नवंबर 08, 2025

writingDetail.created_by
By: डा. रणजीत सिंघ

घट रिहा पाणी अते वध रही आबादी – चिंता दा विशा

भारत संसार दा सभ तों वध्ध आबादी वाला देश बण गिआ है। हुण इसदी वसों 140 करोड़ नूं पार कर गई है। जदों देश आज़ाद होइआ, उदों आबादी केवल 33 करोड़ सी। तेज़ी नाल होए आबादी दे इस वाधे दीआं तिंन मुढलीआं लोड़ां रोटी, कप्पड़ा अते मकान दी पूरती लई देश दे कुदरती वसीलिआं दी वी तेज़ी नाल वरतों कीती जा रही है। लोकां लई मकान बणाउण वासते लख्खां पिंड उजाड़ने पए हन। इंझ वाही हेठ धरती घट रही है जदों कि भोजन दीआं लोड़ां वध रहीआं हन। जदों वसों केवल 33 करोड़ सी, उदों लोक पाणी दी संकोचवीं वरतों करदे सन किउंकि पाणी बिनां धरती उत्ते जीवन संभव नहीं है। हुण जदों अबादी इंनी वध गई है तां पाणी दीआं लोड़ां वी उसे अनुपात विच्च वधीआं हन। इसदे नाल ही लोकां विच्च पाणी दी संकोचवीं वरतों करन अते पाणी नूं देवता समझ सतिकार खतम हो गिआ है। लोक पाणी दी खुल्ल्ह के वरतों करदे हन। सारे लोकां दीआं मुढलीआं लोड़ां दी पूरती लई वी पाणी दी अहिम भूमिका है। पाणी बिनां फ़सलां, पशू पंछी, रुख्ख, बूटे कोई वी जीवत नहीं रहि सकदा। इंझ देश विच्च पाणी दी वरतों विच्च तेज़ी नाल वाधा होइआ है। असीं आपणे दरिआवां अते धरती हेठले पाणी दी बड़ी बेदरदी नाल वरतों कर रहे हां। इस नाल धरती हेठला पाणी मुक्कण दे नेड़े है अते दरिआ सुक्कण वाले हन। मींह दे पाणी दी संभाल अते धरती हेठ इसदी भरपाई वल किसे नें वी धिआन नहीं दित्ता। सारीआं गलीआं, सड़कां पक्कीआं हो गईआं हन। छप्पड़ अते तलाब पूर दित्ते गए हन। दरिआ, नदीआं अते नालिआं दे वहिण मोड़ दित्ते गए हन। इंझ धरती हेठ बहुत घट्ट पाणी जा रिहा है।

पंजाब, जिसदा नाम ही पाणीआं दी होंद करके पिआ सी, उस दा वी धरती हेठला पाणी मुक्कण किनारे है किउंकि घरां अते खेतां दीआं पाणी दीआं लोड़ां वी धरती हेठले पाणी नाल ही पूरीआं कीतीआं जा रहीआं हन। नहिरी पाणी नाल तां सिंचाई मसां इक्क तिहाई हिस्से दी ही हुंदी है। कुझ दिन पहिलां मैनूं फरैड्ड पीआरस दी किताब ‘जदों दरिआ सुक्कदे हन’ पहड़न दा मौका मिलिआ है। लेखक नें भारत विच्च ही नहीं, सगों सारे संसार विच्च मुक्क रहे पाणी दी बहुत सुचज्जे ढंग नाल चितावनी दित्ती है। इस पुसतक दा पी ए यू दे इक्क पुराणे विदिआरथी अते हुण अमरीका दी कैलोफोरनीआं यूनीवरसिटी विच्च प्रोफैसर गुररीत बराड़ नें पंजाबी विच्च अनुवाद करके आपणे खरचे उत्ते छपाई करवाई है। गुररीत आपणी मिट्टी दा मोह नहीं भुल्लिआ। उह पुसतक दे अरंभ विच्च लिखदा है, “साडी तहिज़ीब उसारन वाले पंजाब दे सारे दरिआवां नूं समरपित, जिहड़े सिरफ साडी सरज़मीन उत्ते ही नहीं सगों मेरे जिहे हर पंजाबी दे अंदर वी वगदे नें। दुआ गो हां कि उनहां नूं ऐसी किसे किताब दा हिस्सा नां बणना पवे।”

पुसतक विच्च फरैड्ड नें सारे संसार विच्च सुक्क गए अते सुक्क रहे दरिआवां दा वेरवा दित्ता है अते दरिआवां नूं जीउंदिआं रख्खण लई अपील वी कीती है। पंजाब विच्च मुक्क रहे पाणी लई असीं झोने नूं ज़िंमेवार ठहिराउंदे हां पर इह भुल्ल जांदे हां कि सारी वसों दा ढिड्ड भरन लई भोजन तां पैदा करना ही पवेगा। पाणी तां उनहां फ़सलां नूं वी चाहीदा है जिहड़ीआं झोने दी थां बीजीआं जाणगीआं। लेखक नें गुजरात दे दुध्ध उतपादकां दा इक्क वेरवा दित्ता है जिहड़ा तुहाडे नाल सांझा कर रिहा हां।

