" ओए कौण ऐ बई........? बलवंत सिंघ नूं लग्गिआ जिवें कोई उहनां दे बूहे अग्गे आ के रुकिआ होवे।
" असीं आं चाचा जग्गे हुरीं तेरे कोल कंम आए आं। " बाहरों आवाज़ आई। बलवंत सिंघ नें बाहरला बलब जगा दित्ता।
" ऐनी रात नूं की कंम पै गिआ भाई ? उस नें बूहा खोल्हदिआं पुछ्छिआ।
बलवंत सिंघ नें जग्गे दे नाल खहड़े मुंडे वल्ल गहु नाळ तक्किआ ।
"इह मेरी भूआ दा मुंडा विकरम , कहिंदा सी मैं वी देखणै, नानके पिंड वोटां किवें पैंदीआं नें।" जग्गे नें मुसकराउंदिआं किहा। ऐने नूं अध्धखड़ उमर दा बंदा हरदेव सिंघ वी उनहां नाल आ रलिआ।
बलवंत सिंघ नें बड़े अदब नाल उनहां नूं अंदर बुलाइआ। उह बहुत काहली विच्च सन। बिनां कुझ्झ कहे ही उनहां नें दो बोतलां मेज ते रख्ख दित्तीआं इक्क शराब दी दूजी कोका कोला ।
"कल्ल्ह नूं खिआल रख्खणा बलवंत सिआं वोट लाल सिंघ नूं पाउणी ऐ आपां । किसे होर चीज़ दी लोड़ ऐ तां दस्स देईं । " हरदेव सिंघ नें किहा।
बलवंत सिंघ दे कंनां विच्च दी सेक निकलण लग्गा । लाल सिंघ हमेशां पुठ्ठे सिध्धे तौर तरीके वरतदा सी। पहिलां पंच बणदा रिहा, पिछली वार सरपंच बणिआ। हुण फिर सरपंची दा उमीदवार सी। उस दी सरपंची दौरान पिंड विच्च नशिआं दी आमद वध गई। लोक कहिंदे सन कि सरकारी लीडरां दी गंढ तुप्प नाल नशे चल्लदे सन। " चक्को बोतलां .....मैं किहा बोतलां चक्को ।" उस नें गुस्से विच्च आ के किहा।
उस नें आपणे गातरे पाई क्रिपान अग्गे करदिआं किहा,"ओए......थोनूं आह नी दिसी ? "
" इह पा के वी लोक बथेरा कुश करी जांदे नें चाचा।............ किसे रिशतेदार दे कंम आ जांदी। " जग्गे नें दब्बवीं आवाज़ विच्च किहा। गल्ल वधण दे डरों उनहां नें शराब दी बोतल चुक्क लई, दूजी बोतल बलवंत सिंघ नें चुक्क के फड़ा दित्ती। बिनां कुझ्झ बोलिआं उस नें हत्थ जोड़ के जाण दा इशारा कर दित्ता।
" मैं इहनां नूं किहा सी बई पंजे उंगलां बराबर नहीं........।" हरदेव सिंघ बूहे दे बाहर हुंदिआं बलवंत सिंघ दे मोढे ते हत्थ रख्ख कहिण लग्गा ही सी कि उस नें बड़े अदब नाल उस दा हत्थ परे कीता, दोवें हत्थ जोड़े ते ठाह देणे बूहा बंद कर दित्ता।
" हुण कीहतों बेइज़्ज़ती कराउणी ऐ चाचा ? " जग्गे नें मुसकड़ीएं हस्सदे धीमी आवाज़ विच्च पुछ्छिआ।
" वोटां लैण वासते सारा कुश झल्लणा पैंदै जग्गिआ।" उस नें जंटे दे घर दा बूहा खड़काउंदिआं किहा।
शाइद अंदर किसे नूं सुणिआ नहीं सी । उस नें जंटे नूं फोन कीता। थोहड़ी देर बाअद बूहा खुल्ल्हिआ। जंटे दे मूंह विच्चों शराब दी बू आ रही सी। सारे जणे अंदर लंघ गए। जंटा तूड़ी वाले कोठे वल्ल चला गिआ। जंटे दी बेबे नें सभ नूं बैठण लई किहा।
" नां जी बैठणा नी असीं , किसे चीज़ दी लोड़ होवे तां दस्सिओ। " जंटे दी मां तां कुझ्झ नां बोली, पर उस दे घरवाली बोल पई,
