पिछले साल अकतूबर-नवंबर दा समां सी। लगपग इनहां महीनिआं विच ही बहुते ऐन्न आर आई बज़ुरग आपणी मातभूमी वल्ल वहीरां घत्त तुरदे हन। वीआना तों आसटरीअन जहाज़ उड्ड पिआ। मुढलीआं उडाण रसमां पूरीआं हो चुक्कीआं सन। सफर नूं रौचिक बणाउण लई मैं नाल बैठे हमउमरे पंजाबी बाई नाल फतिह बुला के सहिवन गल्ल तोर लई, “किवें आ बाई एधरला, ओधरला हाल-हवाल?”
“हाल की ऐ बाई, मेरा तां इक्क अड़े होए इंतकाल नें अंतकाल ही नेड़े लिआंदा होइऐ ...।” इउं लग्गा, बंदा जिवें किसे मसले नाल उलझिआ, बहुता ही दुखी अते परेशान है। शबदां तों पहड़िआ लिखिआ लग्गा। वेखणी-चाखणी तों चंगा-भला जापिआ। मैनूं उस वल्लों इक्क धुनी वाले जोटा शबद ‘इंतकाल’ अते ‘अंतकाल’ पिछ्छे किसे कहाणी ’ते पाणी दे चहड़दे उत्तरदे वहिण वरगी गाथा भासी। सोचां कि इंतकाल दा इक्क मतलब ज़मीन, जाइदाद नूं आपणे नांअ कराउणा हुंदै। दूजा सवास तिआगण दा समां, म्रितू समां, आख़री समां। भूंबल-पूसा जिहा उतपंन होइआ। अंत होण वाले उस दे चिहरे ’ते कोई विशेश चिंनह नहीं सन दिसे। मेरी चेतना टुंभी गई। उहदी कहाणी विच मेरी उतसकता वध गई। उसदी दशा नूं अग्गे सुनणा चाहिआ।
“नौकरी सी जां कुझ होर शुगल?”
“रामगड़ीआ कालज फगवाड़ा विच्च पंजाबी पहड़ाउंदा रिहां ... बाई ... साहित पहड़न-पहड़ाउण विच ही खुभ्भा रहिंदा ... अमली दुनिआवी झमेलिआ तों बेख़बर ... उत्थों ही सेवा मुकत होइआ ... बच्चे बाहर सन ... जक्को तक्की विच एधर दा अंन-जल्ह बण गिआ ...।”
“तां ते बाई असीं ... हमपेशा, हमसफर होए ... ।” कुझ सांझ जिही बणदी महिसूस होई।
‘मनसां, मरदां, सूरिआं कंम पैण अवल्ले’ इक्क हौसला वधाऊ कहावत नाल गल्ल मुड़ छोही।
उह मेरे वल्ल अपणत्त जिही नाल झाकिआ। दुखीआ हमसफर, हमपेशा खुल्ल्ह पिआ। “बाई ... की पुछ्छदैं ... अस्सीविआं दे आखीरले सालां ’च ... जलंधर नेड़े इक्क नवीं कट्टी जा रही ... वधीआ कालोनी ’च ... वेखो वेखो ... चंगा खुल्ल्हा-डुल्ल्हा ... पलाट लै लिआ ... ओदों भाअ वी ससते सन ... पर डीलर ठग्ग, चालबाज़ सिध्ध होइआ ... साडे वरगे पहड़न पहड़ाउण वालिआं नूं रजिसटरीआं रजूसटरीआं दीआं बरीकीआं दा ... इंतकालां दा ... बहुता पता-निमा नहीं सी ... रजिसटरी मिल गई ... मन खुश हो गिआ ... बुरजीआं लग्गीआं होईआं सन ... कुझ पलाटां विच उसारी वी अरंभ हो गई होई सी। हौली हौली ... माइक वसीले जोड़के ... असीं वी कोठी बणाउणी शुरू कर दित्ती। माइक तंगी ’च ... दोहां जीआं दी तनख़ाह ... वित्ती वसीले इहो सन ... कुझ एधरों ओधरों फड़-फुड़ कंम चल्लदा रिहा ... तिंन कु सालां विच कोठी रहिणयोग हो गई ... पंज कु साल पिछ्छों पता चल्लिआ ... पलाट दा इंतकाल वी कराईदै ... पता कीता ... इंतकाल लई भज्ज नठ्ठ कीती ... सिफारशां पवाईआं ... पटवारी कानूंगो आदि कहिण ... डीलर आपणे मुखतिआर तों वध्ध दा ... रकबा (हिस्सा) वेच गिआ होइऐ ... रोटीआं दस नें ... इंतकाल कराउण वाले बारां तेरां तुरे फिरदे नें ... तेरे वरगे होर वी ... असीं