जुलाई 18, 2025

writingDetail.created_by
By: जरनैल सिंघ कहाणीकार

कंबदा चानण

गड्डी रुकी। इक्क फौजी जवान नें पहिलां समान लाहिआ ते फिर दूजे जवान सूबेदार जगमीत सिंघ नूं सहारा दे के थल्ले उतारिआ। कूक मार के गड्डी टुर गई ते निक्के जिहे सटेशन ’ते सुंन पै गई। इनहां दो सवारीआं तों बिनां शाइद ही कोई होर सवारी इस सटेशन ’ते उत्तरी होवे ते जां फिर उत्तरदिआं-सार पता नहीं किहड़े वेले, धुंद नाळ संघणे होए हनहेरे विच्च अलोप हो गई होवे।

जगमीत सिंघ दे नाळ वाळे फौजी नें टरंक बिसतरा, किट्ट आदि समान इक्क-इक्क करके चुकिआ ते बरांडा-नुमा मुसाफ़रखाने विच्च इक्क बैंच कोळ टिका दित्ता। फहुड़ीआं दे आसरे पलेटफारम तों तुरदा जगमीत सिंघ समान कोळ पुज्जा ते आपणे नाल वाळे जवान नूं संबोधन कीता, "तूं एथे बैठ, मैं जा के बंदा भेजदां। तेरे नाळ समान चुका के लै जाएगा।"

"साहब! मेरा विचार इह सी पई तुसीं ऐथे बहिंदे, मैं जा के गड्डा जुड़वा लिआउंदा। नाळे समान लै जांदे ते नाळे तुसीं, ’राम नाल बैठ के चले जांदे।"

"तैनूं घर दा पता नहीं। किध्धर नहेरे विच्च टक्करां मारदा फिरेंगा, मैं ई जानां आं।"

"पर साहब! तुहानूं तकलीफ़ होवेगी।" फौजी जवान दे बोलां विच्च सतिकार सी।

"ओ नहीं, कोई तकलीफ़ नहीं हुंदी। पिंड साडा लागे ई आ। बहुता दूर नहीं।"

"चंगा जी, जिवें तुहाडी मरज़ी।"

सूबेदार जगमीत सिंघ नें गळ दुआले लपेटे मफ़लर ते कोट दे कालरां नूं ठीक कीता, धुंद अते हनहेरे विच्च सुंगड़ी होई लाईट विच्च घड़ी ’ते नज़र मारी। पौणे चार वज्जे सन। फहुड़ीआं दे आसरे तुरदा उह मुसाफ़रखाने तों बाहर हो गिआ।

जगमीत सिंघ नें पिछांह भउं के वेखिआ। उसदा फौजी साथी कंबल दी बुक्कल मार के बैंच ’ते बैठ गिआ सी। उसने सटेशन दे इक्क सिरे तों दूजे सिरे तक्क नज़र घुमाई। धुंदले रूप विच्च दिखाई दे रहे सटेशन दे कोने कोने नूं उह पछाण रिहा सी। पर उसनूं इंज लग्गा जिवें अज्ज सटेशन नें उसनूं पछाणिआ नहीं सी। नां-पछानण दा कारन धुंद-पसरिआ हनहेरा नहीं सी। कई वार पहिलां वी उह इस सटेशन ’ते गड्डी चहड़िआ ते उत्तरिआ सी ते हर वार सटेशन उसनूं पछाणदा रिहा सी। जाण लग्गिआं सटेशन नें उसनूं 'अलविदा' ते आउण ’ते 'जी आइआं' किहा सी। पर अज्ज सटेशन उसनूं इक्क अजनबी वांग वेख रिहा सी।

