कोरोना-19 कहिर वड्डे इतिहासक संकटां नाल डिक्क रिहा है। वड्डी जंग वरगे। निरा डिक्क ही नहीं रिहा, सगों उनहां तों वी वड्डीआं चुणौतीआं दे चरचे छेड़ी बैठा है। सरकारां, विगिआनीआं, चिंतकां, लेखकां, पत्तरकारां, विशलेशकां दरमिआन भख़वें तबसरे हो रहे हन। संकटां दे कारनां अते सिट्टिआं नूं तोलिआ मिणिआ जा रिहा है। संकट उत्ते काबू पाउण दे हल्ल, दवा-दारूआं दीआं खोजां हो रहीआं हन। खोजारथी दिन रात सिधांत, प्रतीसिधांत पेश करके पहिले नालों बिहतर ते उच्च पध्धरे संयोजन ’ते पहुंचण वासते तजरबे कर रहे हन। विगिआनीआं इस कहिर ’ते काबू पाउण लई द्रिहड़ संकलप है। मनुख्ख नें पहिले संकटां नाल निपटण दे राह कढ्ढे लए सन। पर जे पेटैंट दवाई नां वी लभ्भी, तां वी पहिलीआं महांमारीआं वांग इस नाल जिऊण दे ढंग तरीके ज़रूर पेश करनगे।
नाल ही इतिहासक महांमारीआं, जंगां, युध्धां दे पूरव उत्तर हालात नूं वी डूंघाई नाल मुड़ घोखिआ, विचारिआ जा रिहा है। उह संकट किहड़े हालात विच्च अते किउं ते किवें पैदा होए। बिहतर ज़िंदगी जिऊण वासते इहो जिहीआं मनुख्खी आफतां दे सदीवी हल्ल, विगड़ीआं सथितीआं नूं सोधण, सुधारन दे साधन भालण लई जहड़ां तक समीखिआ कीती जा रही है। पर इक्क आवाज़ बड़ी ही उच्ची सुर विच्च गूंज रही है। ‘हर आलमी संकट पिछ्छों, सरकारी तंतर ते समाजिक ताणे-बाणे पहिलां वरगे नहीं रहिंदे।’ इतिहास ’ते झाती मारो। वड्डीआं आलमी जंगां, महां आरथिक मंदीआं, कुदरती सुनामीआं, भुचालां अते आफतां नें हर देश दीआं विचारधारक दिशावां, सिआसी, समाजिक, सभिआचारक ते भूगोलिक संरचनावां विच्च उत्थल-पुत्थल कर दित्ती सी। वरलड वार नूं ही वेख लवो। जरमनी विच्च बादशाहत खतम होई। उह 1918 विच्च गणराज बण गिआ। रूसी ज़ारशाही दा बिसतरा वलेटिआ गिआ। अकतूबर इनकलाब (1917) नाल यूनीअन आफ सोवीअत रशीआ होंद विच्च आ गिआ। एशीआ अते अफरीका विच्च सुतंतरता लहिरां ज़ोर फड़ गईआं। कौमांतरी लीग आफ नेशनज़ होंद विच्च आ गई। पर वरसेलज़ दे करड़े समझौते दूजे विशव युध्ध दा कारन वी बणे। सामराजवाद ते फाशीवाद दीआं नीहां हिल्ल गईआं। आज़ादी लहिरां अग्गे वधीआं।
पर इतिहास सिध्धी लीहे वी नहीं चल्लदा। सामराज नें नवबसतीवादी, उदारवादी मखौटे पा मुड़ उहो चाले फड़ लए। उहो ही आशे, उहो ही मनशे। पछ्छमी जरमनी ते पूरबी जरमन दो वड्डे शकतीशाली बलाकां विच्च वंडिआ गिआ। कोलड वार दा घड़मस्स छिड़ पिआ। यू.ऐन्न.