की करीए। कई कहिण ... रजिसटरी है ... ते एने सालां दा कबज़ा है तेरा ... कोठी बणी होई ऐ ... कोई फिकर नां करो ... मसत रहो ... तुहाडे ’ते किसे दा कोई इतराज़ दाअवा नहीं ... किसे नें तुहाडे ’ते कोई केस नहीं पाइआ होइआ ... कारपोरेशन वल्लों हुण तां तुहाडे नंबर वी लग्ग गए होए नें ... सड़कां, सीवरेज, लाईटां लग्ग गईआं होईआं हन ... प्रापरटी टैकस बाकाइदा भरी जा रहे ओ ...।” सभ कुझ उध्धड़ी गिआ।
“फिर समस्सिआ की है ... बाई रहिंदे रहो ...।”
“काहनूं वीरिआ, ... एधरले बच्चे तां ओधर जाण दा नांअ नहीं लैंदे ... नां ही उनहां कोल जाण आउण दा वकत है ... पुत्त, पोते पोतीआं एधर आ के राजी नहीं ... राजी छड्ड ... गल्ल वी सुणन नूं तिआर नईं ... एधर नाल कोई चाहत ... लगाओ ई नहीं ... सगों कहिंदे आ ... वेचो परे ... पैसे लिआओ एधर ... मौरगेजां हौलीआं करीए ... ऐवें कोई सांभ लऊ ... पल्ले कुझ नईं पैणा। उत्थे दे अदालती चक्करां ’च कौण जाऊ ... भज्जू ... कौण फिरू ... किसे नईं पैणा इनहां चक्करां ’च ... आपां नूं ही समेटणी पैणी आ ...।”
“फिर वेच दे ... किउं चक्करां ’च पिऐं ?”
इक्क दम विच्चों ही कट्टके उह बोलिआ, “बाई, इहो तां पंगा पिआ होइऐ ... अग्गे वेचण वाला दलाल ... इंतकाल दी कापी, फरद, ... गाहक दी पूरी तसल्ली लई मंगदै ... कित्थों दिआं ... इंतकाल तां होइआ ई नईं ... फसे पए आं ...।”
“पिछ्छे जिहे बाई ... अखबार विच इक्क ख़बर सी ... बस्सी पठाणां तों ... टी ऐस्स 1 ’ते ... रजिसटरीआं अग्गे हो जांदीआं सन ... पर इक्क रजिसटरार नें ... बिनां मालकाना इंतकाल फरद दे ... रजिसटरी करनों इनकार कर दित्ता ... लोक मुज़ाहरे करन लग्ग पए ... धरने लग्गे ... मंग कर रहे हन कि टी ऐस्स 1 ... ’ते रजिसटरीआं जारी रहिणीआं चाहीदीआं हन ... नगर कौंसलर, लीडर समरथन दे रहे हन ... की तुसीं टी सी 1 लै लिआ होइऐ?”
विच्च विचाले खाणे दी टराली वी आपणा कंम नबेड़ी गई। गल्लां रुक गईआं। खा पी के फिर अग्गे किस्सा तुरिआ। गल्ल तोरी, “पैसा अज्ज दे दौर ’च ... सभ मरज़ां दा दारू ... हर समस्सिआ दा हल्ल ... सभ तों वध्ध सफ़ल तरीका सिध्ध हुंदै ...।”
गल्ल कट्टके उह बोलिआ, “बस्स बाई हुण ... एसे ’च ही फसिआ होइआ आं ... पैसा वी काफी दे बैठा होइआ आं ... दलाल दे कहे ’ते ... वाअदा वी होइआ होइआ ई ... लारे लप्पिआं दी लड़ी ही तुरी जा रही आ ... पर ऊठ दा बुल्ल्ह ... पता नहीं कदों डिग्गे ... इक्क वार दलाल दा फोन आइआ ... रजिसटरी घट्ट दी होई ऐ ... रजिसटरी दे पैसे होर लग्गणगे ... पुछ्छिआ ... कहिंदै सरकार नंग ऐ ... मुड़ मुड़ टैकस ते रजिसटरी फीसां वधाई जांदी ऐ ... तां ही कहिंदा हां ... बाई ... इस इंतकाल नें तां मेरा अंतकाल ... ई नेड़े लिआ दित्ता होइऐ ... ऐतकीं जाण दा वड्डा कंम ... बस्स इह ई आ ... वेखो की बणदै ... जा रिहा हां ... ।”
