मार्च 01, 2026

writingDetail.created_by
By: प्रिं. कुसुम टाक

डिसलैकसीआ: सिख्खण नाल जुड़ी इक्क लुकवीं समस्सिआ

मौजूदा विद्दिअक ढांचे विच्च बच्चिआं दी बुध्धीमता नूं मापण दा आधार समें-समें ’ते लई जांदी प्रीखिआवां दौरान अंकां दी प्रापती तों है। जदों कोई बच्चा पहड़न-लिखण विच्च पिछ्छे रहि जांदा है तां अकसर उस नूं आलसी, लापरवाह जां नालाइक कहि के संबोधन कीता जांदा है। बच्चा किस समरत्था नाल पहड़-लिख रिहा है, उस दी बौधिक शखसीअत दा आधार है। पर कई वार इह वेखण विच्च आइआ है कि तेज़ मानसिक समरत्था वाले बच्चे पहड़ाई विच्च पिछ्छे रहि जांदे हन, जिसदा मुख्ख कारन डिसलैकसीआ (Dyslexia) सिध्ध हुंदा है। डिसलैकसीआ अजिही सिख्खण समस्सिआ है जिहड़ी बाहरी पख्ख तों दिखाई नहीं दिंदी, सगों अंदरूनी लुकवीं हुंदी है।

डिसलैकसीआ की है?

डिसलैकसीआ निओरोलौजीकल भाव मानसिक सिख्खण समस्सिआ है। इह अजिही समस्सिआ है जिस विच्च बच्चे नूं पहड़न-लिखण, अख्खरां दी पछाण, शबद-जोड़ उचारन विच्च मुशकल पेश आउंदी है। इह किसे किसम दी बीमारी जां घट्ट बौधिक पध्धर दी सूचक नहीं है। इस समस्सिआ नाल जूझ रहे बच्चे सिरजणातमक, सुपनशील तारकिक हुंदे हन पर परंपरागत सिख्खण ढंग उनहां लई चुणौतीपूरन बण जांदा है। मौजूदा विद्दिअक ढांचा डिसलैकसीआ दी समस्सिआ दा साहमणा कर रहे बच्चे विच्च गुणां दी पछाण करन विच्च असफल सिध्ध होइआ है। सिख्खिआ ढांचे विच्च ‘इक्को तक्कड़ी सभनां लई’ होण करके अजिहे बच्चे हाशीए ’ते चले जांदे हन।

डिसलैकसीआ दे लछ्छण:

डिसलैकसीआ दे लछ्छण हरेक बच्चे विच्च वख्खो-वख्खरे हो सकदे हन। बच्चा अख्खरां नूं गलत लिख दिंदा है जां लिखण समें अख्खरां नूं छड्ड जांदा है, अख्खरां जां शबदां दा गलत उचारन करदा है, पाठ पहड़न समें बच्चा काफी समां लैंदा है जां सौखे शबद वी भुल्ल जांदा है। बच्चे नूं गणित विशे विच्च अंकां दी लड़ीवारता नूं समझण विच्च औखिआई आउंदी है। इनहां मुशकलां करके बच्चे विच्च आतम-विशवास दी घाट पैदा हो जांदी है, जिस करके बच्चा आपणे-आप नूं होरनां मुकाबले हीण समझण लग्ग जांदा है। डिसलैकसीआ प्रभावित बच्चिआं नूं आम तौर ’ते अधिआपकां, मापिआं अते समाज वल्लों हीणता दा साहमणा करना पैंदा है। उनहां नूं कमज़ोर विदिआरथी दी श्रेणी विच्च रख्खिआ जांदा है जिस नाल बच्चिआं दा मनोबल टुट्ट जांदा है। लगातार अकादमिक असफलता अते घरेलू झिड़कां बच्चिआं अंदर भैअ, निराशता अते तणाअ दा माहौल सिरजदे हन।

डिसलैकसीआ दे कारन:

