''छिंनो! सुणिऐं सज्जण वाला साक 'भकनीएं' भिल्ली नूं करन नूं मंनदे नें?''
जसवंत आपणे दोसत सतिनाम वल्ल वेख के मुसकराइआ। उहदे बोलां विचली टेढ छिंनो नें समझी नां। डंगरां हेठों गोहा खिच्चदी दे हत्थ रुक गए।
''वे काहनूं वीरा! असीं तां बथेरे तरले मिंनतां कीते। उह अग्गों आखदे नें.....तुहाडा मुंडा कमला ऐ।''
छिंनो नें हउका लिआ। उहनूं सज्जण दे भर जवानी विच गुज़र जाण दा अफ़सोस सी ते भिल्ली नूं साक नेपरे नां चहड़न दा वी।
''अणिआं! साडा वी तां जी करदै साडी अंस-बंस होवे। साडे मरन पिछों साडा वी कोई नां लैण वाला होवे। ओधर करमां मारी धी दे घर वी कोई औलाद नहीं हुंदी। मैं आहनी आं.....उहदे घर ई बाबा शाह मदार, लख्खां दा दाता, कोई निक्का निआणा दे देवे...''
उसने आपणी इस मंग विच आप ही थोहड़ी जिही छोट दे दित्ती, ''इक वार दे के बशक्क लै जावे... पर देवे तां सही...''
उहदी गल्ल सुणके जसवंत अते सतिनाम दोवें हस्स पए।
''चंगी सुख्खणां सुख्खदी पई एं, जसवंत नें आखिआ तां छिंनो छित्था जिहा हासा हस्सदी, ''वे होर फिर'' आखके आपणे कंम लग्ग पई।
कुझ याद आ जाण 'ते कंम करदी करदी उह इक वार फेर रुकी ते जसवंत नूं आखण लग्गी, ''अणिआं! असीं तां अगलिआं नूं इह वी आखिआ सी कि जे भिल्ली नूं नहीं तां छोटे निंदर नूं ही साक कर दिओ। मूंह मत्थे लग्गदै... सोहणा जवान ऐं।... पर इह औंतरा पैर ई नहीं लाउंदा।किहड़ी कोई इहदी मां ई... फिलमां वाली...! आंहदै-जे विआह कराउणै तां उहदे नाल ई कराउणै। इहनूं आख सू मंन जावे। अणिआं! साडी वी रीझ आ...''
निंदर इस वेले डंगरां नूं वारी वारी खोल्ह के नलके उत्ते लग्गी मोटर तों पाणी पिआ रिहा सी। छिंनो दी गल्ल सुणके इक दम गुस्से विच उबल पिआ, ''तैनूं देंदां पंघूड़े 'च पा के टीटू हुणीं खेडण नूं। करदी की आ!... मैं जट्ट सरदार... एडा खानदानी! मैं कराऊं मजबहीआं दी कुड़ी नाल विआह?... मैनूं तूं मेरे उत्ते ही छड्ड ते आपणे सोहणे पुत्त भिल्ली दा ही करा विआह उथे। ... पर भिल्ली नूं किहड़ा साक दऊ शुदाई नूं...।''
मझ्झ नूं किल्ले नाल बंनह के, उह ख़ुद सिआणा बण के भिल्ली दी सिआणप बारे दस्सण लग्गा, ''चाचा! जिस दिन 'गुर सर' दा मेला सी, मैं पुछ्छिआ, ''भिल्ली अज्ज की वार है?'' तां अग्गों मैनूं आखदा, ''है शुदाई! उए अज्ज वार नहीं! अज्ज तां मेला है,'' होर सुण, मेले 'च तखाणां दे दीप नाल झगड़ पिआ। रात नूं घर आ के आखे, ''मैं दीप दीआं चारे लत्तां वढ्ढ देणीआं।'' ओधर भैण साडी वेख लौ... जीहदे लई इह औलाद मंगदी ए.. पराहुणे नाल मेले 'ते आई सी। मैं आखिआ, ''भैण! मत्था टेकदां'' तां अग्गों असीस देण दी थां आखण लग्गी, ''वीरा! मत्था टेकदी आं।'' ... इह तां सारा टब्बर ही शुदाईआं दा।''
निंदर बड़ा दाना बणके पेश हो रिहा सी। छिंनो हिरख़ के बोली, ''वे वीरा! इहनां सारिआं रल मिल के मैनूं तां शुदैण कीता होइआ। ओधर मेरा जवान ते कमाऊ पुत्त धोखा दे गिआ। भिल्ली ओं सिध्धरा ए। इह वी घरां तों हिलदा जांदै...''