ओ. 1945 विच्च सथापत हो गई। पर वड्डीआं ताकतां दे वीटो अधिकार नें सामराजी ते सामवादी टक्कर जारी रख्खी। पछड़े अविकसत देशां दीआं मंडीआं उत्ते आपणे रसूख़ जमाउण लई दोवें बलाकां दी खिच्चोताण वध गई। हर देश दीआं सथानक प्रगतीशाली लहिरां वी ज़ोर फड़न लग्ग पईआं। सोवीअत यूनीअन दा प्रभाव हर देश दी मज़दूर ते किसानी जमातां नें कबूलिआ। लांग मारच पिछ्छों माउज़े तुंग दी विचार धारा दा प्रभाव फैलणा शुरू हो गिआ। एशीअन महांदीप विच्च पीपलज़ रिपबलिक आफ चाइना नें पछड़े देशां वासते इक्क रोल माडल वी ते विकास साधनां दी ढाल अते ढोई वी बण गिआ। वीतनाम वरगे छोटे जिहे देश नें अमरीकी सामराज विरुध्ध 20 साल युध्ध लड़िआ। लोकां नें वरहदे बंबां विच्च मोढा वहिंगीआं दुआरा फरंट ’ते लड़दे सूरमिआं वासते पूरती लाईनां काइम रख्खीआं। अमरीकी फौज नें नपाम बंबां दी वरतों वी कीती। आखिर उस नूं सैगोन विच्चों हैलीकापटरां राहीं भज्जणा पिआ। इह क्रिशमा लोक शकती दा सी। उध्धर वीअतनाम अते उत्तर कोरीआ नें सिध्धे ही चीन दे माडल ’ते चल्लदिआं बड़ी तेज़ी नाल किरती ते गरीब वरगां वासते सिख्खिआ, सिहत, सुरख्खिआ, संचार विच्च इनकलाबी प्रीवरतन लै आंदे जो आलम भर दे मिहनतकश गरीब वरगां दे राह दसेरे बण गए। सामवादी लाल सितारा दमकण लग्ग पिआ। जनतक सेवावां विच्च बिहतरी अते भलाई विच्च ओड़कां दा वाधा होइआ। सामराजी महां शकती दी बगल विच्च ही छोटा जिहा किऊबा समाजवादी लीहां ’ते चल्ल पिआ। उहने सिहत, सिख्खिआ अते पौशटिक खुराक मुहईआ करनी मौलिक अधिकार बणा देश नूं उनती दे राह पाइआ। छाउणीआं नूं मैडीकल अते सिख्खिआ केंदरां विच्च बदल दित्ता। कौमांतरी पध्धर ते आरमामैंट दी थां ’ते मैडीकल डिपलोमेसी राहीं सुरख्खिअत ते सिहतमंद देश बण गिआ। अज्ज उस कोल प्रती हज़ार दे 8 डाकटर हन। दुनीआं विच्च सभ तों उप्पर। भारत कोल पूरा इक्क वी नहीं (0.8)। अज्ज करोना कहिर दौरान उह पीड़त मुलकां नूं डाकटरी साज़ो सामान समेत अमले दे सहाइता देण दे ऐलान कर रिहा है जदों कि सामराजी शकती यू.ऐस्स. खुद ही इस अग्गे बेवस्स प्रतीत हो रिहा है।
पहिली जंग बाअद रूस विच्च ज़ारशाही दी थां ’ते लैनिन दी अगवाई विच्च समाजवादी युग आरंभ होइआ। इस विच्च ‘हर कोलों उस दी योगता अनुसार, हर इक्क नूं उस दी देण अनुसार’ ’ते अमल शुरू होइआ। इसदी अगली अवसथा सी सामवाद जित्थे ‘हर इक्क कोलों उस दी समरत्था अनुसार, हर इक्क नूं उस दी लोड़ अनुसार’ लागू होणा सी। पर लीडरशिप्प कोलों समाजवादी तंतर मज़बूत नां होइआ ते सोवीअत यूनीअन ढहि ढेरी हो गिआ। पिछ्छों पूतिनशाही दे 20 साले राज विच्च समाजवादी सकीमां बिनां कंम नां चल्लिआ। उस नें कारपोरेटां ’ते शिकंजा कस्सिआ अते विद्दिअक प्रबंध, सिहत सेवावां, लोक वसेबे ते खेती मसलिआं लई कौमी तरजीह योजनावां अरंभ दित्तीआं। बुढेपा पैनशनां ते सिहत सहूलतां विच्च वड्डे वाधे कर दित्ते, जिस करके उसदी राज शकती काइम है। कोरोना कहिर रूस विच्च बहुती मार नहीं मार सकिआ।