उह अज्ज छुट्टी नहीं सी आइआ। पैनशनर हो के आइआ सी। पैनशनर इस करके नहीं कि उसदी नौकरी पूरी हो गई सी। इस करके कि उह अंगहीण हो गिआ सी। सरीर दे उह अंग जिनहां दे आसरे उसने जीवन दे पैंडे तैअ कीते सन, जिनहां दे सपरश नाल पैंडिआं नूं उसदी पछाण हो जांदी हुंदी सी, अज्ज पूरन तौर ’ते उसदे सरीर दे नाळ नहीं सन। ते टुरे जा रहे जगमीत सिंघ नूं इंज महिसूस हो रिहा सी कि सिरफ़ सटेशन ही नहीं, सटेशन तों उसदे पिंड नूं जाण वाळे कच्चे राह नें वी उसनूं पछाणिआ नहीं सी। मुसाफ़रखाने विच्च बैंच ’ते बैठा फौजी, जगमीत सिंघ दी यूनिट दा इक्क सिपाही सी। जगमीत सिंघ नूं घर पहुंचाउण वासते उसदी डिऊटी लगाई गई सी। उसनूं मुसाफ़रखाने विच्च बिठा के ते आप पिंड जा के जगमीत सिंघ दे घर दा पता करना फौजी सिपाही वासते कोई मुशकिल नहीं सी। जगमीत सिंघ वी जाणदा सी कि पुछ्छ-गिछ्छ करके घर लभ्भिआ जा सकदा सी। भावें तड़का ही होवे, पुछ्छ-गिछ्छ वासते गली-मुहल्ले कोई नां कोई मिल ही जांदा है। पर उह दिन-चहड़े गड्डे ’ते बैठ के पिंड नहीं सी जाणा चाहुंदा। मूंह-हनहेरे ही उह घर चला जाणा चाहुंदा सी। किसे दे मत्थे नहीं सी लग्गणा चाहुंदा।

उसनूं पिंड दे लोकां नूं मिलण दा बड़ा शौक सी। साल छे महीने बाअद जदों वी उह छुट्टी आउंदा, पिंड दे सारे जीआं नूं मिलदा। उनहां दा दुख्ख-सुख्ख पुछ्छदा। आपणा दस्सदा। ज़िआदा नेड़ वाळिआं नाळ बैठ के दारू वी पींदा। कदी रम्म ते कदी देसी। पर अज्ज उह किसे नूं मिलणा नहीं सी चाहुंदा। शाइद लोकां प्रती उसदी मिलण-तांघ नूं उसदी हीण भावना नें दबोच लिआ सी।

राह दे नाळ लगदे सकूल साहमणे उह रुक गिआ। सकूल दे गेट उत्ते लिखिआ 'सरकारी हाई सकूल शेरपुर' भावें उसनूं दिस नहीं सी रिहा, पर उसने इह कई वार पहड़िआ सी ते उह जाणदा सी कि इह शबद हुण वी मौजूद सन। 'यू' शकल विच्च बणी सकूल दी इमारत साहमणे खलोता उह सकूल नाळ आपणी पुराणी पछाण कढ्ढण लग्ग पिआ। चार जमातां उसने इसे सकूल विच्च पहड़ीआं सन। उदों इह प्राइमरी सकूल हुंदा सी। पहड़ाई विच्च उह बड़ा हुशिआर सी। चारे साल उह मनीटर रिहा सी। मासटर तुफ़ैल मुहंमद जदों उरदू दी इमला लिखाउंदा तां जगमीत दी लिखत वेख के अश अश कर उठ्ठदा। उह लिखदा काहदा सी, मोती परो दिंदा सी। तुफ़ैल मुहंमद पहड़ाई विच्च निकंमे बच्चिआं नूं लंमे हत्थीं लैंदा सी। जिनहां दी इमला ग़लत हुंदी उह उनहां दीआं उंगलां दीआं गठ्ठां विच्चकार कलम अड़ा के घुट्ट दिंदा। पर उह लाइक विदिआरथीआं नूं पिआर वी बहुत करदा सी ते जगमीत नूं उह शाइद सभ तों वध्ध पिआर करदा हुंदा सी।

जगमीत दा बापू, मुणशी तुफ़ैल मुहंमद दा काफ़ी सतिकार करदा सी। उह जगमीत राहीं मुणशी दे घर गंने, साग ते रहु आदि भेजदा रहिंदा।