भरा दी मौत दा भिल्ली अते निंदर नूं कोई घट्ट दुख्ख नहीं सी पर सज्जण दी मौत पिछ्छों जदों घर विच गल्ल चल्ली कि सज्जण वाला साक भिल्ली लई मंग लिआ जावे तां भिल्ली अंदर वी चराग जग पए। उहदी रौशनी निंदर दे मन तक वी पहुंच गई। उह भावें इस साक दा उमीदवार नहीं सी तद वी उहनूं आपणे घर विच आपणी भाबी दी उडीक सी। घर विच ठुमक ठुमक तुरी फिरदी भाबी दी कलपना करके ही उसने जसवंत कोल वाधू पिआ गाडर मंग लिआ सी तां कि पक्की कोठड़ी दे पिछ्छे मींहां विच ढहि गए कच्चे कोठे नूं छत्त लिआ जावे। विआह तों पिछ्छों इक वख्खरे कमरे दी लोड़ तां पैणी ही सी। पर जदों अगलिआं नें 'मुंडा कमला है' आख के साक तों नांह कीती तां भिल्ली दा दिल तां बुझणा ही सी निंदर दे मूंहों वी सुभावक ही निकल गिआ, ''सानूं भरा मरन दा फिर की फाइदा होइआ।''
कंम-धंदे तों विहली होई तां नलके तों मूंह-हत्थ धो के छिंनो फेर इधर परती ते मैली चुंनी नाल आपणा झुरड़ीआं वाला सउला मूंह पूंझदी होई आखण लग्गी, ''वे वीरा! इहनूं आख सू मंन जावे ...शुदाई नूं। भा जी! तूं ही आख सू... भला इहदे ढिड्ड 'च कोई मत्त पवे।''
उह जसवंत अते सतिनाम दोहां नूं ही इक तरहां बेनती कर रही सी।
''चल्ल! चल्ल!! बुढ्ढड़ीए घर नूं। नाले ख़बरदार! मैनूं शुदाई आखिआ तां। ... मैं तां 'सौ दाई आं।''
निंदर आपणी 'सिआणप' उत्ते माण नाल मुसकराइआ।
''भकने वालिआं कोल अजे इहदी 'सिआणप' दी ख़बर पहुंची नहीं लगदी।''
सतिनाम नें जसवंत दीआं हस्सदीआं अख्खां नाल अख्खां मिलाईआं।
''चाचा जी! भकने वालिआं नूं मारो गोली। तुसीं हुण जिहड़ा वाअदा कीतै सिरे चहड़ा दिओ। स्री देवी वाला साक हो जाए... तुहानूं लै के दऊं लाल मरूती ते चाचे जसवंत नूं फोरड टरैकटर... विचोलगिरी दा। ... चाचीआं दोहवां नूं शनील दे लाल रंग दे सूट...''
निंदर सतिनाम नूं लालच दे रिहा सी। रातीं जसवंत नें उसनूं आस बंनहवा दित्ती सी। ''तेरा इह चाचा सतिनाम सुंह शहिर रहिंदै। इह 'उहदे' मापिआं नूं वी जाणदै ते उह अकसर इहनां दे शहिर आउंदी रहिंदी है। इह उहदे घरदिआं नाल तेरे साक दी गल्ल तोर सकदै...''
जिसदे साक दी गल्ल तोरनी सी, उह सी फ़िलम ऐकटरैस्स स्री देवी। कुझ महीने होए जदों निंदर नें पहिली वार किसे नाल शहिर जा के इस ऐकटरैस्स दी कोई फ़िलम वेखी सी, उह उदों तों ही चमकदार अख्खां ते गोल गदराए सरीर वाली इस मुटिआर उत्ते कुरबान हो गिआ सी। फ़िलम तां अग्गे वी कदी कदी उह जसवंत के टी. वी. उत्ते वेख लिआ करदा सी पर पूरे सकरीन उते वेखी फ़िलम नें उसनूं पूरा ही मल्ल लिआ सी। पिंड विच अग्गे वी मुंडे खुंडे रल के किराए उत्ते वी. सी. आर. लै आउांद सन पर हुण उह उचेचे तौर उत्ते धिआन रख्खदा ते सूह कढ्ढके अगले दे घर जा वड़दा। अख्खां टी. वी. दी सकरीन उते गड्ड के उुह साह घुट्टी फिलम दे नाल-नाल उड्डदा रहिंदा। कदी उच्ची उच्ची हस्स पैंदा ते कदी लंमंे लंमें हउके लैंदा, अत्थरू पूंझदा रहिंदा। फिर कई कई दिन खेतां दे वट्टां बंनहिआं उत्ते घुंमदा रहिंदा। ख़िआलां ख़िआलां विच किसे फ़िलम दा हीरो बण जांदा। स्री देवी दी बांह खिच्च के, उहदे लक्क नूं हत्थ पा के आपणे कलेजे नाल घुट्टण लग्गदा तां उह खिड़ खिड़ के हस्सदी होई, छंनन छंनन... छंन छंन... करके पाजेबां छणकाउुंदी उहदी बुक्कल विचों अछोपले जिहे निकल के दौड़ जांदी ते किसे रुख्ख दे ओहले जां तूड़ी दे मूसल पिछ्छे लुक जांदी।
उह अख्खां झमकदा, डौर-भौर होइआ आसे पासे वेखदा। एथे तां कुझ वी नहीं सी! कित्थे गई उह!