डिसलैकसीआ दी समस्सिआ आमतौर ’ते जैनेटिक हुंदी है। जेकर माता-पिता जां नज़दीकी सके-संबंधी नूं इह समस्सिआ हुंदी है तां अग्गे विरासती तौर ’ते बच्चे विच्च वी हो सकदी है। इस तों बिनां दिमाग दे उह हिस्से जो पहड़न अते भाशा नाल संबंधित हुंदे हन, उनहां दी किरिआ शकती वख्खरी हुंदी है। धुनातमक/फोनौलोजीकल जागरूकता - अख्खरां दीआं धुनीआं दी समझ, जोड़ अते पछाण विच्च औखिआई वी इक्क कारन है। गरभ अवसथा दौरान पोशण दी घाट, बिमारीआं जां नशीले पदारथां दा सेवन वी डिसलैकसीआ दा कारन हो सकदा है। प्रीमैचिउर जनम, जनम समें आकसीजन दी घाट नाल वी बच्चे दा मानसिक पध्धर प्रभावित हो सकदा है। इस तों बिनां मुढ्ढली अवसथा विच्च ढुकवें सिख्खण दी घाट जां भाशाई वखरेवें करके वी इह समस्सिआ पैदा हो सकदी है।

डिसलैकसीआ दी पछाण अते छुटकारा:

जेकर समें सिर डिसलैकसीआ दी पछाण कर लई जावे तां इह बच्चे दे सुनहिरी भविख्ख लई वरदान साबत हो सकदी है। मुढ्ढले सिख्खण पध्धर ’ते ही इसदी पछाण करके बच्चे नूं लोड़ींदी सहाइता अते विशेश सिख्खण समग्गरी राहीं इस समस्सिआ दा हल्ल कीता जा सकदा है। मनोविगिआनी अते सपैशल टीचर आडीओ विज़ूअल, टाईपिंग, पठन-समग्गरी, कंपिऊटर आधारित टूलज़, टैकसट-टू-सपीच, ओपन डाइलैकसिक फौंट आदि टैसटां राहीं डिसलैकसीआ दी पछाण करके, निदानातमक रणनीती बणाई जा सकदी है।

मौजूदा सिख्खिआ ढांचा ‘सभनां लई इक्को माप’ आधारित है, जो ठीक नहीं। डिसलैकसीआ दी समस्सिआ नाल जूझ रहे बच्चिआं लई विशेश उपराले दी लोड़ हुंदी है। उहनां लई सिख्खण दे वख्खरे ढंग/नुकते, वाधू समां, मौखिक प्रीखिआवां अते आडीओ-विज़ूअल साधनां दी वरतों जिआदा लाभदाइक सिध्ध हो सकदी है। मापिआं नूं इस बाबत जागरूक करन दे नाल-नाल अधिआपकां नूं विशेश सिखलाई दित्ती जाणी चाहीदी है तां जो बच्चिआं दा सही मारगदरशन हो सके। बलाक पध्धर उत्ते नियुकत विशेश अधिआपक इस विच्च वड्डमुल्ला योगदान पा सकदे हन। मापिआं दी इह नैतिक जिंमेवारी बणदी है कि उह आपणे बच्चिआं वल्ल खास धिआन देण। उह होरनां बच्चिआं नाल तुलना तों गुरेज़ करन। मापे बच्चिआं नूं हल्लाशेरी दिंदे होए उहनां विच्च आतम-विशवास दिखाउण तां जो उह समाज विच्च आपणी होंद बणा सकण। बच्चिआं उत्ते किसे वी तरहा दा मानसिक दबाअ बणाउण तों गुरेज़ कीता जावे किउंकि बच्चिआं दे सकारातमक पख्खां नूं उजागर करना मापिआं दी ज़िंमेवारी बणदी है।

डिसलैकसीआ कमीं नहीं है, वख्खरी योगता है:

डिसलैकसीआ किसे किसम दी कमीं नहीं सगों इह इक्क वख्खरी योगता है। इतिहास इस गल्ल दी गवाही भरदा है कि डिसलैकसीआ नाल प्रभावित लोकां नें आपणे खेतर विच्च जगत प्रसिध्धी हासल कीती है। मंनिआ जांदा है कि महान साइंसदान अलबरट आइनसटाईन, थामस ऐडीसन, लिओनारडो दा विंची, पहिले अमरीकी राशटरपती जारज वाशिंगटन, मशहूर कलाकार टाम करूज़, प्रसिध्ध खिडारी लुइस हैमिलटन, ऐपल दे संसथापक सटीव जाबस डिसलैकसीआ दी समस्सिआ नाल प्रभावित रहे हन। इनहां दीआं प्रापतीआं दसरसाउंदीआं हन कि डिसलैकसीआ विअकती दी कामयाबी विच्च असफलता दी सूचक नहीं। जेकर परिवार, सकूल अते समाज मिल के निरधारित टीचे वल्ल चल्लण तां इस “अदिख्ख चुणौती” नूं नवीं संभावना विच्च बदलिआ जा सकदा है।