साहित रतन जसवंत सिंघ कंवल 27 जून 2019 नूं सौ सालां दा हो गिआ है। उस नें अस्सी साल लिखण ते सौ साल जिऊंदे रहिण दा रिकारड रख्ख दित्ता है। विशव भर दीआं भाशावां विच्च शाइद ही कोई नामी साहितकार होवे जिस नें अस्सी वरहे लगातार लिखिआ होवे ते सौ साल जीविआ होवे। वडउमरे बरनारड शाअ, बरटरंड रस्सल ते खुशवंत सिंघ जिहे नामवर लेखक सैंचरी मारदे मारदे रहि गए। आख़र इह सैंचरी मारनी इक्क पंजाबी लेखक दे हिस्से आई। आलोचक ते लेखक, सभ मंनदे हन कि कंवल नें पंजाबी दे सभ तों वध पाठक पैदा कीते हन। पंजाबी साहित ते भाशा नूं उस दी बड़ी वड्डी देण है।
जे संत सिंघ सेखों पंजाबी साहित दा बोहड़ सी तां जसवंत सिंघ कंवल सरू दा रुख्ख है। उह वगदीआं ’वावां दे वेग विच्च झूंमदा है। कदे खब्बे लहिराउंदा, कदे सज्जे ते कदे वावरोले वांग घुंमदा है। उहदा तणा मज़बूत है ते जहड़ां डूंघीआं जिस करके झख्खड़ तूफ़ान वी उस नूं धरती तों नहीं हिला सके। उह वेगमत्ता लेखक है ते लोहड़े दा जज़बाती। उहदे रुमांचिक रउं विच्च लिखे वाक सिध्धे दिलां ’ते वार करदे हन। उस नें हज़ारां संवाद रचे जो नौजवान कुड़ीआं मुंडिआं दीआं डाइरीआं उत्ते चहड़दे रहे। उहदी प्रीत भिज्जी रुमांचिक शैली नें लख्खां पाठक पट्टे। डा. जसवंत गिल्ल उहदे नावल ‘रात बाकी है’ दी पट्टी ढुड्डीके आ बैठी सी।
उहदे बचपन दे दोसत महिंगे दे दस्सण मूजब उहदी मुढ्ढली पछाण ‘माहले का बंता’ सी। माहले का बंता निक्का हुंदा माल चारदा, कौडी खेडदा, छालां लाउंदा, शरारतां करदा, बातां पाउंदा ते हीर दीआं बैंतां गाउंदा सी। आंढ गवांढ ते आए गए दा जीअ परचाउंदा सी। कदे कदे डूंघीआं सोचां विच्च डुब्ब जांदा सी। सिर तों बाप दा साइआ जु उठ्ठ चुक्का सी। उदों किसे दे ख़ाब खिआल विच्च नहीं सी कि उह पंजाबी दा नामवर नावलकार बणेगा ते उहदे नां नाल उहदा पिंड ढुड्डीके होर मशहूर होवेगा।
उहदा जनम 27 जून 1919 नूं ढुड्डीके दी कपूरा पत्ती विच्च माहला सिंघ गिल्ल दे घर माता हरनाम कौर दी कुख्खों होइआ सी। उह पंज साल दा सी जदों उहदे बाप दा देहांत हो गिआ। उस दे दादे दा नां पंजाब सिंघ सी जो उच्चे लंमे कद्द दा सिरड़ी किसान सी। उह तड़के उठ्ठ के हल जोड़दा, पठ्ठा दत्था करदा ते सारा दिन मिट्टी नाल मिट्टी हुंदा रहिंदा। खेतां दी विरासत, किरत ते किरसानी कंवल नूं विरसे विच्च मिली। उहदीआं लिखतां विच्च वी किरसानी उहदे हड्डीं रची दिसदी है। उहदीआं लिखतां दे बहुते पातर किसान हन।