पिंड दे सकूल तों चार जमातां पास करके जगमीत शामचुरासी दे हाई सकूल विच्च दाख़ल हो गिआ सी। इस सकूल विच्च वी उह हुशिआर विदिआरथीआं विच्च गिणिआ जांदा सी। ते उसदा हुशिआर होणा सिरफ़ उसदे मिहनती होण करके ही नहीं सी, तुफ़ैल मुहंमद दी सहाइता करके वी सी। तुफ़ैल मुहंमद हाई सकूल दी पहड़ाई विच्च वी उसनूं गाईड करदा रिहा सी। तकरीबन रोज़ शाम नूं उह उसदे घर पहड़न जांदा हुंदा ते फिर... पता नहीं कैसी हनहेरी चल्ली। चारे पासे ज़ुलम दी अग्ग दे भांबड़ मच उठ्ठे। मनुख्ख नें मनुख्ख नूं कोहणा शुरू कर दित्ता। आपस विच्च भरावां वांग वसदे लोकां विच्चकार मज़हब दी कंध खलो गई। पिंड दीआं धीआं भैणां दा रिशता हवस दा रूप धार गिआ। घर-हवेलीआं छड्ड लोकीं वाघिउं उस पार ते इस पार नवें टिकाणिआं दी भाल विच्च टुर पए।

सकूल साहमणे खलोते जगमीत सिंघ नूं इज्ज लग्गा जिवें कि सकूल दे कमरिआं विच्चों उस दीआं अठ्ठवीं ते छेवीं जमात विच्च पहड़दीआं धीआं नें उसनूं वेख लिआ होवे ते भज्ज के उसनूं मिलण आ रहीआं होण। ते सोचां ही सोचां विच्च उस दीआं पुत्तरीआं नें बशीरां दा रूप धार लिआ। उच्ची लंमी ते कणकवंने रंग दी बशीरां सतारवें साल नूं ढुक्की होई सी... जगमीत उदों अठवीं ’च पहड़दा सी... तुफ़ैल मुहंमद ते उसदा टब्बर जगमीत होरां दे घर, अंदरली कोठड़ी विच्च सहिमे होए बैठे सन। उसदे टब्बर दा इक्क जीअ बशीरां... उनहां विच्च शामल नहीं सी। जगमीत नूं इंज लग्गा जिवें इह अजे कल्ल्ह दी गल्ल होवे। लोकां नें तुफ़ैल मुहंमद दा घर लुट्ट लिआ सी ते रोंदी-कुरलांदी बशीरां नूं उठा के लै गए सन। तुफ़ैल मुहंमद वीह-बाई साल पिंड ते आळे-दुआळे दे बच्चिआं नूं पहड़ाउंदा रिहा सी। लोकीं उसनूं. इज़्ज़त नाल बुला के लंघदे सन। पर अज्ज लोकां नें उसनूं कीड़ीआं-काढिआं वांग रोळ दित्ता सी... वरांडे दे इक्क कोने विच्च जगमीत दा बापू ते दो कु होर बंदे घुसर-मुसर कर रहे सन। तुफ़ैल मुहंमद ते उसदी पतनी आपणे दोनां पुत्तरां नूं हिक्कां नाल लाई डौर-भौर होए बैठे सन। बाहर क्रिपानां, बरछे, टकूए ते बंदूकां उठाई दगड़-दगड़ करदे लोकीं अदमबो-आदमबो कर रहे सन। तड़कसार उसदा बापू ते कुझ होर बंदे तुफ़ैल मुहंमद ते उसदे परिवार नूं इक्क काफ़ले विच्च पहुंचा आए सन।

... ते कुझ ही दिनां बाअद जगमीत दे बापू नूं पता लग्ग गिआ सी। लंबड़दार जैमल सिंघ नें बशीरां आपणे कबज़े विच्च रख्खी होई सी। घर नहीं, खूह वाळे कोठे विच्च। गुपत ढंग राहीं पता करके जगमीत दे बापू नें पुलिस दा छापा पुआ दित्ता। बशीरां दी दुधीआ रंगी जवानी ते भावें धब्बे पा दित्ते गए सन पर फिर वी उह आपणे अब्बा, अते छोटे वीरां कोल जाणा चाहुंदी सी। ते फिर तुफ़ैल मुहंमद दी इक्क लंमी चिठ्ठी आई सी। चिठ्ठी काहदी सी, हंझू ही हंझू सन... बशीरां उनहां कोल पहुंच गई सी।