दिल्ली तक्क दे बाकी सफर विच उस हमसफ़र दी समस्सिआ बारे सोचदा रिहा। इह वी वेले आउणे सन। बज़ुरग तां कोठी छड्डदे नें, पर उह नहीं छड्डदी। बंदा तां कंबल छड्डदै, पर रिछ्छ नईं छड्डदा वांग। इउं लग्गदै जिवें आपणा सुपनई रैण बसेरा ई जफ्फा मार बैठा। साडी दोहां दी, की साडे वरगे सारिआं दी ही, इह समस्सिआ काफी रळदी मिलदी है, वड्डी, भवजल, अटक दरिआ, पार करन वरगी! खाणे दी खुमारी विच कदी अख्ख लग्ग जांदी, कदी खुल्ल्ह जांदी। पंजाब विच फैली अबदाली शाही घटनावां, अख्खां अग्गे घुंमी जांदीआं। चंगे सुपने घट्ट पर माड़े, डराउणे बहुते आई गए ... दिल्ली तक्क।
छोटे हुंदे कतल केस दे मुकदमे दी तरीक भुगत के आए बंदिआं कोलों सुणदे हुंदे सी बई फलाणा ‘कोठी लग्ग गिआ’। कोठी लग्गणा की हुंदै? अजीब जिहा लग्गदा। ओदों बहुता पता नहीं सी हुंदा। हुण पूरा पता लग्ग गिआ। इह शबद उनहां कैदीआं लई वरते जांदे हन, जिनहां नूं मौत दी सज़ा हो जांदी है। कोठी लग्गणा, भाव ‘मौत-घर’ पहुंचणा। उह गल्लां तां होईआं बीते दीआं, अज्ज-कल्ल्ह कई चंगे भले, साहिबे इकबाल, जाइदादे इकबाल ऐन्न आर आई बज़ुरग आपणे आप नूं कोठी लग्गे महिसूस करदे हन।
हुणे हुणे ही पंजाब फेरा पा के मुड़िआ हां। जांदे वकत वी, उत्थे रहिंदिआं, दोसतां, सनेहीआं, मित्तरां नूं मिलदिआं गिळदिआं अते वापसी दौरान वी ऐन्न आर आई बज़ुरगां नाल एदां दीआं ही कथा-वारतवां सांझीआं होईआं। उत्थे रहिंदिआं अते जहाज़ विच बोरड होण तों पहिलां इंतज़ार हाल विच बैठिआं दिल्ली तों टोरांटो, वैनकूवर, कैलेफोरनीआं, आदि जा रहे हमसफरां नाल गल्लां ‘कित्थों आए ओं’, ‘कित्थे जा रहे हो’, 'की शुगल, रुझेवां सी’ सवालां नाल दुख्ख-सुख्ख दे गलोटे खुल्ल्हण लग्ग पैंदे। बड़े रौचिक किस्से कहाणीआं सुणन नूं मिलीआं।
पंजाब ठहिर समें इक्क दिन फरवरी महीने दी शाम। असीं दोवें जीअ आपणे निक्के जिहे पक्के संभरे-संवारे बैकयारड विच बैठे शाम दी कोसी कोसी धुप्प माण रहे सी। गेट खड़किआ। घंटी वी टणकी। साडे पक्के सेवक परिवार दे बच्चिआं नें गेट खोल्हिआ। कोई मिलण वाला बाहर खहड़ा सी। वेखिआ तां इक्क बड़ा ही पुराणा वाकफ चिहरे वाला सनेही, मित्तर खहड़ा सी। पेंटिड, डैंटिड काली दाहड़ी, चिहरे दे हाव-भाव जाणे पछाणे। इक्क वेले उह मेरा अध्धी सदी पुराणा बी टी दा विदिआरथी सी। पूरी पछाण आ गई, पर नांअ चेते विच नां आवे। बथेरा ज़िहन नूं खरोचिआ, खंघालिआ। गुरचरन एं, गुरदेव एं, कहां … गल्ल नां बणे। उह हस्स पए। हस्सदा चिहरा वाकफी होर पक्की करी जावे। इक्क दम सिम्रती विच लिशक पई, बई तूं रंगीआं वाला तां नहीं। की नां सी ... चेते विच फिरदै। उहो! हां प्रो. महाजन वाले बंबे विद्दिअक टूर दा मोहरी गुरदीप रंगीआं तां नहीं। गलवकड़ी पै गई। बहि गए। गल्लां तुर पईआं। फिट्टे मूंह मेरे चेते दा, बई। असीं इक्क दो वारी टोरांटो वी मिले होए सी। जथेदार कमिक्कर सिंघ मुकंदपुरीए दे माण-ताण विच बरैंपटन विच्च आयोजत समागम विच्च। कमिक्कर नें आपणे पिंड वाली वड्डी हवेली पिंड विच हसपताल लई दान कर दित्ती होई सी। उह समागम उहदे इलाका निवासीआं वल्लों हसपताल लई फंड उगराहुण लई कीता गिआ सी।