जदों जसवंत सिंघ कंवल दा जनम होइआ ढुड्डीके कच्चे कोठिआं वाला पिंड सी। कच्चे राह सन ते विंगीआं टेढीआं पहीआं ते पगडंडीआं। टावें टल्ले खूह सन जिनहां उत्ते हलट चलदे। हलटां दे कुत्ते टिकीआं रातां विच्च टिच्च टिच्च करदे। नेड़ले शहिर जगराओं ते मोगा सन जित्थों सौदा सूत लिआंदा जांदा। नेड़ला रेलवे सटेशन अजीतवाल दो कोह दूर सी। आउण जाण लई गड्डे जां यक्के दी सवारी हुंदी सी। सरदे पुज्जदे बंदे ऊठ घोड़े दी सवारी वी कर लैंदे। बहुते खेतां विच्च साल विच्च इक्को फसल हुंदी। चरागाहां खुल्ल्हीआं सन। घरां विच्च लवेरा आम सी। कंवल नें बचपन विच्च आपणे पिंड विच्चों जो प्रभाव लिआ उही उहदीआं लिखतां विच्च वार वार परगट हुंदा रिहा।
उहदे नावल ‘पूरनमाशी’ विचला ‘नवां पिंड’ कंवल दा बचपन ते जुआनी विच्च वेखिआ आपणा पिंड ढुड्डीके ही है। नावल दे आरंभ विच्च जिहड़ा खूह चलदा विखाइआ गिआ है उह उहदे घर नेड़ला खूह सी जो हुण पूरिआ जा चुक्का है। वरहिआं दी गरद नाल बेआबाद होइआ उह खूह उहदे नावल पूरनमाशी विच्च आबाद है जिस दी मौण उत्ते कदे बलराज साहनी वी बहिंदा रिहा।
ढुड्डीके उदों ज़िल्हा फिरोज़पुर दा पिंड सी। पंजाब उत्ते अंगरेज़ां दा राज सी। आरथिक मंदवाड़े करके किरती किसान फौज विच्च भरती होण अते मलाइआ सिंगापुर नूं निकलणे शुरू हो गए सन। सोके पैण कारन काल पैणे आम गल्ल सी। आए साल छोटीआं वड्डीआं पलेगां पैंदीआं जो चंगे भले बंदिआं नूं निगल जांदीआं। कंवल दे जनम वेले जल्ल्हिआंवाले बाग़ दा साका वरते नूं अजे ढाई महीने ही होए सन। उस तों पंज कु साल पहिलां गदरी बाबिआं नें देश दी आज़ादी लई गदर लहिर चलाई सी। उस लहिर विच्च ढुड्डीके दे वी कुझ गदरी बाबे शामल सन। ढुड्डीके गदर लहिर दा सब सैंटर बण गिआ सी जित्थे गदरीआं दीआं गुपत मीटिंगां हुंदीआं। ढुड्डीके विच्च ही 28 जनवरी 1865 नूं लाला लाजपत राए दा जनम होइआ सी। कंवल दे जनम समें ढुड्डीके ते चूहड़चक्क अंगरेज़ सरकार दीआं नज़रां विच्च ख़तरनाक पिंड सन जित्थे ताजीरी चौकी बिठाई गई सी।
ढुड्डीके पहिलां वैलीआं बदमाशां दा पिंड वज्जदा सी। फिर ढुड्डीके दी पछाण गदरी बाबिआं दे पिंड वजों बणी जो देश आज़ाद होण पिछ्छों लाला लाजपत राए दे जनम सथान वजों उभारी गई। जसवंत सिंघ कंवल नें ढुड्डीके नूं लेखकां दे पिंड वजों पछाण दित्ती। ढुड्डीके नूं हुण पंजाब ते भारत दा इतिहासक पिंड किहा जांदा है।
कंवल चार जमातां ढुड्डीके तों पहड़ के अठ्ठवीं जमात तक आपणे नानके पिंड चूहड़चक्क पहड़िआ। उत्थे ही चूहड़चक्क दा जंमपल लछमण सिंघ गिल्ल पहड़दा सी जो उस तों दो साल वड्डा सी। उह पंजाब दा सिख्खिआ मंतरी ते फिर मुख्ख मंतरी बणिआ जिस नें दसंबर 1967 विच्च विधान सभा तों पंजाब राज भाशा ऐकट पास करवा के पंजाबी नूं पंजाब सरकार दे सारे दफतरां विच्च अमली तौर ’ते लागू कीता। लछमण सिंघ गिल्ल दा इह कारनामा पंजाबी जगत विच्च सदा सलाहिआ जांदा रहेगा। उह पंजाबी लई जो कर गिआ उस तों बाअद पंजाब कोई होर मुख्ख मंतरी पंजाबी लई नहीं कर सकिआ। पंजाबी सूबे दे इक्क मुख्ख मंतरी नें तां अहुदे दी सहुं वी पंजाबी दी थां अंगरेज़ी विच्च चुक्की!