अज्ज इत्थे भारत विच्च लाकडाऊन, करफिऊ, कंम बंद। दिहाड़ीदार कामिआं दे पीपे खाली। अंदरीं डक्की विलकदी कामा शकती। कोरोना कहिर दे बद्दलां हेठ लाकडाऊन पीड़त 40-50 करोड़ साधन विहूणे सिरजणहारिआं दीआं सिसकीआं महिसूसीआं जा सकदीआं हन। उनहां उत्ते किआमत दे बद्दल छाए होए नें। अफ़रा-तफ़री वधी होई है। किरती भुख्ख दे मारे पित्तरी सूबिआं वल्ल उठ्ठ तुरे, लांग मारचां दे रूप विच्च। मर वी रहे हन। धक्के वी खा रहे हन। देश दी चाणकिआ नीती लोकां दा ढिड्ड नहीं भर सकी। निरोल गल्लां दे कड़ाह, गुतावे हर दूजे दिन परोसे जा रहे हन। ‘सभ का साथ, सभ का विकास’, ‘वोकल इंडीआ, लोकल इंडीआ, गलोबल इंडीआ’ पिंगल रूपी जुमलिआं दा युग रहिनमाओ बीत चुक्किआ है। कोरोना दा मुकाबला करन लई अहिम समाजिक महिकमिआं दा कौमीकरन करना बड़ा ज़रूरी है। कोरोना अग्गे सामराज हार गिआ है, कौमी सटेटां किहड़े बागां दीआं मूलीआं नें। लोक-बेचैनी, बदअमनी वधके तूफान बण जाणा है। लाभ बनाम किरत दी लुट्ट दी इक्क फैसलाकुंन टक्कर बण रही है। लोड़ है हुण सारकारी कामिआं, दिहाड़ीदारां ते असंगठित किरत नूं अरथ सुरख्खिआ देण दी। हुण तां कुझ इमानदार नीतीआं लागू करन दी घड़ी है।
उदों ही कोरोना गरजिआ! मैं धौलरां ते झौंपड़ीआं नूं इक्को अख्ख वेखदा आं। अमीरो, पूंजीपतीओ! मैं समुच्चे संसार नूं संबोधित हां। मैं इक्क इनकलाबी वाइरल हां। वेखो मेरे नां तों ही दुनीआं कंबदी है। मेरा मुकाबला ऐटमी शकती वी नहीं कर सकदी। खटमल इक्क छोटा जिहा जीव हुंदा है। उहदा मुकाबला शेर, चीते, बगेले वी नहीं कर सकदे। मैं तां उहतों वी छोटा, बरीक जिहा विशाणू हां। मेरी छूआ-छूत इंनी सूख़म अते तेज़ हुंदी है कि पता ही नहीं लग्गदा कदों, कित्थों ते किस तरहां जहाज़ां विच्च, बिज़नैस्स ते इकानोमी कलासां राहीं सफ़र कर वख्ख वख्ख देशां विच्च जा प्रगट होइआं। मैं पैदल नहीं तुरदा। पिछलीआं एडज़ (ऐच्च आई वी), सपैनिश फलू, ओबोला आदि वरगीआं महांमारीआं नें सरकारां, डाकटरां, विगिआनकां नूं चक्करां विच्च पा दित्ता है। हुण वी हर देश वासी नूं मेरे नाल जूझणा पै रिहा है ते अग्गे तों बचके मेरे नाल जिऊणा सिख्खणा पैणा है।