" ऐतकीं शराब दीआं बोतलां नीं लै के आए चाचा जी ? पिछली वार तां थोडी दित्ती मुखत दी शराब पी के एहदी इक्क लत्त टुट्टी ती, हुण दूजी वी तुड़ा लैंदा, फेर मैं एहनूं रेहड़ी 'च बठा के मंगण वग जिआ करूं। "
" है कमळी मंगण किउं वग जिआ करेंगी तां ही तां कहि रहे आं भाई किसे चीज दी लोड़ होवे दस्सिओ।" हरदेव सिंघ हिंमत जिही इकठ्ठी कर के बोलिआ।
" ढेर रुपईआं दा एहदी लत्त ते लग्ग गिआ, अजे वी लंगड़ा तुरदै। पंज साल हो गे रोज पींदै दारू। जमीन जिहड़ी हैगी भोरा ओहनूं वाढा धर लिआ बेचण नूं। करजे नाल बाळ बाळ बिंनहिआ पिऐ साडा। कंम एहतों नीं हुंदा । एह निआम मिलिऐ मुखत दी पी के। नाळे पहिलां भोरा नीं पींदा ती .............। हुण देख लो की कर सकदे ओं तुसीं। " शाइद वरहिआं दी तकलीफ़ उसदे अंदर भरी होई सी।
" इह तां किसमत दीआं खेडां नें ,तूं चुप्प कर कुड़े। "।" जंटे दी बेबे नें हउका लैंदिआं किहा।
" चंगा बेबे एहनां नूं कहि दे नशिआं दी थां ते एहा जा जहिर वंडिआ करन जिहड़ा इक्क बारी खा के खतम हो जे बंदा.........।" उस दा रोण निकल गिआ उह अंदर चली गई।
"हुण तां अहे जे नशे वी चल्ल रहे नें, रोज मरदे नें मावां दे पुत्त, जिहड़े सिहरे सिरां ते सजणे हुंदे नें, उह अरथीआं नाल बंनहे जांदे नें......... बहि जे बेड़ी नशे बेचण वालिआं दी .........।" जंटे दी मां दे अंदरों बद दुआ निकली।
"जग्गे बाई मैं बाहर जा के खहड़दां ........।" विक्की नें जग्गे दे मोढे ते हत्थ रख्ख के किहा। शाइद उस कोलों इह सारा कुझ्झ देखिआ नहीं सी जा रिहा। सारे पासे संनाटा छा गिआ। किसे विच्च वी बोलण दी हिंमत नहीं सी।
" कोई नां चाचा , पा दिआंगे वोट, साडा किहड़ा जोर लग्गणै। " जंटा परने नाल कप्पड़िआं ते लग्गी तूड़ी झाड़दिआं बोलिआ।
" चंगा हुण दारू पीणी छड्ड दे सिआणा बण।"
उस दे मोढे ते हत्थ धरदिआं हरदेव सिंघ बोलिआ।
" जे एहने दारू पीणी छड्ड ती, फेर उहनूं कौण पीऊ, जिहड़ी तूड़ी 'च लुको के आइऐ।" जंटे दे घरवाली फिर बाहर आ गई।
उह काहले कदमीं तूड़ी वाले कोठे वल्ल गई। तंगळी चुक्की ते तूड़ी फरोलण लग्गी। छेती ही शराब दीआं दो बोतलां उस दे हत्थ लग्ग गईआं।
" रुक जो चाचा जी, आह लै जो आपणीआं....।" उस नें दोवें बोतलां हरदेव सिंघ दे हत्थां विच्च फड़ा दित्तीआं। उनहां दे बाहर हुंदिआं ही उस नें दरवाज़ा बंद कर दित्ता।
" चाचा आपां दित्ती तां इक्क बोतल सी। " जग्गे नें किहा।
" चुप्प कर ओए उहने तां सहुरी नें ऊईं बलड्ड वधा लिआ। "
" बेबे उहने तां मेरी बोतल वी चक्क के फड़ा 'ती मैनूं लग्गदै। " जंटे नें आपणी मां नूं किहा।
" हुण नां कहीं उहनूं कुश। की करे बचारी उह वी तपी पई ऐ। जदों आई सी ऐस घर विच्च कदे ऊची 'वाज 'च गल्ल नीं सी करदी........ते हुण....।"