लछमण सिंघ गिल्ल ते जसवंत सिंघ कंवल दा समकाली गिआनी लाल सिंघ गुआंढी पिंड दौधर दे प्राइमरी सकूल विच्च पहड़िआ सी। इस नूं सबब्ब कहि लवो जां कुझ होर कि ढुड्डीके, चूहड़चक्क ते दौधर दे उह तिंने विदिआरथी पंजाबी भाशा दे वड्डे थंमह बणे। लछमण सिंघ गिल्ल नें पंजाबी नूं पंजाब दी राज भाशा दा दरजा दिवाइआ, गिआनी लाल सिंघ नें पंजाब दे सरकारी दफतरां विच्च पंजाबी भाशा लागू करन दा कारज निभाइआ अते जसवंत सिंघ कंवल नें पंजाबी सभावां, कनवैनशनां ते पंजाबी कानफरंसां करवा के अते पंजाबी साहित रच के पंजाबी साहित ते भाशा नूं अमीर बणाइआ। कदे उस नूं 'पूरनमाशी' वाला कंवल, कदे 'रात बाकी है' वाला नावलकार ते कदे 'लहू दी लोअ' वाला लेखक कहि के वडिआइआ जांदा रिहा। कदे नावलकार नानक सिंघ दा वारस ते कदे पंजाब दे पेंडू जीवन, ख़ास कर के किसानी जीवन दा मोढी नावलकार मंनिआ जांदा रिहा।
चहड़दी जुआनी विच्च उस नें मलाइआ विच्च चौकीदारे दी नौकरी कीती। फिर श्रोमणी गुरदवारा प्रबंधक कमेटी दी कलरकी कीती। 1947 दे उजाड़े पिछ्छों किरसानी करदिआं ते किताबां लिखदिआं दो वार पिंड दा सरपंच बणिआ। ढुड्डीके विच्च उच्च सिख्खिआ ते सिहत संभाल दे अदारे बणवा के पिंड दा मिसाली विकास कीता। भाशा विभाग पंजाब दा सलाहकार, केंदरी पंजाबी लेखक सभा दा जनरल सकत्तर, प्रधान ते सरप्रसत रिहा। उहदे सथापत कीते पंजाबी साहित ट्रसट ढुड्डीके नें सौ तों वध लेखकां नूं बावा बलवंत, बलराज साहनी ते डा. जसवंत गिल्ल यादगारी अवारड दित्ते। उह पंजाबी कनवैनशनां दा कनवीनर ते इंगलैंड विच्च पहिली विशव पंजाबी कानफरंस कराउण दा मोहरी रिहा। उस नें पंजाबी नूं देवनागरी लिप्पी विच्च लिखण ते हिंदी संसक्रित दी शबदावली विच्च खचत होण तों बचाउण विच्च अहिम रोल निभाइआ। उह पंजाब सकूल सिख्खिआ बोरड दा मैंबर वी रिहा।
उहदीआं पुसतकां दा लेखा जोखा लंमा चौड़ा है। केवल नावलां दी गिणती ही तीहां तों उप्पर है। पहिला नावल 'सच्च नूं फांसी' 1944 विच्च छपिआ जद कि आख़री नावल 'लध्धा परी नें चंन उजाड़ विच्चों' 2006 विच्च प्रकाशित होइआ। इनहां विचकार पाली, पूरनमाशी, रात बाकी है, सिवल लाईनज़, रूप धारा, हाणी, भवानी, हुनर दी जित्त, देवदास (अनुवाद), मित्तर पिआरे नूं, तारीख़ वेखदी है, जेरा, बरफ़ दी अग्ग, जंगल दे शेर, लहू दी लोअ, सूरमे, मनुख्खता, मोड़ा, मूमल, सुर सांझ, ऐनिआं विच्चों उठ्ठो सूरमा, अहिसास, ख़ूबसूरत दुशमण, नवां संनिआस, तौशाली दी हंसो, काला हंस, झील दे मोती, कीड़ी दा हंकार, हाल मुरीदां दा, खून के सोहिले गावीअहि नानक, रूपवती, मुकती मारग अते सुंदरां आद नावल छपे।