लंबड़दार जैमल सिंघ पहिलां ही जगमीत दे पिओ नाळ खार खांदा सी ते बशीरां वाली गल्ल तों बाअद उह ज़िआदा ही भड़क उठ्ठिआ। दो चार वारी उनहां दी तूं-तूं मैं-मैं होई। ते फिर इक्क दिन... जदों उह ते उहदा बापू लागले पिंडों मेला वेख के आ रहे सन तां जैमल सिंघ नें अचानक उनहां ’ते हमला कर दित्ता। पळां विच्च ही सभ कुझ वापर गिआ सी। जैमल नें उसदे बापू दे ढिड्ड विच्च बरछा लंघा दित्ता सी ते थां ही उसदे प्राण निकल गए सन। ख़ून नाल लिब्बड़िआ बरछा उस वल्ल वी उल्लरिआ सी ते उह वाहो दाही, नाल लगदे मक्की दे खेतां विच्चीं इवें भज्जा सी जिवें शिकारी कुत्तिआं अग्गे सिहा।

उसदे बापू दे ख़ून दा मुकद्दमा चल्लिआ। पिंड विच्चों कोई गवाह नां बणिआ। लंबड़दार नाळ लोकां नूं हर वेळे कंम रहिंदे सन ते ’कल्ले कारे जगमीत तों किसे नें की लैणा सी। चाचा-ताइआ कोई है नहीं सी। इक्को इक्क गवाह सी मौके दा उह आप ते उसनूं वी वकीलां दी जिराह नें बौखला दित्ता। उस नूं पता ही नां लग्गा कि उस तों की कुझ बोलिआ गिआ सी। जैमल बरी हो गिआ।

सकूल पिछ्छे रहि चुक्का सी। राह दे दोनीं पासीं हनहेरे विच्च आपणी होंद प्रगट कर रही ते त्रेल विच्च नहा रही कणक चुप्प-चाप खड़ी सी। वड्डे राह विच्चों दो करम दा इक्क राह होर पाटदा सी। इह राह अगांह इक्क खूह नूं जांदा सी जो पहिलां जैमल दा हुंदा सी। इसे राह उत्तों कई वरहे पहिलां जगमीत आपणे फौजी यार 'माखे' नाल मोटर साईकल ’ते लंघिआ सी। उदों उसनूं फौज विच्च भरती होइआं तिंन साल हो चुक्के सन। उनहां दी पलटण इक्क सकीम अधीन हुशिआरपुर तों अग्गे इक्क रक्कड़ विच्च आई होई सी। उसने गिड़गिड़ा के ऐडजूटैंट साहिब अग्गे आपणी हालत बिआन कीती। आपणे बापू दे कतल तों बाअद किवें मुशकलां नाळ उसने दसवीं पास कीती सी। सिर दे साईं दा कतळ होण बाअद उसदी मां दा जिवें लक्क टुट्ट गिआ सी। कुझ महीनिआं विच्च ही उसदे सिर दे वाळ चिट्टे हो गए सन। उह हर वेळे सहिमी रहिंदी, रात नूं बुड़ा-बुड़ा उठ्ठदी। वेले-कुवेले जगमीत नूं घरों बाहर नां जाण दिंदी मते उसदे इक्को इक्क पुत्तर दा वी जैमल सिंघ किते ख़ून...। उह उसनूं खेती दे कंम विच्च नहीं पाउणा चाहुंदी सी ते उह फौज विच्च भरती हो गिआ सी। भरती होण बाअद उह तिंन-चार वारी छुट्टी आइआ ते छुट्टी दे दौरान गली-मुहल्ले जां खेतां विच्च जदों वी जैमल उस कोलों लंघिआ तां खंघूरा मार के लंघिआ सी। सारी विथिआ सुण के ऐडजूटैंट नें पूरा कंम चुसती ते चौकसी नाळ करन दी ताड़ना करदिआं इजाज़त दे दित्ती।

अस्सू-कत्ते दे दिन सन। मोटर साईकल उनहां कमाद दे बंने खड़ा कर दित्ता ते पोले-पोले पैरीं खूह ’ते बणे कोठे कोल जा पहुंचे। जैमल ते उसदा चौदां कु साल दा पुत्तर बलदां दी खुरली दे लागे सुत्ते पए सन। उसने कंनीओं फड़ के चादर जैमल दे सरीर तों परे कर दित्ती।

"कौण...?" जैमल अभ्भड़वाहे बोल उठ्ठिआ।

"जैमला! उठ्ठ ज़रा, तेरा हिसाब चुकाउण आइआं।"

"कौण? जगमीत!" उह अख्खां मळदा उठ्ठके बैठ गिआ। उसनूं जिवें सच्च नहीं सी आ रिहा कि जगमीत उसदे साहमणे खड़ा सी जां उह उसनूं सुपने विच्च वेख रिहा सी।