किहड़े सरकारी महिकमे मेरे नाल सफलता सहित डटे हन? घोखवीं, पड़चोलवीं निगाह मारिआं सपशट दिसण लग्ग पैंदा। जनतक सिहत, सिख्खिआ, संचार, सुरख्खिआ अते वंडतंतर ही मोहरी हो के मेरे नाल दो हत्थ होए नें। निज्जी अदारे, प्राईवेट हसपतालां दे कारकुंन पूछां दबा के एकांतवासां विच्च जा दुबके। घर घर, गली गली, मुहल्ले मुहल्ले, पिंड पिंड, कसबा कसबा जूझण नाल मुनाफ़ा कोई नहीं सी होणा। नफ़े नुकसान दे शतरंजी खिडारी काहनूं टिकदे नें। रण तत्ते विच्च तां समाज सेवी सूरमे ही डटदे नें। मंनणा पएगा कि जनतक हसपतालां दे डाकटर, नरसां, पैरा मैडीकल अमला जिस तरहां दे वी साज़ोसामान, माड़े-चंगे, अधूरे-अधोराणे नाल लैस सी, बहादरां वांग लड़िऐ, अते लड़ रहे हन। बिमार होए, इकांतवास रहे। ठीक हो के फिर फरंट ’ते आ डटे। बेबाक फक्कर शाइर उसताद दमन सही फरमाउंदा है: ‘वाहगे नाल अटारी दी नहीं टक्कर, नां ही गीता नाल कुरान दी ए, नहीं कुफ़र इसलाम दा कोई झगड़ा, सारी गल्ल इह नफ़े नुकसान दी ए’। साफ टक्कर कारपोरेट बनाम किरत दी है। लहू पीणीआं जोकां बनाम मिहनतकशां दी।
इह विचार कोई शोशा, गपौड़, छुरली जां खंभां दी डार नां समझिओ! वीरनो! इह तां इक्क दूर द्रिशट संकलन है। गुलदसते विच्चों उगमिआ है। ऐवें इक्क भावुक हउका नहीं। भुल्लीए नां, यहूदीआं वांग हुण वी सानूं आपणीआं पुशतां नूं उचेरी सिख्खिआ दे के देश हवाले करना पैणा है। मारूथलां विच्च धक्के सुट्टिआं नें सूझ, सोच, सिरड़ नाल रेगिसतान विच्च नख़लिसतान पैदा कर वड्डीआं शकतीआं दे हाण दे बण आपणे सवैमान नाल जिऊणा सिख्खिआ है। इस सच्च नूं पछाण के लोक पख्खी देशां दीआं सरकारां सिहत, सिख्खिआ, संचार, वंड वरगे बुनिआदी तंतरां दा कौमीकरन कर दित्ता है। यू.के., अमरीका, यूरोप दीआं कई सरकारां नें सटेट कंटरोल लागू कर रहीआं हन। फोरड वरगी कंपनी नूं वैंटीलेटर बणाउण ला दित्ता है। हुण डाइलैकटीकल ते डाइगनल दा सवाल नहीं। चोण है, ‘बरबरवाद जां सामवाद’। महान चिंतक इनहां जनतक सेवावां दे कौमीकरन ’ते बड़ी देर तों ज़ोर दिंदे आ रहे हन, तजरबे सफ़ल वी होए हन, उह तां हुण डबलियू.ऐच्च.ओ. ’ते ज़ोर पाउंदे हन कि इहनां ज़रूरी मानवी सेवावां दी इक्क धारा विशव पध्धर ’ते तोरनी चाहीदी है। आलम भर विच्च संसारीकरन, संसकारता ज़रूरी लोड़ बणदी जा रही है! इहो जिहीआं प्रसथितीआं आउण वाले समिआं विच्च दरपेश हुंदीआं रहिणीआं नें। जिवें किहा जा रिहा है कि अगली महांमारी ऐमेज़न दे जंगलां विच्चों आवेगी। जो किआमत बण सकदी है। पर इद्दां दा आदरशक सुझाअ हाली शाइद कौमी हद्दां टप्प नां सके।