कहाणी संग्रहि 'कंडे' तों 'जसवंत सिंघ कंवल दीआं स्रेशट कहाणीआं' तक दरजन तों वध कहाणी संग्रहि हन जिनहां दे नां, ज़िंदगी दूर नहीं, संधूर, रूप दे राखे, फुल्लां दा माली, फुल्लां दी राणी, रूह दा हाण, हउका ते मुसकाण, माई दा लाल, गवाची पग्ग, जंड पंजाब दा, चिक्कड़ दे कंवल ते लंमे वालां दी पीड़ आद हन। दो कावि संग्रहि 'भावना' ते 'साधना' कंवल दे नां हन। गोरा मुख्ख सज्जणा दा, मरन मित्तरां दे अग्गे अते जूहू दा मोती तिंन रेखा चित्तरां दे संग्रहि हन। 'जीवन कणीआं' कावि खिआलां दी पुसतक है। 'पुंनिआ दा चानण' अते 'धुर दरगाह' जीवन यादां ते निज्जी अनुभव दीआं पुसतकां हन। कंवल दे अख़बारी लेखां दी गिणती सैंकड़िआं विच्च है जिनहां नूं दरजन दे करीब किताबां विच्च इकठ्ठे कीता गिआ है। उनहां दे नां, जित्त नामा, दूजा जफ़रनामा, सिख्ख जदोजहिद, जदोजहिद जारी रहे, कंवल कहिंदा रिहा, आपणा कौमी घर, हाल मुरीदां दा, साडे दोसत साडे दुशमण, पंजाब दा सच्च, सचु की बेला, पंजाबीओ जीणा है कि मरना, कौमी ललकार, पंजाब तेरा की बणूं अते रुहड़ चल्लिआ पंजाब आद हन। उहदे नावलां ते लेख संग्रहिआं दीआं दरजन तों वध ऐडीशनां छपदीआं रहीआं। उहदीआं अस्सी कु किताबां दीआं कुल कापीआं दस लख्ख तों वी वध्ध छप चुक्कीआं होणगीआं। इक्क कापी दी राइलटी दस वीह रुपए वी मिली होवे तां हिसाब ला लओ किंनी राइलटी मिली होवेगी? पंजाबी विच्च शाइद ही किसे होर लेखक नूं उहदे जिंनी राइलटी मिली होवे।
पहिली पुसतक ‘जीवन कणीआं’ तों आख़री पुसतक ‘धुर दरगाह’ तक पुज्जदिआं कंवल नें जीवन दे अनेकां रंग वेखे ते पाठकां नूं विखाए हन। चहड़दी जवानी विच्च उह हीर गाउंदा, कविता लिखदा, साधां संतां ते वैलीआं बदमाशां दी संगत करदा, वेदांत ते मारकसवाद पहड़दा, सज्जे खब्बे कामरेडां ते नकसलीआं दा हमदरद बणदा, प्रो. किशन सिंघ दे मारकसी नज़रीए तों सिख्ख इनकलाब वल्ल मोड़ा पाउंदा, सिख्ख होमलैंड दा समरथण करदा, खाड़कूआं दा हमदरद बण गिआ सी। भारत दे हुकमरानां ते सिआसी नेतावां नूं खुल्ल्हीआं चिठ्ठीआं लिखदा पंथ-पंथ ते पंजाब-पंजाब कूकण लग्ग पिआ सी। अख़ीर उह ‘पंजाब तेरा की बणूं?’ दे झोरे झुरन लग्ग पिआ है। हुण पंजाब दोखीआं दे वैण पा रिहा है!
