साल तक उह गुआंढी मुसलमान समदू दी बेऔलाद औरत गुजरी दे दुध्ध ‘ते पलिआ। इसे करके आंढी-गुआंढी उस नूं ‘गुजरी-आला’ कहिंदे रहे। उस नें सवै-जीवनी ‘सड़दे साज़ दी सरगम’ दे पहिले कांड दा नां ही ‘गुजरी मरदी नहीं’ रख्खिआ।
इकबाल लठ्ठा बंदा सी। कमाल दा कलाकार। कवी, कवीशर, गाइक, साजि਼ंदा, कहाणीकार, नावलकार, निबंधकार, मीडीआकार, भाशनकार, अधिआपक ते समाज सेवक-इलैवन इन वन। उस नूं अनेकां नांवां नाल बुलाइआ जांदा सी। कोई उस नूं ढोल कहिंदा, कोई मल्ला, कोई कवीशर का अकबाल, कोई इकबाल गिल्ल, कोई बाली गिल्ल ते कोई इकबाल रामूवालीआ। गोरे उहदा नां इक्कबैल गिल्ल लैंदे। कुझ कवितावां उस नें ऐस्स. इकबाल नां हेठ वी छपवाईआं। उस दे अध्धी दरजन तों वध्ध नांवां विच इक नां ‘गुजरी-आला’ वी बोलदा रिहा। रछपाल गिल्ल दा उह इकबाल बाई सी ते सुखसागर दा मेरा इकबाल। बापू करनैल सिंघ पारस दा ढोला ते बेबे दलजीत कौर दा अकबाल सिओं। साडा उह मोहखोरा रामूवालीआ बेली सी।
गुजरी, जीहदा दुध्ध इकबाल दे लहू विच रच चुका सी, हिंद-पाकि दी ‘आज़ादी’ दी बरबादी विच मारी गई। पारस परिवार नें उस नूं बचाउण दी पूरी वाह लाई, पर उह गुजरी नूं बचा नां सकिआ। मुसलमानी गुजरी दा दुध्ध चुंघ के इकबाल धरमां-जातां दी जकड़ तों आज़ाद सैकूलर इनसान ते तरकशील विदवान बणिआ। उह होर वी बहुत कुझ बणिआ। उहदी बेबे दस्सदी हुंदी सी, “पुलसीआं दी धाड़ जदों तूड़ी वाले कोठे `च वड़ी, पिछ्छे-पिछ्छे मैं ते तेरा बापू सी। तूं, काका, गुजरी दे पट्टां `ते सुत्ता पिआ सी। सिपाही, अकबाल सिअहां, गुजरी नूं तेरे समेत ई धूह के जीप कोल लै गए। मैं ते तेरा बापू मगरे-मगर, ‘छड्ड दिओ अबला नूं, जालमों!’ मैनूं मेरी मां दीआं कूकां सुणाई देण लग्गीआं, ‘देखिओ मेरा मुंडा नां मार दिओ!’ दो-तिंन सिपाहीआं नें गुजरी दीआं बाहां मरोड़ के मैनूं उस दी बुकल `चों मूली वांग पट्ट लिआ। जीप दा पिछला हिस्सा हेठां नूं डिग्गिआ, ते जीप `च सुट्टीआं पाकिसतान दीआं दो फाकड़ां भीड़ दीआं नज़रां तों उहले हो गईआं। उह… उह बस्स… जीप `च ही पूरी हो गई!”