इनहीं दिनीं गुरदीप मेरी रिहाइश दे नाल लग्गदी कलोनी विच्च आपणी वधीआ बणी कोठी विच रहि रिहै। कल्ल-मुकल्ला। साडे वांग ही गरमीआं सरदीआं, जाइदाद दी राखी, संभाल दे चक्कर विच्च तकरीबन हर साल ही जांदा, आउंदा। अज्ज गुरदुवारे दे ग्रंथी नूं पुछ्छ, मिलण आ गिआ। निज्जी, समाजक मसलिआं दे दुख्खां, गिलिआं ते यादां दे गलोटे खुल्ल्हण लग्ग पए। पिछ्छों असीं शाम दी रंगीनी विच्च इक्क दूजे दे नाल कई वार बैठदे-उठ्ठदे रहे। पुराणे वेले दीआं गल्लां करदे, सुआद लैंदे रहे। इक्क दिन कहिंदा, याद है तुहानूं 1965 दीआं राएपुर खेडां वेखण असीं सुधार तों साईकलां ’ते गए सी। साडे नाल साईकालोजी वाला प्रो. हरचरन सिंघ गिल्ल, मेरा बी टी दा जमाती डेहलों वाला शेर सिंघ वी सी। उह मेरा सरकारी कालज, लुधिआणे विच्च वी जमाती सी। शाम नूं खेडां पिछ्छों रात नूं असीं रंगीआं जा रहे। रंगीआं राएपुर दे नाल ही लग्गदै। उहदे आड़ीआं नें रात लई मुरगे बणाउण दा जुगाड़ फिट्ट कर लिआ। सबब्बीं उनहां नूं मुरगे झटकाउण लई टोकी, टोका नां मिले। एधर ओधर टोलदे फिरदे सन। गल्ल तुहाडे कंनीं पई। मैनूं याद ऐ मैं किहा सी, लिआओ ओए ! मुंडिओ! इह वी कोई औखा कंम ऐ। किसे वड्डे संद दी लोड़ नहीं। मैं कमीज दी बांह टुंगी ते मझैली विधी नाल मुरगे दी गिच्ची फड़नी ते मरोड़के धौण भरे रख्ख देणी, थोहड़ी देर दब्बी रख्खणा। एदां ही दूजे नाल कीता। बस लओ हुण तत्ते ताअ, खंभां सणे इनहां दीआं कोटीआं लाही जाओ, एदां ... । उह सारे प्रोफैसर दे इस ढंग तों बड़े हैरान। उहने अज्ज उस मौके नूं मुड़ याद कराइआ। उसे साल मारच जिहे विच शेर डेहलों दी बराते वी असीं इकठ्ठे गए सी। बरात 'जरग' ढुक्की सी। उह ही जरग जित्थे ‘मलवई ते मलवैणां’ जिदो जिदी बोलीआं पाउंदे। मेले दा नां सुणदिआं ही ‘चल्ल चल्लीए जरग दे मेले ...’बोली बुल्लां ’ते आ जांदी ए। उह मौका वी याद कीता जदों बराती मुंडिआं दी ढाणी इकठ्ठी ही इक्क वड्डे कमरे विच्च मंजिआं ’ते सज गई। पंदरां कु बेली सन। तरीका चल्ल पिआ। इक्क पासिउं गलासी, बोतल ते पाणी तुरेगा। गेड़े दे अंत ’ते बोतल मुक्कणी चाहीदी ऐ। एदां खूब शुगल बझ्झा। रोटी खाण जांदिआं दी गळी विच खिच्ची गई इक्क फोटो हाली वी मेरे पुराणे कागज़ां पत्तरां, फोटोआं विच सांभी पई होई है। उहनूं लिआ विखाई। भर जवानी दे दिन सन। सरीर सरू वांग खहड़दा, तुरदा ते हुलारे मारदा हुंदा। हुण उह वेले दूर, बहुत पिछ्छे रहि गए हन। हुण तां तुरना औखै। अज्ज-कल्ल्ह तां बस्स एथे आपणी बणाई जाइदाद दा चौकीदारा करन जोगे ही रहि गए आं। एधरले कंमां-कारां, झमेलिआं विच फसे कैनेडीअन बच्चिआं कोल कित्थे समां ए! मारो-मार ई करदे फिरदे नें ... इक्क दूजे दी सार ... पुछ्छण लई ... कदी कदी ही वकत मिलदै।