आसे-पासे झोने दे खेतां दी हरिआवल। बंबी दा चांदी-रंगा पाणी धार बंनह के चुबच्चे विच पै रिहा। उह तां औह सी... पाणी दी धार हेठां नहाउंदी ... मशहूरी वाले साबण नाल मूंह नूं झग्गो झग्ग करदी। कप्पड़े भिज्ज के जिसम दीआं गुलाईआं नाल चिपके होए। निंदर नूं आपणे वल्ल आउंदे वेख उह चुबच्चे दे बंने उत्ते लत्तां लमका के बैठ गई। बाहवां छातीआं उत्ते घुट्ट लईआं, काले केस मोढिआं 'ते खिलरे होए सन ते चिहरे उते पाणी दीआं बूंदां दे नाल नाल उहदे नक्क विच पिआ चांदी-रंगा कोका शीशे वांग लिशकदा पिआ सी।
लिशक उसदीआं अख्खां विच पई तां उह अख्खां बंद करके उंगलां दे पोटिआं नाल हौली हौली अख्खां नूं सहिलाउण लग्गा।
जसवंत तों छोटे जसपाल नें वेखिआ, निंदर अख्खां-मीटी चुबच्चे दे उत्ते लत्तां लमका के बैठा सी ते पाणी दी धार डिग्गण नाल उडदीआं छिट्टां कारन, उहदे कप्पड़े भिज्जे पए सन।
''उए पठ्ठे नहीं वढ्ढे अजे तक। ''
जसपाल नें पुछ्छिआ तां वेरवा देण लग्गा।
''उह आई सी नां... हुणे ई ऐथे ... मैनूं आखदी सी... खलो जाह! मैं गिल्ले लीड़े बदल आवां...''
''हुण कित्थे आ? '' जसपाल मुसकराइआ।
''औह वेख जांदी लाल मरूती 'च बैठी... '' निंदर नें दूर जी. टी. रोड उत्ते जांदी किसे कार वल इशारा कीता।
''उठ तांह! पठ्ठे वढ्ढ... मामा लाल मरूती दा...'' जसपाल नें लाड नाल झिड़किआ।
अगले कुझ दिनां विच इह गल्ल छोटे जिहे सारे पिंड विच फैल गई। हट्टी-भठ्ठी 'ते, गली दे मोड़ उत्ते जां वट्ट-बंने उत्ते, जिहड़ा वी उहनूं मिलदा, उह स्रीदेवी बारे ज़रूर पुछ्छदा। उह अग्गों बड़े उतशाह नाल दस्सदा।
''मैनूं आखदी सी; तैनूं आपणी अगली फ़िलम 'च हीरो लैणा आपणे नाल... मैं आखिआ, आह ज़रा झोने झंब लईए... कप्पड़ा-लत्ता सवा लईए चज्ज-चार दा। ऐहनां कप्पड़िआं 'च सारे पिंड दा मुशक चुक्की मैं आपणी बिल्लो राणी कोल किवें जावां...'' उह खिड़-खिड़ हस्सदा।
इक दिन आटे दी चक्की उत्ते घर लई दो किलो आटा लैण गिआ तां मिसतरी बचन सिंघ नें छेड़िआ:
''उए ऐकटरा! कल्ल्ह तूं किथे सैं। उह सारे पिंड 'च तैनूं लभ्भ लभ्भ कमली होगी। साडी चक्की 'ते आके मैनूं पुछ्छण लग्गी। आखे: उह पता नहीं किधर छुपन हो गिआ मेरा नींगर चंद -मैं उहदे पिछ्छे पिछ्छे ते उह अग्गे अग्गे। लभ्भदा ई नहीं। मैं तां विआह करना उस दे नाल ''
निंदर नें इक पल लई तां अणमंने मन नाल मिसतरी दे मूंह वल्ल वेखिआ पर छेती ही उहदीआं अख्खां विच लिशक आ गई:
'' हाहो ताइआ! विआह दी तां पक्क ऐ आपणी। मैं ई उहनूं आखिऐ... ज़रा विहले जिहे दिन आ जाण...''