‘कल्ली रामूवाले दी गुजरी ही नहीं, पंजाब दीआं लख्खां गुजरीआं आज़ादी दे नां उते पंजाब-वंड दी भेटा चाहड़ दित्तीआं गईआं, जिनहां दे वैण अंम्रिता प्रीतम नें ‘अज्ज आखां वारस शाह नूं’ कविता लिख के पाए। उह वैण इकबाल दी कविता विच वी सुलघदे रहे। उस दे पहिले कावि-संग्रहि दा नां ही ‘सुलघदे अहिसास’ है। 1947 विच जिंना उपद्दर मज़हबी जनूंनीआं नें आपणे हमसाइआं उते ढाहिआ, शाइद ही किते होर ढाहिआ गिआ होवे। धरम दे नां ‘ते राजनीती करदे सिआसतदानां अते छुरे/त्रिशूल/किरपानां चलाउंदे जनूंनीआं तों दुखी होए इकबाल नें मरग दे बिसतरे ‘ते पिआं परिवार नूं कहि दित्ता सी कि मेरे मरन ‘ते कोई धारमिक रसम रीत नां कीती जावे। जे कीती तां मैं समझांगा मैनूं दुबारा मारिआ जा रिहै! 25 जून 2017 नूं बरैंपटन दे करेटोरीअम विच उहदे फिऊनरल समें कोई धारमिक रसम रीत नहीं सी कीती गई। वड्डी गिणती विच पहुंचे उहदे पिआरिआं नूं मातमी धुन सुणाउण, इकबाल-रछपाल दी आवाज़ विच रिकारड कीती कवीशरी ‘जग्ग जंकशन रेलां दा’ ते ‘दुनीआ चहुं कु दिनां दा मेला’ गाउण अते वरिआम संधू ते सुरिंदर धंजल वल्लों भावभिंनीआं शरधांजलीआं देण उपरंत देह अगनी दे हवाले कर दित्ती गई सी।
वरिआम सिंघ संधू नें किहा सी, “साडा इकबाल अजे सत्तरां बहत्तरां सालां दा किथे होइआ सी! अजे तां उहदी रूह, विचार ते विहार अंदर जवानी दा जोश ठाठां मार रिहा सी। अजे तां उहदे अंदर तरकसंगत, संतुलित ते शकतीशाली सोचां दी लिशक लिश लिश लिशकदी पई सी। अजे तां उहदे अंदर नक्को-नक्क भरिआ, उमलदा-उछलदा ते बेरोक वगदा मुहब्बत दा दरिआ छल छल छलकदा पिआ सी। अजे तां उहदे बोलां विचली ‘सच्च सुणाइसी सच्च की बेला’ वाली गहड़क जिउं दी तिउं काइम सी। अजे तां उहदी कलम विचली लोहड़े दी जवानी अंगड़ाईआं भर रही सी ते शबद-सिरजणा दा जलौअ दग दग दगदा पिआ सी कि उह इह सारा कुझ आपणे नाल लै के अचनचेत अलोप हो गिआ। अजे तां उहने मेरे आखे लिखी आपणी सवै-जीवनी दा तीजा भाग लिखणा सी ते जिस बारे उहने महीना पहिलां आपणी मिठ्ठबोलड़ी ज़बान विच किहा सी, ‘वीर जी! छेती ही तुहानूं नवां चैपटर लिख के भेजांगा।’ उहने जाणा तां सी, पर उह आपणे नाल किहड़े किहड़े रंग ते किहड़ीआं रौशनीआं लै गिआ, इस दा अनुमान लाउणा बहुत औखा ए।”
एक मुसाफिर दे सफर जैसी है सभ की दुनीआं
कोई जलद में कोई देर में जाने वाला।
उसे रुखसत तो कीआ, हमें माअलूम नां था
घर साथ ही ले गिआ, घर छोड़ के जाने वाला।
इस संसार दे जग्ग-जंकशन नूं उह सदा लई अलविदा आख गिआ। उबाले खांदे विचारां वाला, लट लट मघदे जज़बिआं दा सेक छड्डण वाला खौलदा समुंदर सदा लई शांत हो गिआ। इक दहिकदा सूरज बरफ दे गोले दी केसरी टिक्की वांग खुर के अलोप हो गिआ ते आपणे विचारां दा किरमची रंग बिखेर डूंघे हनेरिआं विच निवास करन लई जा बैठा ए। उह तां चला गिआ ए, पर की साडे दिलां विचों वी उह किते जा सकदा ए!
ला के सर ‘चों इक डुबकणी
पंछी कदों दा उड्ड गिआ,
पाणी तां पर कंबदा रहेगा देर तक्क…।
इकबाल की नहीं सी? पिआरा पती ते पिता सी। भरावां दी बांह। भैणां दा छिंदा वीर। संसार पध्धर ‘ते वसदे पंजाबीआं दे दुख-सुख नाल जुड़वें ते भखदे मुद्दिआं बारे बेबाक, तरकसंगत ते सच्ची गल्ल कहिण ते करन वाला। आपणी लड़ाई लड़ के समाज ते जीवन विच आपणा नां-थां बणाउण विच लग्गे संघरशशील लोकां दा प्रसं਼सक। उहनूं किसे दा अग्गे वधण लई कीता संघरश वेख-सुण के चाअ चहड़ जांदा सी। जिथे ते जदों वी किसे मदद दी लोड़ हुंदी, उह दिल दे सारे चाअ नाल उहदे लई आपणा आपा अरपण कर दिंदा। उह चालू बंदिआं वांग ‘हां जी हां जी’ विच सिर हिलाउणों इनकारी सी ते जो उहनूं ठीक ते चंगा लग्गदा सी, उहदे हक्क विच गरजवीं पर संतुलित आवाज़ उठाउण वाला जुझारू सी, जिस नें सदा आपणी हिक्क ते धौण नूं विरोधीआं दे वार खाण लई सिध्धा रख्खिआ। उहदे विच कोई विंग वल नहीं सी। उह लोड़वंदां दीआं छत्तां हेठ आसरा देण वाला सिध्धा सतोर शतीर सी।
सोशल मीडीआ ‘ते इकबाल बारे लिखीआं गईआं टिप्पणीआं विच उहदे बारे जो विशेशण वरते गए, उह उहदीआं लिखतां, उहदे विचारां तों प्रभावित उनहां लोकां वल्लों वरते गए, जिनहां विचों बहुते उहनूं निज्जी तौर ‘ते मिले होए नहीं सन, पर उहदे विचारां दी बेबाकी, दलेरी ते तरकशीलता अते सच्चाई नें उनहां दी रूह नूं टुंबिआ सी।
महान शखसीअत, निघ्घा ते मिलणसार इनसान, पंजाबी वारतक दा अनूठा रचनहारा, सच्च दा सूरज, मिलापड़ा ते रूह नूं टुंबण वाला इनसान। निमाणिआं, निताणिआं दा यार। उह रौणकी बंदा सी, मखौल कर वी लैंदा ते सहि वी लैंदा सी। किआ बातां उहदी शाइरी, वारतक ते बेबाकी दीआं। अजमेर औलख दे मगरे दो दिनां बाअद पंजाबी दा इक होर हीरा तुर गिआ। बंदा तुर जांदा है, पिछ्छे यादां रहि जांदीआं नें। अजमेर ते इकबाल दे संघरश नूं सलाम!