इक्क दिन गुरदीप नूं मिलण उहदी कोठी चला गिआ। गल्लां करदिआं सकाच लिआ रख्खी। ‘मैं मछ्छी मसाला ला रख्खी ऐ … जदों कहोगे ... गरम करलांगे।’ कोठी सोहणी बणी होई सी। गल्लां छिड़ पईआं। कहिंदा वड्डा मुंडा तां पहिलां ही अमरीका चलिआ गिआ सी। छोटा सिआसी होण करके सरपंच बण गिआ। ऐथे नेड़े ही उहदी घरवाली किसे सकूल विच्च पहड़ाउंदी सी। गवांढ विच बणे मंदर दे पंडत नाल उच्ची डी जे लाउण तों खहिबड़ पिआ। शाम वेला। मित्तर मंडली जुड़ी होई सी। जटकी मत्त भड़क पई। पुलिस केस बण गिआ। प्रोफैसर साहिब की दस्सां! इक्क दम आउणा पिआ। सिआसी पहुंच, पैसे दे ज़ोर नाल झगड़ा मसीं नबेड़िआ। उहदा कैनेडीअन पी आर कारड पहिलां ही बणिआ होइआ सी। बस्स एथों भजाउण दी कीती। हुण उह तां ओधर कंमां-कारां विच रुझ्झ होए नें। मैं एथे कोठी दी सांभ-संभाल ते वेचण-वूचण दे चक्कर ’च बईठा हां। ओदण दी उडीक ’च आं जिद्दण इह कंम समेटिआ गिआ। मारकिट बहुते ही मंदे ’च है। गाहक कोई लग्गदा नहीं। पिंड वाली ज़मीन चंगे टिकाणे ’ते है। राएपुर कोलों दी लंघदी रेल दे नाल ही साडा पिंड है। इनहां दोहां पिंडां विचाले ही केंदर सरकार इक्क डराई पोरट बणा रही है। ज़मीन दे मुल्ल कख्खां तों हुंदे होए, लख्खां तों अग्गे, हुण करोड़ां ’च बोल रहे हन। उहदे निबेड़े दा वी इंतज़ार है। कल्ल-मुकल्ला ... भईआणी सफाईआं ... भांडा टींडा कर जांदी ऐ ... दाल सबज़ी, रोटीआं बणा जांदी ऐ ... बाकी मैं आप …। बई गुरदीप फिर तूं वी तां मेरे वांग ‘कोठी ई लग्गा होइऐं’, मैं वी एसे चक्कर ’च हां। असीं होए ‘कोठी लग्गे’ सांढू। बई बड़ीआं मुशकलां, किरसां नाल इह आल्हणे बणाए सी। साडे वरगा ही इक्क बाई आउंदिआं जहाज़ विच्च मिलिआ सी। उह वी साडे वांग ही एसे भवजल विच डुबकणीआं खांदा प्रतीत होइआ।
कोठी विचली कल्ली कल्ली चीज़ दे बणाउण पिछ्छे इक्क कहाणी एं। सानूं भुल्ल नहीं सकदे उह किस्से! पलाट किवें लए? बणाउण वेले इक्को साधन तनखाह ही हुंदी सी। प्रावीडैंट फंड, यारां बेलीआं तों फड़-फुड़ कंम तोरी गए। लैंटर पिछ्छों अगले कंमां लई पैसा चाहीदा सी। मुंडिआं नूं वंगारिआ। ‘ओए शेरो! ... जाणदा आं ... तुसीं वी पहिले सालां ’च ओधर ... कोई सौखे नहीं ... पर एधर तुहाडे बापू दा गड्डा फस गिआ ... इहनूं कढ्ढो ... कंम सिरे लग्गे ... दो ढाई लख्ख दा जुगाड़ छेती करो ... । इक्क वेले वाशरूम दीआं टाईलां ख़रीदण, लवाउण वासते 20 कु हज़ार दी लोड़ सी। नंगल वाले इक्क सनेही ऐकसीअन नूं वंगारिआ। चंडीगहड़ों मीटिंग अटैंड करके, शामीं सिध्धा नंगल पहुंचिआ। अगले दिन पैसे लै वापसी ’ते टाईलां वाले नूं अदाइगी कीती। रुकिआ कंम चालू होइआ। केरां रिशतदारां नें 25 हज़ार देके मुंडा भेजिआ। उहनूं अड्डे तों लैण गिआ। रसते ’च अगरवाल टिंबर वालिआं दा ही मसीं सरिआ। बाकी कंम फिर हौली हौली हुंदे-हवांदे रहे। रगड़ाई चल्लदी ’ते ही कालज कुआटरां ’चों डेरा डंडा चुक्क अकतूबर 1992 ’च इस सुपनई आल्हणे ’च आ बैठे। ग्रहि प्रवेश वाला रसमी कारज वी अग्गों 1993 दी फरवरी-मारच ’च कीता। रहिंदी सरविस एथों ही कालज जांदा रिहा। कई कंम विच्च रहिंदिआं ही नेपरे चहड़े। आपणे इस आल्हणे नूं आपणी द्रिशटी, जीवन शैली