आटे वाला लिफ़ाफा लै के तुरिआ तां अग्गे खुंढां उत्ते अतरा निहंग ते कुब्बा फ़ौजी बैठे सन। निंदर तों ख़ुसी पचाई नां गई, ''बाबा फौजीआ! भाई बचन सुंह दी चक्की उत्ते कल्ल्ह आप आई सी ऊ। उहनूं आख गई ऐ... जिंना आटा इहनां नूं चाहीदा होवे... चुका दिआ कर बोरीआं भर-भर के। पैसिआं दा मैं जाणा जां तूं...''
''चुक्की तां कंजरा हाअ मोमी जिहा लिफाफा आउंदैं सेर डूढ सेर दा...''
फ़ौजी दे जुआब विच उसने निरणा दित्ता, '' लै इहनां वासते आपणा घर थोहड़ा लुटा लैणै''
'इहनां' तों उहदी मुराद आपणे घरदिआं तों सी ते 'आपणे घर' बारे उस दस्सिआ,''मेरा ते मेरी बिल्लो दा इको ही घर ऐ... मैं उहदे पैसे खरचाऊं तां मेरे ही पैसे उजड़णगे ...''
अतरा निहंग पहिलां तां हस्सिआ, फिर उसनूं खाह-म-खाह गुस्सा आ गिआ, ''भैं चो शुदाई नां होवे तां... चहड़त्त ! ... तेरे नाल विआह किवें करवा लऊ उह? उह उच्ची जात दी, तूं मजहबी ''
अतरे दे भाणे विआह होण विच केवल जात-पात दा अड़िक्का ही सभ तों वड्डी गल्ल सी बाकी सभ गुणां-लछ्छणां वल्लों तां जिवें जोड़ी बड़ी ढुकवीं सी!!
अगले दिनीं जसवंत नाल पठ्ठे कुतराउंदिआं उहने अतरे निहंग दा नां लै के गाल्ह कढ्ढी,
''इहदे कछ्छे 'च सौ सौ जूंआं। संगरांद वाले दिन कड़ाह वरताउंदा सी। मैं आखिआ, पहिलां हत्थ धो के आ। चाचा इहदा मेरे जिहे सरदार नाल भला की मुकाबला। मैं मिंटू दिओल... जट्ट पातशाह...''
टोकरी विच पठ्ठे पाउंदिआं उसने हौली जिही रहस्स उदघाटन कीता, ''चाचा! तैनूं नहीं पता। इह बड़ीआं डूंघीआं गल्लां नें। जिहड़ा फिलम ऐकटर धरमिंदर ऐ नां... '' उसने जसवंत दीआं अख्खां विच अख्खां गड्ड लईआं, ''असल विच उह मेरा पिउ आ... मां है मेरी हेला मालिनी... ''
''हेला मालिनी...नहीं....हेमा मालिनी'' जसवंत नें दरुसती कीती। असल विच उहदे ख़ज़ाने विच बहुत सारीआं गल्लां उसदी कलपना दी उपज हुंदीआं ते बहुत सारीआं लोकां तों सुण-सुणा के उसने आपणीआं बणा लईआं सन।
''हाहो हेमा मालिनी! उह मेरी मां ई... ''उहने बड़े डूंघे राज़ दी गल्ल दस्सी ते जसवंत दीआं अख्खां वल्ल वेखदा होइआ उहदा प्रतीकरम उडीकण लग्गा।
जसवंत मुछ्छां विच हस्सिआ, ''मैनूं पतै... जाह तूं पहिलां डंगरां नूं पठ्ठे पा...मूंह-हत्थ धो के विहला हो... फेर तेरी सारी कहाणी सुणदे आं...''
शाम नूं जदों जसवंत दी पतनी नें बाटी 'च दाल पा के रोटीआं निंदर दे हत्थ उत्ते रख्खीआं तां जसंवत नें हासे नाल आखिआ, ''हौली जिही पिआर नाल रोटी फड़ा दिओल जट्ट नूं... हेमा मालिनी दे लाडले नूं..''
अगले कुझ दिनां विच उसने आपणे बिआन विच सोध कर लई। उसनूं किसे नें दस्स दित्ता सी कि जदों दा उह पैदा होइआ है उदों तां अजे धरमिंदर दा हेमा मालिनी नाल विआह वी नहीं सी होइआ!