"हां, मैं जगमीत आं। छेती पछाण लिऐ।"

"जगमीत! पर गल्ल ते दस्स।" उसदे हत्थ विच्च बंदूक वेख के जैमल दे होश-हवास उड्ड गए।

"घबरा किउं गिऐं? ऐडा वड्डा बदमाश ऐं तूं। सारा पिंड तैथों डरदै। उठ्ठ के साहमणे ते खलो," जगमीत नें गळ दे कोलों उसदे कुड़ते नूं हत्थ पा के ज़ोर दी खिच्चिआ। खद्दा होण करके कुड़ता पाट गिआ। कंब रिहा जैमल उठ्ठ के खलो गिआ, "तूं की समझदा सी पई बापू दा कतल करके तूं बच जाएंगा। हरामज़ादे...।" कचीची वट्ट के उह जैमल ’ते गरजिआ।

"मार सुट्टे ओए लोको! मार सुट्टे।" नाल दे मंजे तों जैमल दे पुत्तर नें लेर मारी।

"चुप्प कर ओए! जे रौळा पाइआ तां तैनूं वी नाळ ई भुंन दिआंगे।" माखे नें बंदूक दी नाळी उस वल्ल घुमाई ते उह चुप्प हो गिआ।

"सूर दिआ... दस्स बापू नूं किउं मारिआ सी?" ताड़ करदी इक्क चपेड़ जैमल दे वज्जी ते उह गल्हेटणी खा के जगमीत तों दो कदम परे हो गिआ।

"जगमीत! मैथों ग़लती हो गई, बहुत वड्डी ग़लती। मैनूं माफ़ करदे," उसदी आवाज़ कंब रही सी, "मेरे निक्के निक्के निआणिआं ’ते तरस कर।"

"तूं तरस कीता सी, कंजरा? होवें लंबड़दार ते लोकां दा ख़ून पीवें। धीआं-भैणां दी इज़्ज़त लुट्टें?" जगमीत दे ऐंकल-बूट दा ठुड्ड उसदी वख्खी विच्च लग्गा ते उह धरती ’ते डिग्ग पिआ।

"जगमीत! रब्ब दे वासते मैनूं माफ़ करदे। मैं तेरी मिंनत करदां, जगमीत सिआं। अग्गे पिआं नूं तां शेर वी नहीं खांदा।" जैमल उसदे पैरां विच्च विछिआ पिआ सी।

"चल्ल, जाण दे जगमीत! साले मरिउ दा की मारनैं?" इक्क हत्थ नाल ताणी होई बंदूक फड़के, दूजा हत्थ उसदे मोढे ’ते रख्खदिआं माखे नें उसनूं शांत करन दी कोशिश कीती।

कुझ चिर सोचण बाअद जगमीत नें बंदूक थल्ले कर लई ते जैमल नूं ताड़ना करदिआं बोलिआ, "जैमला! कंन खोल्ह के सुण लै। जे पड़ी पुलिस विच्च रीपोरट कीती जां कोई होर चिंजड़ी छेड़ी तां तेरा अते तेरे टब्बर दा तुखम उडा दिआंगा। मैं ते सिर ’ते कफ़्फ़ण बंनही फिरदैं...।"

इस घटना तों कुझ महीने बाअद जैमल नें शेरपुर दी सारी ज़मीन-जाइदाद वेच दित्ती ते यू.पी. विच्च रहिंदे इक्क रिशतेदार कोळ जा खरीदी। उह पक्के तौर ’ते यू.पी. विच्च रहिण लग्ग पिआ।