ऐतकीं कैनेडा तों पंजाब आ के 9 दसंबर 2018 नूं मैं उहनूं मिलण गिआ तां उह धाअ के मिलिआ। सरीर भावें कुझ झंविआं लग्गा पर ‘मैं काइम हां’ दे बोल गहड़कवें लग्गे। पहड़न लिखण वाले कमरे विच्च उहदीआं फोटोआं विचकार डा. जसवंत गिल्ल दी फोटो वी लग्गी होई सी। कोठी उवें ही सी पर डा. जसवंत गिल्ल दी जी आइआं कहिण वाली मुसकराहट उत्थे नहीं सी। आला दुआला वैरागिआ जिहा लग्गा। 98 साल दी उमर विच्च लिखी उहदी आख़री पुसतक ‘धुर दरगाह’ मेज़ उत्ते पई सी। उहदे सरवरक उत्ते सतरां छपीआं हन: दिल दे तारिओ! रूह दे पिआरिओ! विछड़न दा वेला धक्का दे के आ गिआ ए। धक्के मारदे मेले नें इक्क दिन खिलरणा ही है। आओ रल मिल के इस मेले नूं यादगारी बणाईए। यारां दोसतां, पाठकां, लेखकां ते अनादी मेल मिलापीआं नूं, घुट्ट घुट्ट जफ्फीआं पा के मिलीए ते पिआर दीआं पक्कीआं लीहां नूं यादगारी बणाईए ...।
पुसतक दा समरपण है:
उनहां रूहां नूं दिल घुट्टवां धरवास।
विछड़े जिनहां दे फिर मिले नां यार।
जगदी रख्खो सदा जीण दी चाह।
मेल होएगा यारो धुर दरगाह।
-पाठक मित्तरां दा बेली
जसवंत सिंघ कंवल
पुसतक दा अंत इनहां शबदां नाल कीता है: मेरे पाठको! तुहाडा दोसत हत्थ जोड़, सिर निवा के ख़िमा मंगदा है। मेरी आख़री ख़ाहिश नूं हस्स के विदाइगी देण दी किरपा करो। तुहाडी मिलवरतण दा जफ्फीआं घुट्ट के बेहद्द धंनवाद। पिआर दर निघ्घा पिआर।
पंजाबी पिआरिओ! तुहाडे पिआर दा हाले वी देणदार करज़ाई,
तुहाडा आपणा पिआरा दोसत, हाणी-साथी ते हमराही भरा,
-डा. जसवंत सिंघ कंवल
उंज कंवल दी सिहत हाले ठीक ठाक है। दिसदा साफ है पर सुणदा काफी उच्चा है। कोई हाल चाल पुछ्छे तां आखदै, “मेरा तां चंगा पर पंजाब दा माड़ै।”
5 जनवरी 2019 नूं मैं फिर मिलण गिआ तां उह इक्को शिअर वार वार दुहराई गिआ:
हम जो गए तों राह गुज़र नां थी
तुम जो आए तों मंज़लें लाएं...