दीआं ज़रूरतां अनुसार लैस कीता। किचन गारडन लई थां रख्खिआ। पिछले ते अगले पासे दी खुल्ल्ही विउंतबंदी कीती। मोहरले लाअन ’च रीझ नाल पी ए यू ’चों लिआ फुल्ल बूटे लाए। चाहत सी, सेवा मुकती पिछ्छों इस खुल्ल्ही, प्रभूसता संपंन फिज़ा विच्च आख़री वकत लंघेगा अते नौकरी दे झमेलिआं तों मुकत इक्क अनंद वादी माणांगे। कालज वाले दोगले, टीरे, दंभी वरतारे तों मुकत। पर परिवारक दबा तहित प्रवास करना पिआ। हुण बिज्जड़े वांग आपणे कर कमलां नाल बुणे आल्हणे नूं छड्डण नूं चित्त नहीं करदा। मुंडिआं नें तां इहनूं सुट्ट-सुटा जाणै। इछ्छा है, इहनूं आपणे हत्थीं ही समेट जावां। आपणे हत्थीं बणाए रेत दे घर नूं वी ढाहुणा औखै। गुरदीप! वी एसे दौर विच्चों लंघ रिहा। दिलगीरी दे वहिणां विच दोवें रुड़ रहे हां। निराशा भरी अवसथा! बईठा, बईठा इक्क हौके भरे हंभले नाल उठ्ठिआ, अलमारी जा खोल्ही। चलो जो होऊ वेखी जाऊ! मर थोहड़ा जाणै! दुख्ख घटाउण लई इहदा ही आसरा लईए! खुशी होवे जां गमी, लोक इस नौं रतनी दा पल्ला ई फड़दे आए नें।
इक्क दिन असीं दोवें आपणे कैनेडीअन मित्तर डी ऐस्स पी नूं मिलण चले गए। बईठे देश-विदेश दे हाण लाभ, सुख-सहूलतां ते औकड़ां दा चीनण-मीनण करदे रहे। महिफल बरखासती होई। वापस आउंदिआं साडी दोहां दी राए कहि रही सी, इह वी ‘कोठी लग्गा ऐन्न आर आई ई ए ... ऐन साडे वांग ... तिकोनां ऐन समवरती नें!’ सोचदे सी, जे इक्क मुंडा एथे रहिंदा हुंदा तां इस रिहाइश दी इह दुरदशा नां हुंदी। नां साडी इह हालत! आपणे संधू दोसत दी गल्ल सुणाउणो रहि नां होइआ। यारा संधू साडे नालों बाहला ई चंगै। इक्क बेटा एथे रहिंदा। दूजा कैनेडा। रीझां नाल बणाए घर नूं भोह दे भाड़े सुट्टणा नहीं पैणा, उहनूं। उहदा आल्हणा लावारस नहीं होवेगा। इह घर उहदा ओदों तक्क आपणा रहेगा, जदों तक्क उह इस दुनीआं तों रुख़सत नहीं हुंदा। खुशकिसमत ए उह! साडे तों ऐन ओलट! असीं जदों पंज छे महीने रहिके जाण लग्गदे हां तां इस घर दा पूरा महौल ही उदासिआ, उदासिआ हो जांदै। भारे मन नाल घर दे समान दीआं मुशकां बंनहदे हां, दवाईआं पाउंदे हां। किते घट्टे-मिट्टी ते सिउंक नाल ख़राब नां हो जाण। पर दूजे पासे सिउंक वी इंतज़ार विच हुंदी है, ‘निकलो सही, वेखो फिर साडे हत्थ, दवाईआं नूं असीं की समझदीआं हां!’ रीझां अते शौंकां नाल बणाईआं चीज़ां दीआं हर साल आपणे हत्थीं मुशकां बंनहदे हां। फिर आप ही आ खोल्हदे हां। पर ओदों तक्क सिउंक नें वी काफी खेह-खराबी कर दित्ती हुंदी है। रोण आउंदै। है नां इक्क तड़पावीं विडंबना, तरासदी! कोठी दी देख-भाल लई रहिंदा सारा परिवार दिलगीर हो जांदै। सभ दीआं अख्खां विच हंझू छलकण लग्ग पैंदे हन। इस घर नूं, उनहां विचारिआं नूं इक्क नां इक्क दिन छड्डणा पएगा। इह होणी उनहां दे मन विच आउंदी होवेगी। साडे इस ग्रहि नाल वसल दे समें ’ते घटदी दा पहिरा! लोड़वंद परिवार आपणे अनिशचत भविख्ख तों ज़रूर भैअ खांदा होवेगा ... पता नहीं पिछ्छों किद्दां दा आसरा मिले!