जीत भाई चौधरी भारत दे गुजरात सूबे दे कुशकल नां दे इक्क पिंड विच्च खेती करदा है। उह रवाइती पख्ख तों इक्क आदरश किसान है ते वातवरण पख्खी सोच वाला वी है। उस कोल सिरफ 5 किल्ले ज़मीन है। उेस कोल इक्क छोटा पंप सी जिहड़ा इक्क घंटे विच्च 12 हज़ार लिटर पाणी कढ्ढदा सी। इस नाल उह साल विच्च 24 वार खेतां नूं पाणी दिंदा सी। इक्क वार पाणी देण लई 64 घंटे लगदे सन। उस दीआं गाईआं दी दुध्ध दी कुल्ल पैदावार 25 कु लिटर प्रती दिन सी। इस तरहां उस नूं इक्क साल विच्च 9100 लिटर दुध्ध पैदा करन लई इक्क करोड़ छिआसी लख्ख लिटर पाणी चारे नूं लाउणा पैंदा सी। इक्क लिटर दुध्ध मगर दो हज़ार लिटर पाणी। इस बारे उस दस्सिआ, “हां मैनूं डर है कि पाणी खतम हो जावेगा, पर मैं की कर सकदा हां। जेकर मैं नां पाणी खिच्चिआ तां मेरे गुआंढी खिच्च लैणगे।”

इक्क अनुमान अनुसार भारत विच्च सिंचाई लई सालाना 20 करोड़ एकड़ फुट्ट पाणी धरती हेठों खिच्चिआ जांदा है जदों कि मींह इस नालों मसां अध्धी मातरा विच्च ही पैंदे हन। पंजाब विच्च कदे खूहां विच्च पाणी चरस नाल कढ्ढिआ जांदा सी। इह चमड़े दा वड्डा बोका हुंदा सी। इस नूं खूह विच्च सुट्टिआ जांदा सी जदों इह पाणी नाल भर जांदा सी तां बलदां दी जोड़ी इस नूं बाहर खिच्चदी सी। इस नाल बहुत घट्ट धरती दी सिंचाई हुंदी सी। मुड़ बलदां नाल चल्लण वाले हलट आ गए। खूहां विच्चों कोई 30-40 फुट्ट डूंघाई तों टिंडां राहीं पाणी खिच्चिआ जांदा सी। पर हुण टिऊबवैल बोर हरेक साल डूंघे करने पै रहे हन। मोटरां वी वड्डीआं लग्ग रहीआं हन, इंझ बिजली दी खपत विच्च वी वाधा होइआ है।

जेकर किसानां नाल बिजली दा महीनेवार कोटा मित्थिआ जावे तां इस नाल धरती हेठले पाणी दी कुझ बच्चत हो सकदी है। हेठली पध्धर तों जिहड़ा पाणी कढ्ढिआ जा रिहा है उस दी कदे वी भरपाई नहीं हो सकेगी। धरती हेठ पाणी जाण वाले असीं लगभग सारे सोमे बंद कर दित्ते हन। दरिआवां, बेईआं दे पाणी नूं बंनह ला के रोक लिआ है। सारे छप्पड़ पूर दित्ते हन। गलीआं, सड़कां अते होर खाली थां पक्के कर लए हन। मींह दे पाणी नूं हेठ भेजण दा कोई उपराला नहीं कीता है। किसे सिआणे आगू नें हरेक खेत ताईं नहिरी पाणी पहुंचाउण दा प्रबंध कीता सी। इनहां दी सरकार नें कदे सफाई नहीं करवाई, कुझ नहिरां पक्कीआं कर दित्तीआं हन, मींह दा पाणी इनहां विच्च भरन दा कदे प्रबंध नहीं कीता। लुधिआणे तों फिलौर नूं जाईए तां सतलुज दरिआ विच्च मसां इक्क वड्डे टिऊबवैल जिंना पाणी वगदा है। सारी वसों दा ढिड्ड भरन लई कुदरत वल्लों सानूं बख़शे अते साडे वल्लों वरते कुल पाणी दा अध्धिउं वध्ध खेतीबाड़ी लई वरतिआ जांदा है। पंजाब विच्च सीवरेज दे पाणी दी सुधाई करके इस नूं सिंचाई लई वरतण दा यतन नहीं कीता गिआ सगों इस नूं जां तां धरती हेठ भेजिआ जा रिहा है जां दरिआवां विच्च सुट्टिआ जा रिहा है। इंझ साडे दरिआवां दा पाणी बुरी तरहां प्रदूशित हो गिआ है। मालवे दे कुझ इलाके विच्च इसे पाणी नूं पीण लई मजबूर होणा पैंदा है जिस कारन इह इलाका कैंसर पट्टी बण गिआ है। भविख्ख विच्च पाणी सभ तों वड्डी समस्सिआ होवेगी इस करके सानूं आपणे दरिआवां दी संभाल वल विशेश धिआन देण दी लोड़ है।