बोतलां वंडण वालिआं नें अगले घर दा दरवाज़ा जा खड़काइआ, पर पता नहीं किउं उहनीं पैरीं वापस मुड़ पए । कुझ्झ घर छड्ड दित्ते।
"इह घर किउं छड्ड ते बाई ? " विकरम नें जग्गे नूं पुछ्छिआ।
" एहनां दा मुंडा वी खहड़ै सरपंची विच्च हरजीत। मुंडा तां बहुत सिआणै, पर पता नहीं किउं तुर पिआ पुठ्ठे पासे। " जग्गे नें किहा।
"जे सिआणे समझदार लोक ऐस पासे आउणगे तां ही सुधार हो सकदै।" विक्की नें किहा।
होर अग्गे गए दरवाज़ा खुल्ल्हा सी ,पैरां दा खड़का करके अते खंघूरे मार के आपणे आउण दी सूचना घर वालिआं नूं दित्ती। इक्क बज़ुरग साहमणे बैठा सी। सारिआं नें उस नूं हत्थ जोड़ के फतिह बुलाई ते गोडिआं नूं हत्थ लाए। बज़ुरग नें असीसां दित्तीआं, "जिउंदे वसदे रहो, जवानीआं माणो........।
" होर ताइआ सरीर नूं कैम रख्खण लई देवां भोरा।" जग्गे नें खीसे विच्च हत्थ पाउंदिआं किहा।
" नां नां........इहदी लोड़ नीं आपां नूं, हुण जीहदे कोल जाणै, उहदे नाम दा नशा चाहीदै बस्स।"
उस नें कंबदे हत्थ जोड़दिआं आखिआ।
" कल्ल्ह नूं मैं पुआ लिआऊं वोट थोडी। " जग्गे नें थोहड़ा कोल हुंदिआं किहा।
" अछ्छा ! ........... तेरी ताई नूं मुक्किआं कई साल हो गे, कहिंदे नें वोट उह वी पा जांदी ऐ । " बज़ुरग नें विअंगमई हासा हस्सदिआं किहा।
सच्चीं वोटां वाली सूची विच्च कई जिउंदिआं दे नाम कट्टे होए सन ते मुरदिआं दे चल्ल रहे सन ते मुरदे वोट वी पा जांदे सन। उहनां बज़ुरग नाल गल्ल करनी चाही.... पर बज़ुरग नें उहनां दीआं गल्लां दी कोई हामी नां भरी।
" चंगा ताइआ फेर चलदे आं। " सभ नें हत्थ जोड़े।
" चाचा हुण चल्लीए घरां नूं ।" जग्गे नें हरदेव सिंघ नूं पुछ्छिआ।
" आह बोतलां तां अजे सारीआं पईआं नें। होर देख लो जीहनूं देणी ऐ ,फिर अगलिआं आखणा वोटां पक्कीआं नीं होईआं ।" हरदेव सिंघ नें किहा।
" बोतल इक्क वध गी चाचा , ऐतकीं नी शराब नाल वोटां पैणीआं, रब्ब आसरे छड्ड दिओ हुण तां........ " जग्गे नें बोतलां वाला झोला संभालदिआं किहा।
रात दे गिआरां वज्ज चुक्के सन । विक्की नूं इह सारा कुझ्झ देख के हैरानी ते तकलीफ़ हो रही सी।
" यार वीरे तुसीं इह सारा कुश किवें कर लैंदे ओ। लोक शराब दीआं बोतलां लैणीआं नीं चाहुंदे, तुसीं धक्के नाल ई......। आपणी बेइज़्ज़ती करवाई जाने ओ। " विक्की नें जग्गे नूं पुछ्छिआ।
"ऐतकीं पता नहीं की हो गिआ, पहिलां तां मंग मंग के लैंदे सी । हुण जनानीआं मूहरे हो हो जवाब दिंदीआं नें। आह, ठंढे दीआं बोतलां जनानीआं नूं खुश करन लई मंगवाईआं नें सारीआं। " जग्गे नें किहा।