रात मैं उहदे कोल ही रिहा। बड़ीआं खुल्ल्हीआं गल्लां होईआं। सवेरे उठ्ठे तां उह ‘हम जो गए तुम जो आए’ वाला शिअर भुल्ल चुक्का सी। मैं उहदी हत्थ लिखत दी निशानी वजों इक्क कागज़ मेज़ तों चुक्क लिआ जो उस नें ताज़ा ही लिखिआ सी। उह पुराणे पैड दा अध्धा वरका सी। मैं तहि कर के बटूए विच्च पा लिआ। उस उत्ते लिखी पहिली सतर सी: काली गानी मित्तरां दी, गल्ल पा के लख्खां दी हो जाह। दूजी सतर सी: छोटीआं लड़ाईआं बंद। चहड़दी कला बुलंद! ते तीजी सतर सी: शकती बंदे नूं ललकारदी है; तेरी आई मैं मर जां, तेरा वाल विंगा नां होवे। कागज़ दे दोहीं पासीं वीह कु सतरां सन जिनहां दा इक्क दूजी नाल कोई ताल मेल नहीं सी। मैंनूं उह सतिआरथी दे ‘घोड़ा बादशाह’ दीआं सतरां वरगीआं लग्गीआं!
उस नूं लिखण दी प्रेरना गुरबाणी, सूफीबाणी, लोकबाणी ते वारस दी हीर तों मिली सी। उह प्रो. पूरन सिंघ, विकटर हिऊगो, चारलस डिकनज़, बालज़ाक ते टालसटाए वरगे लेखकां तों प्रभावित होइआ। उह भावें अलज़बरा नां आउण कारन दसवीं विच्च अड़ गिआ सी पर लिखण विच्च इंना अग्गे वधिआ कि उस नूं गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर नें डी. लिट्ट. दी आनरेरी डिगरी दे के सनमानिआ। पंजाब सरकार नें साहित रतन दा ख़िताब दित्ता। पंजाबी साहित अकाडमी ते भारती साहित अकाडमी नें वी आपो आपणे अवारड दित्ते। उस नूं सरवस्रेशट पुरसकार नाल वडिआइआ गिआ। सैमसंग कंपनी नें साहित अकाडमी दिल्ली राहीं टैगोर यादगारी अवारड दित्ता।
उस नूं बथेरे सिआसतदान ते साध संत मिलदे गिलदे ते आपणा सलाहकार बणाउंदे रहे। उह देस परदेस सैर सपाटिआं ’ते वी जांदा रिहा अते महिंजोदाड़ो दे खंडर ते विशव दे अजाइब घर वेखदा रिहा। उह देस परदेस दे साहित समागमां दीआं परधानगीआं करदा रिहा ते मेरे नाल कैनेडा दे कबड्डी मेले वी वेखदा रिहा। असीं इकठ्ठे कदे विसलां फड़ के ते कदे माईक फड़ के कबड्डी दे मैच खिडाउंदे रहे। मेरा उहदे नाल तीह साल बैठण उठ्ठण रिहा। सठ्ठ सालां तों उहनूं पहड़न ते मिलण गिलण दे सबब्ब बणदे रहे। 1967 विच्च उस नें मैंनूं ख़ालसा कालज दिल्ली तों पट्ट के ढुड्डीके कालज विच्च लिआंदा सी जित्थे मैं उहदे करके तीह साल टिकिआ रिहा। इह लेख तां ट्रेलर मातर है जिसदा विसथार मेरी हुणे छपी पुसतक ‘पंजाबीआं दा बाई जसवंत सिंघ कंवल’ विच्चों पहड़िआ जा सकदा है, जो पीपलज़ फो਼रम बरगाड़ी नें प्रकाशित कीती है।