इस विच्च कोई शक्क नहीं कि धरती उत्ते वड्डी मातरा विच्च पाणी है। इक्क अंदाज़े अनुसार धरती उप्पर 1100 खरब एकड़ फुट्ट पाणी है, पर इसदा 97% तों वधेरे हिस्सा समुंदरी पाणी है जिहड़ा असीं पी नहीं सकदे। एशीआ अंदर दुनीआं दी दो तिहाई आबादी वसदी है पर कुल वगदे पाणी दा सिरफ तीजा हिस्सा ही इत्थे है। इहदे विच्चों कोई 80% पाणी केवल मौनसून रुत्त वेले ही वगदा है। हरी क्रांती नें अंन भंडार तां भर दित्ते पर पाणी दे सोमे खाली कर दित्ते। आबादी दा ढिड्ड तां भर दित्ता पर पहिलां नालों कोई तिंन गुणा वधेरे पाणी खरच होइआ। अजिहा करना मजबूरी है। भोजन मनुख्ख दी मुढली लोड़ है इस करके रोटी देणा तां हरेक सरकार दा पहिला फ़रज़ बणदा है। खतम हो रहे पाणी दी संभाल लई तेज़ी नाल वध रही आबादी उत्ते वी लगाम लगाउण दी लोड़ है। देश विच्च लोक राज वोट राज बण रिहा है। वोट राज विच्च आबादी दे वाधे नूं रोकण वल कोई सरकार वी धिआन नहीं दे रही। इह वी पता लग्गिआ है कि धरती हेठले डूंघे पाणीआं विच्च आरसैनिक दी मातरा वध हुंदी है। हुण जदों इह पाणी कढ्ढिआ जा रिहा है तां इह ज़हिर मनुख्ख अते पशू खा रहे हन। इस नूं रोकण लई सानूं आपणे जल भंडार भरन वल धिआन देणा ज़रूरी है। हुण जदों धरती हेठों पाणी कढ्ढिआ जांदा है तां उनहां खाली थांवां उत्ते फैकटरीआं अते पखानिआं दा गंदा पाणी भरिआ जा रिहा है। इस संबंधी खोज दी लोड़ है तां जु इनसानी मल मूतर धरती हेठ नां जावे सगों इस नूं सोध के खेती लई वरतिआ जावे।

खेती खोज नूं नवां मोड़ देण दी लोड़ है। अजिहीआं फ़सलां अते घट्ट पाणी दी लोड़ वालीआं किसमां विकसत कीतीआं जाण। सिंजाई दे नवें ढंग तरीके विकसत कीते जाण अते उनहां दी पालणा लई संजीदा यतन कीते जाण। सारीआं नहिरां अते खालिआं दी सफाई करके उनहां दे कंढे मज़बूत कीते जाण तां जो मींह दा पाणी उत्थे खहड़ा कीता जा सके। पिंडां दे छपड़ां नूं मुड़ सुरजीत कीता जावे। बारश दे पाणी नूं धरती हेठ भेजण लई वड्डी पध्धर उत्ते यतन करने ज़रूरी हन। हुण इस पासे कोई खास यतन नहीं हो रहे हन। गैर खेती लई वरते जा रहे पाणी दी गलत वरतों नूं रोकिआ जावे अते घट्ट तों घट्ट पाणी नाल गुज़ारा करन लई लोकां नूं सिख्खिअत कीता जावे। मई जून दे महीने फ़सलां दी काशत नूं उतशाहित नां कीता जावे। दालां, बाजरा, मक्की आदि दी काशत नूं उतशाहित करन लई उनहां दी घट्टो घट्ट समरथन मुल्ल उत्ते खरीद यकीनी बणाई जावे। बाजरे अते बासमती दी काशत नूं मकबूल बणाइआ जावे। अगेता झोना लगाउण दे रुझान नूं ठल्ल्ह पाई जावे। कदे सरकार नें इस उत्ते रोक लगाई सी जिस नाल पाणी दी चोखी बच्चत होई सी। पिंडां दीआं ढाबां अते खाळिआं नूं लोकां दे कबज़िआं विच्चों छुडा के मुड़ चालू कीता जावे। शहिरां दीआं पारकां विच्च घाह नूं पाणी लगाउण लई नियम बणाए जाण तां जो पाणी नूं बचाइआ जा सके। जेकर संजीदा यतन नां कीते गए तां पीण लई वी शुध्ध पाणी मिलणा मुशकिल हो जावेगा ते बोतलां दा बंद पाणी पीण लई मजबूर होणा पवेगा।

*****