" औरतां ही सभ तों वध्ध दुख्ख भोगदीआं नें परिवार दा जे कोई जीअ नशेड़ी हो जे, इस लई अज्ज तुहाडे साहमणे डट के खहड़ गईआं........मैं तां इक्क गल्ल कहिनां, जे पिंड वासीआं दी हर समस्सिआ दा हल्ल हुंदा रहे। करज़ाई किसानां ते मज़दूरां दा इंना कु खिआल रख्खिआ जावे कि कोई उहनां नूं ऐना ज़लील नां करे कि उह आतम-हत्तिआ करन लई मजबूर हो जाण। पिंड वासीआं नूं दिखावे दी दुनीआं विच्चों बाहर कढ्ढिआ जावे। खेती तों इलावा लाहेवंद कित्ते अपनाउण दी सिखलाई दा प्रबंध कीता जावे, सरकारी योजनावां दा पूरा फाइदा लिआ जावे तां जो किसान ते मज़दूर इज़्ज़त दी ज़िंदगी जिउं सकण ...........। जे इह सारे कंम हुंदे रहिण तां लोक सरब संमती नाल ही चुण लैंदे ऐ ।"
" तेरीआं गल्लां तां भाई बहुत चंगीआं लग्गदीआं नें ,पर ......है बहुत औखा कंम। " हरदेव सिंघ नें किहा।
" कोई औखा कंम नहीं जी, बुरे कंम करने औखे नें, जिवें हुण रात दे हनेरे विच्च आपां फिरदे आं चोरां वांग । ......जे पिंड दी पंचाइत चाहे तां पिंड नूं शानदार बणाइआ जा सकदै , लोड़ है पारटीबाजी ते सुआरथपुणे नूं छड्ड के कंम करन दी, सारे पिंड वासीआं नूं आपणे परिवार दे जीअ समझण दी। कई पिंड नमूने दे पिंड बण चुक्के हन । सरब-संमती नाल सरपंच बणा के सरकार वल्लों मिली गरांट नाल पिंड दा कुझ्झ सुआर लैंदे नें। हुण लोक बहुत सिआणे हो गे।"
" हुण तां मैं वी सोचदां बई आह फोकी फूं फां छड्ड के कोई चज्ज दा कंम करदे। जिहड़े आह पिंड दे मुंडे नशे करन लग्गे नें, बहुते तां छोटीआं वड्डीआं वोटां विच्च वंडे नशिआं करके लग्गे नें। हुण उत्तों दी पै गई नशिआं दी बिमारी, संभालिआ नीं संभलदी । पहिलां लोकां दे लाए नशिआं ते , हुण डर लग्गदै , किते आपणे वी..........।" हरदेव सिंघ गल्ल पूरी कीते बिनां ही चुप्प हो गिआ जां फिर इस करके चुप्प हो गिआ कि आपणिआं दे नशेड़ी होण बारे सोचणा वी कंबा के रख्ख दिंदा है कहिणा तां दूर दी गल्ल है।
" किंना चिर बचा सकोगे आपणिआं नूं। हां, इक्क उमीद है कि पंच सरपंच इहो जिहे बणाओ जिहड़े नशा मुकत पिंड बणा सकण। तुसीं आप ही नशे वंडदे ओ ते उमीद करदे ओ तुहाडे आपणे घर बचे रहिण.....। जो बीजोगे उही तां वढ्ढोगे नां।" विकरम दीआं गल्लां नें हरदेव सिंघ ते जग्गे नूं अंदर तक्क झंजोड़ के रख्ख दित्ता।
" असीं तां काहनूं बीजदे आं भाणजिआ, साडी तां डिऊटी ला दिंदे नें। " हरदेव सिंघ नूं विक्की दीआं गल्लां सुण के शरमिंदगी महिसूस होई।
उह तिंने पिंड दी सत्थ विच्च पुराणे ढठ्ठे खूह ते बैठे गए । खूह दे उत्ते वड्डे वड्डे फट्टे किल्ल गड्ड के कसे होए सन। पिंड दे लोकां नें शाइद किसे वहिम करके खूह मिट्टी नाल नहीं सी पूरिआ। विकरम ते हरदेव सिंघ गल्लां कर रहे सन। जग्गा कुझ्झ नहीं सी बोल रिहा । अध्धी तों वध्ध रात बीत चुक्की सी। खूह विच्चों थोहड़ी देर बाअद कोई आवाज़ आउंदी। इक्क वारी तां हरदेव सिंघ डर के खहड़ा हो गिआ।