जैमल दे खूह नूं जाण वाळा राह पिछ्छे रहि चुक्का सी। जगमीत इक्क पुराणी जिही मटी कोळ खहड़ा सी, जिसनूं पिंड दे जठेरे किहा जांदा सी। जठेरिआं दी इह मटी ते पिंड दे पहिले पहिलेरे मनुख्खां दी कहाणी सच्ची सी जां झूठी पर इह सच्च सी कि जदों उसदी जंञ चहड़ी सी तां पिंड दीआं बुहड़ीआं उसनूं मत्था टिकाउण लई जठेरीं लै आईआं सन... ते उह सवरनो नूं विआह लिआइआ सी।। सवरनो दा गोरा-ग़ुलाबी रंग, सुहणे नैण-नकश... उसदे जीवन दे मिठ्ठे ते कौड़े पळां विच्च हमेशां उसदे अंग-संग रहे सन। सवरनो दीआं मिठ्ठीआं मिठ्ठीआं गल्लां नें उसनूं इक्क अनोखा उतशाह प्रदान कीता सी। उस दी मां सवरनो दीआं सिफ़तां करदी नां थक्कदी। कई साल बीत गए। उनहां दे घर इक्क पुत्तर ते दो धीआं नें जनम लिआ। सस्स दी मौत पिछ्छों सवरनो नें घर दा सारा कंम-काज सुचज्जे ढंग नाळ सांभ लिआ सी।

सवरनो नें जगमीत नूं हमेशां ही धीरज दित्ता सी। कदी डोलण नहीं सी दित्ता। पर जदों उह आपणे भरा नूं नाळ लै के दुराडे फौजी हसपताल विच्च उसदी ख़बर नूं गई तां उसदा सारे दा सारा धीरज जिवें नुच्चड़ गिआ सी। उदों उसदी लत्त दा इलाज चल्ल रिहा सी, अजे कट्टी नहीं सी गई। मसां ही सवरनो दा रोण ठल्ल्हिआ सी। पतनी वल्ल वेखदिआं उसदे भरे गळे विच्चों कोई शबद नहीं सी निकल सकिआ। उसने सवरनो दा हत्थ आपणे हत्थां विच्च लै के पलोसिआ सी।

सवरनो हसपताल विच्च जगमीत कोल होर रहिणा चाहुंदी सी। पर जगमीत नें उसनूं, इह कहि के कि निआणे घर विच्च ’कल्ले सन, वापस भेज दित्ता सी। घर आ के सवरनो दे मन नूं धुड़कू जिहा लग्गा रहिंदा। भैड़े-भैड़े सुपने आउंदे। हसपताल विच्च इक्क दिन इक्क मदरासण नरस दी टुट्टी-फुट्टी हिंदी विच्च सरकदी इह आवाज़ - जेकर जगमीत सिंघ दी लत्त ठीक नां होई तां कट्टणी पएगी - उस दे कंनां कोलों गोळी वांग लंघ गई सी। ते जदों वी उसनूं इह गल्ल चेते आ जांदी, उह सिर तों पैरां तक्क कंब जांदी। जगमीत दा इक्क दूर दा रिशतेदार उनहां दी पलटण विच्च सी। उह छुट्टी आइआ तां सवरनो उस कोलों आपणे पती दा हाल-चाल पुछ्छण गई। उस नें सवरनो नूं दस्सिआ कि जगमीत ठीक ठाक सी ते जलदी ही उसनूं हसपताल तों छुट्टी मिल जावेगी। आपणे फौजी रिशतेदार नूं जगमीत नें पक्की हदाइत कीती होई सी कि उह उसदी कट्टी गई लत्त दा किसे कोल वी ज़िकर नां करे। पती दी ठीक-ठाक हालत दी ख़बर नूं सुण के सवरनो नूं कुझ धीरज मिलिआ, पर फिर वी कदी-कदी उसनूं बेचैनी जिही होण लग्ग पैंदी।

इक्क लत्त ते पैर - जो जगमीत दे सरीर दा बोझ चुक्कण विच्च सहाई हुंदे सन - दोनों उस दे सरीर नालों अलग्ग हो चुक्के सन ते उह फहुड़ीआं दे सहारे फिरनी विच्च तुरिआ जा रिहा सी... छप्पड़ दे कोलों दी लंघ रिहा सी, जित्थे लत्तां ते बाहां दे सहारे उह आपणे साथीआं नाल तरदा हुंदा सी। ते अज्ज उह इंझ महिसूस कर रिहा सी जिवें छप्पड़ तों बाहर ही गोते खा रिहा होवे। किसने खोह लई सी उसदी लत्त? वाघिउं पार वसदे भरावां नाल होई लड़ाई नें। जंग विच्च ऐम.ऐम.जी. दे बरसट नाल उसदी लत्त ज़ख़मी हो गई सी। जंग विच्च उसनूं इंझ लग्गदा रिहा सी जिवें कि उह आपणे भरावां नाल - तुफ़ैल मुहंमद दे पुत्तरां ते भतीजिआं नाल लड़ रिहा होवे।