अजमेर ते इकबाल दोहें धरमां दी संकीरनता ते कट्टड़ता दे विरुध्ध सन। दोहां दे धीआं ही जनमीआं, जिनहां नूं पुत्तरां तों वध्ध समझिआ गिआ। दोहां नें जींदे जीअ कहि दित्ता सी कि साडे मरने उते धारमिक रसमां नां कीतीआं जाण। उद्दण इकबाल नूं विदाइगी समें शोक विच जुड़े वड्डे जन समूह नें उहदी सोच उते पहिरा देण दा ही अहिद कीता सी।
इकबाल रामूवालीआ साहितक हलकिआं विच चरचित नां सी। देश विच वी ते विदेशां विच वी। पंजाबी साहित विच उह निवेकली थां बणा चुका सी। उस दे पंज कावि संग्रहि, ‘सुलघदे अहिसास’, ‘तिंन कोण’, ‘कुझ वी नहीं’, ‘पाणी दा परछावां’ ते ‘कविता मैनूं लिखदी है’ छपे। इक कावि-नाट ‘पलंघ-पघूंड़ा’ छपिआ। इक कहाणी संग्रहि ‘निक्कीआं-वड्डीआं धरतीआं’, अंगरेज़ी विच दो नावल ‘दा डैत्थ आफ ए पासपोरट’ ते ‘दि मिडएअर फराऊन’ छपे। पंजाबी विच नावल ‘मौत इक्क पासपोरट दी’, सवै-जीवनी दे दो भाग ‘सड़दे साज़ दी सरगम’ ते ‘बरफ विच उगदिआं’ अते सैंकड़े आरटीकल उहदे जींदे जीअ छपे। उहदीआं कुझ रचनावां अणछपीआं वी रहि गईआं। उस नें अजे होर बहुत कुझ लिखण ते छापण दा प्रोगराम बणाइआ होइआ सी।
मैनूं याद आ रहे नें 1970-71 दे उह दिन। उनहीं दिनीं मैं लाला लाजपत राए कालज ढुड्डीके दा कारजकारी प्रिंसीपल सां। जुलाई दे महीने इक छीटका जिहा सुनख्खा नौजुआन मैनूं दफतर विच मिलण आइआ। गोरा रंग, सोहणी पग्ग, शौकीन पहिरावा। बोलिआ तां आवाज़ पहिलां ही सुणी होई लग्गी। उंज मैं उस नूं पहिली वार मिल रिहा सां। उस नें आपणा नां इकबाल रामूवालीआ दस्सिआ। मैं समझ गिआ कि उह कवीशर करनैल सिंघ पारस दा पुत्तर है, जिस नूं मैं रेडीओ तों सुणदा रहिंदा सां। पता लग्गा कि उह अंगरेज़ी दी ऐम्म. ए. सैकंड कलास कर गिऐ ते कालज दी ऐड पहड़ के लैकचरर लग्गण लई अरज़ी देण आइआ है। मैं उस नूं दस्सिआ कि हाले कालज नूं पारट टाईम लैकचरर दी लोड़ है। अगले साल फुल्ल टाईम पोसट बण जावेगी। जे उह पारट टाईम लैकचरार लग्गण लई तिआर है तां हुणे रख्ख सकदे हां। उह इह कहि के चला गिआ कि सुधार दे कालज विच वी टराई कर रिहां। जे उथे गल्ल नां बणी तां तुहाडे कोल ही आ जावांगा।
मैं कई वार सोचदां काश! उह साडे कोल आ जांदा तां शाइद उह वी मेरे वांग ढुड्डीके ही लंमा समां टिकिआ रहिंदा ते नकसली गेड़ ‘च कैनेडा वल्ल भज्जणों बच जांदा!