"बहि जा चाचा दो मिंट चल्लदे आं।" जग्गे नें किहा।
विकरम बैठा रिहा, थोहड़ी देर बाअद जग्गा खहड़ा हो गिआ ।
" निब्बड़गीआं सारीआं.......? " विक्की नें पुछ्छिआ।
" तैनूं किवें पता लग्गिआ...? जग्गे नें सवाल कीता।
" की हो गिआ...? हरदेव सिंघ नें वी सवाल कीता।
" चाचा बोतलां खूह 'च सिट्टतीआं। अगलिआं नें आपां नूं वंडण लई दित्तीआं , चंगा होइआ किसे नें नहीं लईआं । किउंकि विक्की नें आपणा भाशण तां देणा ई सी, मासटर जु होइआ भावें प्राईवेट ई ऐ। सरकारीआं दी डिऊटी पता नहीं तां ही ला दिंदे नें कि कोई लोकां दीआं अख्खां ही नां खोल्ह देवे किते ।" जग्गे नूं अंदरों चंगा महिसूस हो रिहा सी। तिंने जणे हस्स पए।
" चलो कल्ल्ह नूं देखदे आं की बणदै।" हरदेव सिंघ नें किहा ।
घर आ के हरदेव सिंघ विकरम बारे सोच रिहा सी। किंनीआं सच्चीआं गल्लां कीतीआं उस नें। इहो जिहे सिआणे पहड़े-लिखिआं अग्गे बुराईआं किवें टिक सकदीआं नें जीहने मेरे वरगे नूं हिलिआ के रख्ख दित्ता। उस दा जीअ कीता कि उस दा पुत्तर वी वड्डा हो के विकरम वरगा बणे। इह रात तां उह वोटां दे भुगतान बारे सोचदा हुंदा सी, पर अज्ज विकरम दीआं कीतीआं गल्लां उस नूं सकून दे रहीआं सन। नींद तां उस दीआं अख्खां दे किते नेड़े-तेड़े वी नहीं सी। उध्धर जग्गे दा वी इही हाल सी, विकरम उस तों छोटा सी, पर अंतां दी सिआणप सी उस विच्च। जे किते मैं वी पहड़ाई अध्ध विचाले नां छड्डी हुंदी....। इह सोचदिआं पता नहीं किहड़े वेले उस दी अख्ख लग्ग गई।
दूसरे दिन लोक वोटां पा रहे सन, पर किधरे कोई बहुता रौला नहीं सी। खूह वरगी चुप्प छाई होई सी। हरदेव सिंघ नें जग्गे कोल आ के किहा, " ऐतकीं जो होणा ती हो गिआ अगली वार बंदा देख के नाल खहड़िआ करांगे। " जग्गे नें वी हामी भरी।
" ऐतकीं वोटां दा कुश नी पता लग्गदा किध्धर नूं भुगत रहीआं नें । चुप्प -चुप्पीती वोट नुकसान तां कर सकदी ऐ पर हरा नहीं सकदी आपणे आळिआं नूं। शाम नूं जलूस कढ्ढणै जित्त के..... जीप शिंगार के खहड़ा रख्खी ऐ। दारू तों बिनां होर नशे पत्ते दा वी इंतजाम कर रख्खिआ, हुण तां सारा कुश गलत जिहा लग्ग रिहै मैनूं तां.........। विकरम कित्थे ऐ ? " हरदेव सिंघ नें पुछ्छिआ।
" उह चलिआ गिआ तड़के, मैं बथेरा किहा सी रहिण नूं। " जग्गा ते हरदेव दब्बवीं सुर विच्च गल्लां कर रहे सन।