छप्पड़ लंघ के उह आपणी गळी नूं मुड़ पिआ। उसदे कोळों उसदी गुआंढण जस्स कौर लंघी, जो शाइद धारां कढ्ढण जा रही सी। जस्स कौर खलो के उस वल्ल तक्कण लग्ग पई ते उह पेतले-पेतले हनहेरे उहले आपणा आप लुकोण दे यतन विच्च इक्क पासे मूंह करके लंघ गिआ।

बीही विच्चों लंघदिआं उसनूं सारे घरां दी बिड़क आ रही सी। विहड़िआं, वरांडिआं, वरांडिआं नाल लग्गदे कमरिआं ते कमरिआं विच्च सुत्ते ते सौं के उठ्ठ रहे लोकां दे मूंह-मड़ंगे उसदे दिमाग़ विच्च घुंम रहे सन।

उसने दरवाज़ा खटखटाइआ।

"कौण?" उसदे पुत्तर बिट्टे दी आवाज़ सी, जो बैठक विच्च बैठा पहड़ रिहा सी।

पिछली छुट्टी वी उह तड़के साढे तिंन वजे दी गड्डी उत्तरिआ सी। दरवाज़ा खटखटाउण ’ते पुत्तर नें इसे तरहां आवाज़ दित्ती सी ते उसने बड़े ही लाड विच्च आ के किहा सी, "बिट्टे! मैं आं दरवाज़ा खोल्ह।" ते दरवाज़ा खोल्हदिआं ही उसदा पुत्तर उस नाल चंबड़ गिआ सी। पर अज्ज कौण दे जवाब विच्च उसनूं कोई शबद नहीं सी लभ्भ रिहा। 'बिट्टा' शबद उसदीआं रग़ां तों उतांह वल्ल आउण दी बजाइ ’ठांह चला गिआ सी। आपणे विहड़े विच्च दाख़ल होण लई उस अंदर जो चाअ उमड रिहा हुंदा सी, अज्ज पता नहीं किध्धर उड्ड गिआ सी।

"दरवाज़ा खोल्हो।" मामूली जिही आवाज़ कढ्ढण लई उसनूं जिवें संख वजाउण जिंना ज़ोर लाउणा पिआ।

बिट्टे नें विहड़े दी बत्ती जगाई ते दरवाज़ा खोल्ह दित्ता। आपणे सरीर नूं धकेलदा होइआ जगमीत सिंघ अंदर आ गिआ।

"भापा जी।" आपणे पिता वल्ल वेख के मस्स-फुट्ट बिट्टे दी लेर निकळ गई।

जगमीत सिंघ आपणे ही घर दे विहड़े विच्च इंज खड़ा सी जिवें किसे ओपरे थां आ गिआ होवे। उस दे चारे पासे खिलाअ ही खिलाअ सी। सभ कुझ गती-हीण हो गिआ जापदा सी। विहड़े विच्च जग रही बत्ती दा चानण कंब रिहा सी। दलान विच्च आपणीआं घूक सुत्तीआं धीआं दे मंजिआं लागे सवरनो दुध्ध रिड़क रही सी। पुत्तर दी लेर सुणके उह बाहर भज्ज आई। पती वल्ल वेखदिआं ही सुंन जिही हो गई ते 'सति स्री अकाल' दे शबद उसदे बुल्ल्हां नाळ ही चंबड़ के रहि गए। उसने पती दे चिहरे ’ते नज़र मारी। हमेशां वांग मुछ्छां उतांह नूं सन ते दाहड़ी उत्ते जाली चाहड़ी होई सी। पर चिहरे दी लाली ग़ाइब सी।

जगमीत सिंघ दीआं अख्खां विच्च हंझू सन। उसनूं चक्कर जिहा आइआ ते उसदीआं फहुड़ीआं डगमगा गईआं। उह डिग्गण ही लग्गा सी कि हंझू केर रहे बिट्टे ते सवरनो नें उसदीआं बाहां थल्ले मोढे दे दित्ते।

आपणे मोढिआं नाळ जुड़े होए मोढिआं दे सहारे जगमीत सिंघ धरती उत्ते तुरिआ जा रिहा सी।

(राहीं: मुहंमद आसिफ़ रज़ा 'मां बोली रीसरच सैंटर लाहौर')