सबब्बीं मेरा इक्क होर विदिआरथी उसे एरीए दे पारक विच सैर करदे नूं मिल पिआ। उह मेरा 1978-79 सैशन दा विदिआरथी सी, बलबीर सिंघ चौकीमान। सतिकार नाल मिलिआ। कुझ काहली विच सी। किसे प्रीखिआ सैंटर विच सुपरडैंटी करन जा रिहा सी। पर काहली विच ही आपणी दुबिधा भरी कहाणी दस्स गिआ। उहदी साथण वी लैकचरार लग्गी होई है। बच्चे दोवें विआहे होए नें। छोटा जिहा परिवार, चंगा सैट्ट। लड़की अमरीका चली गई है। पिंड उहदी 12 किल्ले ज़मीन वी है। ठेका अगले घर आ के दे जांदे हन। दो कारां हन ते कोठी वधीआ बणी होई है। मुंडे नें ऐम्म.टैक्क. ते ऐम्म.बी.ए. कीती होई ऐ। नूंह वी चंगी पहड़ी-लिखी ए। दोवें लुधिआणे विच ही चंगे रुज़गारां ’ते लग्गे होए हन। मुंडा पहिलां ही पहड़ाई अधार ’ते कैनेडीअन पी आर कारड होलडर है। हुण उह नौजवान जोड़ी दुचित्ती विच है। एथे सैट्ट होइआ जाए पक्के तौर ’ते जां कैनेडा। की उनहां नूं बाहर जाणा चाहीदै जां एथे ही पक्के तौर ते सथापत होण? उनहां दोहां जीआं दी सरविस हाली पंज छे साल रहिंदी है। इक्क देर शाम उहदा पुत्त-नूंह मैनूं घरे ही आ मिले। पता लग्गा कि उह बाहर ही सैटल होणा चाहुंदे हन। कुझ दिन बाअद बलबीर फिर मैनूं उत्थे ही सैर करदे नूं आ मिलिआ। पहिलां वांग ही काहली विच सी। शाम नूं देरी नाल घर आउंदै। पुछ्छिआ की सलाह देंदे हो। ‘उह भाई दोवें मैनूं घरे मिलण आ गए सी। चाह पींदिआं वाहवा देर गल्लां करदे रहे। तेरे बच्चे बड़े सोहणे सुनख्खे, सुलघ्घ ते समझदार नें। उनहां नूं आप ही फैसला लैण दे। चंगे पहड़े लिखे नें।’
‘ठीक ...।’ कहि उह फिर छोहले पैरीं भज्ज गिआ। सैर मुका घर आउंदिआं मेरे चित्त विच्च उस परिवार दी वरतमान सथिती ज़िहन विच गेड़े दे रही सी। साफ दिस रिहा सी कि इह मेरा अज़ीज़ वी साडे वाली दिशा वल्ल वध रिहै जिस ’चों अज्ज असीं लंघ रहे आं। दो बेड़ीआं ’च पैर रख्खे नहीं जा सकदे। जे अगांह नूं पैर पुट्टणै तां पिछला पैर धरती तों चुक्कणा ही पैणा।
दिल्ली तों आई लफ़थांसा फलाईट फरैंकफरट एअरपोरट ’ते मुख्ख तौर ते तिंन टिकाणिआं वल्ल जाण वाले हुंदे हन। टोरांटो, वैनकूवर अते कैलेफोरनीआ, आदि। इनहां तिंनां मंज़लां वालीआं पंजाबी सवारीआं विच्च बहुते मेरे हमउमरे बज़ुरग ही सन। मारच/अपरैल महीने वापसी वालिआं दे हुंदे हन। सहिज मते गल्लां चल्ल रहीआं सन। बहुतिआं दीआं समस्सिआवां समानांतर सन। रता हटवां बईठे इक्क बाई नें कछ्छ ’चों मुंगली कढ्ढ मारी, जो इक्क हूक भरे हनोरे वाला तुकांत सी:
सौखा कदे नहीं बणदा घर जां आल्हणा,
तीला तीला जोड़के बणाउणा पैंदा है।
उठ्ठके नेड़े आ गिआ। वीरनो! तुहाडीआं गल्लां सुण रिहा सी। महिसूस हुंदै, दुख्ख सुख्ख सांझे करदिआं, पिछ्छे दा मिट्टी मोह, हत्थीं बणाए आल्हणे, पिंडिआं ’ते हंढाए वेले याद करदिआं, मन हौले हो जांदे हन। साडे विदेशी बच्चिआं दीआं अल्लोकारीआं कई नें। इक्क सुणो। केरां मेरे पोते नूं किसे बीबी नें पुछ्छिआ, तुहाडा पिछला पिंड किहड़ै। कहिंदा, ‘लुधिआणा।’ दस्सो बाई, इह जे हाल साडी अगली पुशत दा। उनहां नूं पिंड ते शहिर दे फरक दा ही नहीं पता। बस्स पीज़ा, बरगरां, हाट डागां, कोकां बारे ही गिट-मिट कर सकदे नें। अगलीआं पुठ्ठी टोपी पीहड़ीआं दे मनां ’च पिछोकड़ नाल बिगानगी है। एधरले परिवार मुड़ मुड़ रटी जांदे नें, ‘उहनां नूं वेचो परहे ... फाह वढ्ढो ... कुझ नईं हत्थ लग्गणा ... ओथों ... बेकनूंनी दा राज ए ... गैंग खरूद मचा रहे हन ...’ शाह मुहंमदा फिरन सरदार लुकदे, भीड़ खरूदीआं दी चहड़ी फिरदी ... सरदार, थाणेदार, निआंदार लुकदे फिरदे नें ... धक्के नाल जाइदादां ... हथिआईआं जा रहीआं नें ... इह जे वरतारा ... इह ही सानूं, कंढे उतले रुख्खड़िआं नूं डूंघे वहिणां ’च गोते दे रिहा। बहुते ओदासी रोग पीड़त लग्गे। सभ दा इहो तवा ‘हिज़ मासटरज़ वाइस’ वांग चल्ली जांदी ए।
इक्क होर बोलिआ, घरां, ज़मीनां दी मारकिट मंदे ’च ऐ ... गाहक कोई नीं … हमां तुमां सभ ई वेचकार हां … डीलर बैठे मख्खीआं मार रहे नें …।’ चल्लदी गल्ल नूं विच्चों ही कट्टदा इक्क होर दुखिआरा बोलिआ, “कारपोरेशन दफतरां ’च शरहे आम पैसा चल्ल रिहै … सधारन कंमां लई … ‘सलाह’ मिलदी है कुझ दे दिवाके नबेड़ बापू … कित्थे धक्के खांदा फिरेंगा इस उमरे ... हेठां तों उप्पर तक्क हिस्से पत्तीआं नें … सभ दा वड्डा पिउ जे पैसा … पंज महीने तोबा तोबा करदिआं ... कोठी दा चौकीदारा करके आइआ हां ... कदी सोचिआ नहीं सी ... इह दिन वी वेखणे पैणगे!” बज़ुरगां दे तजरबिआं विच्चों उपजी कहावत 'ज़मीन बंजर, पुत्त कंजर, कचिहरीआं ’च मुनशी, मुनीम, लंबड़, थाणेदार माड़े ही, माड़े सिध्ध हुंदे नें।’दिन विच कई वार सोच विच्च इह शबद गूंजदे।
बोरडिंग लई लाईन लग्ग गई ते जहाज़ उड्ड पए। आकाश विच उडदा इस वरतारे बारे सोचदा आइआ। असीं एदां योजना बणाई गए, जिवें असीं बुढ्ढे ही नहीं होणा। दलाई लामा दी गल्ल याद आई। उहनूं पुछ्छिआ गिआ मनुख्खता दी किहड़ी गल्ल उहनूं सभ तों ज़िआदा हैरान करदी है। उहने किहा, “‘आदमी’, किउंकि उह पैसा बणाउण लई आपणी सिहत नूं कुरबान कर दिंदा है अते फिर आपणी सिहत बहाली लई आपणा पैसा कुरबान कर दिंदा है। उह इस तरहां जिउंदा है जिवें उस मरना ही नहीं अते फिर उह बिनां चंगी तरहां जिऊण दे मर जांदा है।” गल्ल तां चाली सेरी ऐ। असीं घर, जाइदादां बणाउंदे कुत्ते चाल भज्जे फिरे, हुण वडेरी उमरे, उनहां नूं बिल्ले लाउण लई ओसे दौर विच्चों गुज़र रहे हां।
पतनी नें कूहणी मारी, ‘संभलो जी खाणे वाली टराली आ गई जे।’ खिझ भरे शबद ज़बानों निकले, ‘एनहां नें किहड़ा दुख्ख भुलाउणा कोई चज्ज हाल दा चाह, दारू पाणी देणै। कंपनीआं आपणे मुनाफे वधाउण दे चक्करां ’च नें। टिकटां महिंगीआं, सहूलतां माड़ीआं। पैसे बटोरी जा रहीआं नें, पर रोटी, चाह पाणी ’च माई वांग साध दी लस्सी ’च पाणी दे बगौड़ चुक्की जा रहीआं नें। आह मत्थे मार गईआं नें साडे हंझूआं दे नीर ते कागज़ां ’च लपेटिआ निक्क-सुक्क दा तोसा! अक्किआ साध तां अगले दर जा खलोता। असीं कित्थे जाईए। कंपनीआं ’च कोई रब्ब पिआरा रहिम दिल नहीं। सभ मिलके कीमतां वधाउंदीआं नें। कित्थे जाओगे, भज्ज नईं सकदे। आउण जाण वासते हाली पता नहीं किंनी वार इनहां दे टेटे चहड़ना! लग्गदै! मुकती कोठी तों छुटकारे नाल होऊ! कोठी दे इंतकाल होण तक्क अंतकाल नेड़े होवेगा। की पतै, किते पहिलां ही नां रूह उडारी मार जाए!