कोरोना फिर याद कराउंदा है: वेखो! मेरे कहिर साहमणे ऐटमी जंग ते वातावरण संकट दी कोई गल्ल नहीं करदा। मैं फिर उनहां तों उप्पर होइआ नां। मैं तां सरकारां नूं तुरंत तिख्खे ते दलेर फैसले लैण दा मौका दित्ता है। चलंत कोरोना संकटी प्रिज़म विच्च वेखण वालिआं माहरां नूं विशव कलिआण अरथ प्रबंधन विच्च ही दिस्सदा है। लोकल आतम बल, आतम विशवास, संकटी मंतर हन। चोण असीं, तुसीं असां सभ नें मिलके करनी है। नित्तरके चोण बरबरवाद (वहिशी, असभ्भिअक तौर तरीके) अते सामवाद विच्चों करनी पैणी है। नसलवाद ते फिरकूपुणे दा झख्खड़ उत्थे झुल्लदा है जित्थे बेइनसाफी होवे। सभ कुझ बिहतरीन प्रदान करन लई सटेट नियंतरण वधाउणे पैणे हन। इस मरहले ’ते कौमी सरकारां नूं फौजां वांग सिहत, सिख्खिआ, संचार, किरत विभागां दे मज़दूरां ते मुलाज़मां दे वेतन सटेट कंटरोल हेठ वड्डीआं योजनाबंदीआं करनीआं पैणगीआं। इनहां प्रती उदासीनता घातक सिध्ध होवेगी। कारपोरेटी निज्जीकरन नूं इनहां खेतरां विच्चों हारिआ गरदानके खारज करना पवेगा।
विगिआन, मैडीकल ते सिहत सिख्खिआ मुढलीआं श਼्रेणीआं तों आरंभ हो जाणी चाहीदी है। इहो जिहीआं महांमारीआं दा गिआन, सावधानीआं, रख्खिआवां, इलाज ते दवाईआं दी जाणकारी हर नागरिक नूं आम तौर उत्ते पर सिहत पेशे वालिआं नूं विशेश तौर उत्ते देणी चाहीदा है। जिवें कि इमिऊन सिसटम की हुंदा है? इसदी सुरख्खिआ किवें करनी है? किहड़े भोजन खाणे चाहीदे हन, आदि इतआदि। सिख्खिआ, सिहत ते सुरख्खिआ महिकमे दे अमले दे वेतन, छुट्टीआं, सहूलतां, तरक्कीआं, बीमे, रुतबे आदि सतिकारयोग होणे चाहीदे हन। नाल ही किरत कानूंन हर खेतर विच्च बड़ी सख़ती नाल लागू होणे चाहीदे हन। चोण किरत पख्खी माडल दी करनी है जां पूंजीपती कारपोरेटी दी। ज़रा समझो! ‘पूंजी मरी होई किरत हुंदी है, जो लहू पीणे भूत वांग जिउंदी वी किरत दा खून चूस के ही है, अते उंनी ही वधेरे जिउंदी है, जिंना वधेरे किरत दा लहू चूसदी है।’ लाभ बनाम किरत कलिआण विच्चों इक्क दी फैसलाकुंन चोण करो। ज़िंदगी दा प्रवाह नहीं रुकणा। पूंजीपतीओ! जे खुद जिऊणा है तां दूजिआं नूं जिऊण जोगे रहिण दिउ। इस लई सरकारां नूं बेबाक, धड़ल्लेदार निरने लैणे पैणगे। इनहां महिकमिआं विच्च कौमांतरी निरदेशां अनुसार देश दे बजटां विच्च घट्ट तों घट्ट कौमी जीडीपी दा 6 प्रतीशत निवेश करना पैणा है। जे इस दशा विच्च सभ कौमी सरकारां पूरी सुहिरदता, द्रिहड़ता नाल तुर पईआं तां लोकाई आलमी कोहड़ गुरबत, कुपोशन, नाबराबरी, बेरुज़गारी दे संकटां विच्चों निकल सकेगी। फिर कोरोना-19 वरगे कहिरां दा सफल टाकरा हो सकेगा। कोरोना पातर दे शबद गुणगुणाउंदा है: “मैं राहां ’ते नहीं तुरदा, मैं तुरदा हां तां राह बणदे, जुगां तों काफले आउंदे इसे सच्च दे गवाह बणदे, इह तपदी रेत दस्सदी है कि रसता है मेरा इह सड़दे पैर, सड़दे दिल मेरे सच्च दे गवाह बणदे।”