शाम हो चुक्की सी लाल सिंघ दे घर दीआं औरतां नूं धुड़कू लग्गिआ पिआ सी किउंकि जित्तण तों बाअद मीट शराबां पता नहीं होर की कुझ्झ खाधा पीता जावेगा। हो सकदै किसे नवें मुंडे नूं नवें नशे दा सुआद चखाइआ जावे ते किसे होर घर नूं पट्टण दी शुरूआत होवे। ' हे वाहिगुरू सुख्ख रख्खीं ।' सारा दिन इसे तरहां हत्थ जोड़दिआं लंघिआ उहनां दा। सकूल वाळे पासिओं मुंडीहर दीआं चीकां किलकारीआं दी लहिर उठ्ठी ते पलां विच्च ही शांत हो गई। सारे लोकां विच्च कुरबल कुरबल शुरू होई। कहिंदे नें नवां मुंडा हरजीत फसवीं टक्कर दे गिआ लाल सिंघ नूं, गिणती दुबारा होवेगी। हरजीत दीआं इक्क जां दो वोटां वध गईआं। लाल सिंघ तां आपणी पख्ख दे पंच वी नहीं जिता सकिआ। गिणती दो वार होई रद्द कीतीआं वोटां वालीआं परचीआं वी घोख घोख के देखीआं गईआं, पर नतीजा उही। लाल सिंघ बौखला गिआ तीजी वार गिणती लई कहिण लग्गा डिऊटी वाले अमले नें समझाउण दी कोशिश कीती ,पर उह आपणी जिद्द ते अड़ गिआ।
"आह लओ जी ए. डी. सी. साबह नाल गल्ल करो।" लाल सिंघ नें फोन प्रीज़ाईडिंग अफसर दे कंन नाल लाउण दी कोशिश कीती। उनहां गल्ल करन तों नांह कर दित्ती। कुझ्झ पलां बाअद ही प्रीज़ाईडिंग अफसर नूं फोन आइआ।
" मैं ए.डी.सी. बोलदां लाल सिंघ दी वोट वधा दिओ। " उधरों आवाज़ आई। प्रीज़ाईडिंग अफसर नें डिऊटी अधिआपकां नूं दस्सिआ।
"वैसे वी इह लोक बड़े तिकड़मबाज़ हुंदे नें, किसे होर तों करवा 'ता होणा फोन ।" इक्क अधिआपक नें किहा।
"जो मरज़ी कही जाण नतीजा उही रहेगा जो है।" सारी टीम दी सहिमती सी इस गल्ल ते।
तीजी वार गिणती होण ते वी नतीजा उही रिहा। नतीजा ऐलानिआ गिआ। लाल सिंघ केस करन दी धमकी दे के बाहर आ गिआ। आपणे भतीजे दे मोटरसाईकल 'ते बैठ के घर वल्ल चला गिआ। हौली-हौली उस दे हमाइती वी खिसकणे शुरू हो गए। कुझ्झ तमाशबीन खहड़े रहे। हरजीत दे हमाइतीआं नें नाअरेबाज़ी करनी शुरू कीती, पर हरजीत नें हत्थ जोड़ के चुप्प करा दित्ता ते सारिआं दा धंनवाद कीता। हरदेव सिंघ ते जग्गा थोहड़ी दूरी ते खहड़े सभ कुझ्झ देख रहे सन ।
" लग्गदै विच्चों ही बंदे गद्दारी कर गे।" लाल सिंघ दे समरथकां विच्चों इक्क नें जग्गे हुरां वल्ल देख के किहा , जग्गे हुरां नूं रौले विच्च कुझ्झ सुणाई नां दित्ता।
हरजीत नें सारिआं नूं आपणे आपणे घर जाण लई किहा किउंकि रात अध्धी तों वध्ध लंघ चुक्की सी। हरजीत नें जग्गे हुरां कोल आ के उनहां दा वी धंनवाद कीता।
" पर असीं तां विरोधी धिर दे बंदे आं। " हरदेव सिंघ नें किहा।
" शाइद तुहानूं नहीं पता विकरम ते मैं इकठ्ठे पहड़दे सी कालज विच्च ।" हुण जग्गे दी खुशी दा कोई टिकाणा नहीं सी।
" कल्ल्ह नूं मिलदे आं फिर ।" हरजीत नें दोवां नाल हत्थ मिला के विदा लई।
" ......ते आखर नूं नशा हार ई गिआ चाचा। " उस दे मूंहों आप मुहारे निकल गिआ।
"हां जे लोक आपणी मरजी ते आ जाण कहिंदे कहाउंदिआं दीआं गोडणीआं लवा दिंदे नें।....... चल्ल चल्लीए घर नूं हुण तां सवेर होण वाली ऐ।"
" सवेर तां हो चुक्की ऐ चाचा.....।" उस नें हरजीत वल्ल देखदिआं किहा।