हुण उह धरमिंदर दे दो पुत्तरां संनी दिओल ते बौबी दिओल हुरां दा तीजा ते विचकारला भरा सी ते उहनां दी मां उहदी मां सी।
इक दिन आखण लग्गा, ''संनी भरा आइआ सी अज्ज। रेलवे लाईन उत्ते मिलिआ सी। आखदा सी, तूं फ़िकर किउं करदा एं। सज्जण नूं याद कर के रोंदा रहिंदैं। असीं वेख खां तेरे सक्के भरा... तेरीआं बाहवां।''
उहदा चेतन-अवचेतन इक दूजे विच घुलदा-मिलदा रहिंदा। रोज़ लोकां नाल गल्लां-बातां करदा ते उहनां तों मिली जाणकारी अनुसार आपणी कहाणी विच वख्ख-वख्ख रंग भरदा रहिंदा। शाम नूं कंम तों विहला हुंदा तां जसवंत हुरां दे टी.वी. अग्गे जा बैठदा। खेतां विच कंम कर रिहा हुंदा तां खेतां नेड़िओं लंघदी रेलवे लाईन उत्ते जांदी गड्डी अते जांदे राहीआं वल्ल नीझ ला के वेखदा रहिंदा। कदी ख़ुश हो जांदा ते कदी उदास।
हुणे सज्जण दीआं गल्लां हो के हटीआं सन। उसनूं याद करदिआं निंदर नें उदासी विच भिज्ज के आखिआ, ''स्रीदेवी कल्ल्ह मेरे पिछ्छों साडे घर भापे कोल आई सी।''
''की करन आई सी?''
ऐतकीं सतिनाम नें पुछ्छिआ। अकसर उसने विचोलगिरी करनी सी।
''सज्जण दा हिरख़ करन...''
''की आंहदी सी?''
''आखदी सी, भापा जी वड्डे भा जी वल्लों तां बड़ा माड़ा होइआ। उह तां घर दा बंनह सी। कमाऊ पुत्त...। हौसला रख्खो। हुण भाणा मंनणा ही पैणैं।''
उह एनी गंभीरता नाल दस्स रिहा सी कि नां चाहुंदिआं वी जसवंत अते सतिनाम दा हासा निकल गिआ। उहनां नूं हस्सदा वेखके निंदर आप वी हस्स पिआ।
''अछ्छा ! जसवंत सिआं! यार इह तां दस्सो कि इह किंना कु पहड़िआ लिखिऐ, कित्थे पहड़िऐ ते ज़मीन-जाइदाद किंनी आं इसदी? अकसर अगलिआं नाल इहदे रिशते दी गल्ल तोरनी आं तां अगले मुंडे बारे सारी पुछ्छ-गिछ्छ तां करनगे ही...''
सतिनाम 'गंभीर' हो के जसवंत तों होर विसथार जानणा चाहुंदा सी।
''आपणा पुत्तर निंदर सुंह बहुत पहड़िआ-लिखिआ ते सिआणा मुंडा ए...''
ओनी ही गंभीरता नाल जसवंत जुआब दे रिहा सी, ''पिछले दिनीं डंगरां वाले कोठे 'च बलब लाउण लग्गिआं इहनूं माड़ा जिहा करंट लग्गा। इह झटका लग्गण नाल ज़मीन उत्ते डिग पिआ। असीं फड़ के उठाइआ तां इहने लख्ख रुपए दी गल्ल आखी। आखण लग्गा, ''चाचा ! मैं ही घर 'चों पहड़िआ-लिखिआ ते सिआणा बंदा सां। मैं ही मर जांदा तां घर तबाह हो जाणा सी...''
मुसकड़ीआं विच हस्सदिआं होइआं उसने होर जोड़िआ,''इहो जिहे पहड़े लिखे ते सिआणे मुंडे किते घर-घर लभ्भदे नें..."
जिंना चिर जसवंत उस बारे जाणकारी दिंदा रिहा ते उसनूं पहड़िआ-लिखिआ सिध्ध करदा रिहा ओना चिर उह आपणे बचपन दे उहनां पलां विच गवाचा रिहा जदों उह छे-सत्त साल दी उमर विच नंबरदारां दे डंगरां नूं चारन बाहर वट्टां-बंनिआं उत्ते लिजाइआ करदा सी। जदों डंगर छप्पड़ विच वड़ जांदे तां उह सदा छप्पड़ कंढे बणे पिंड दे प्राइमरी सकूल दे गेट नाल मोढा लाके टेढा हो के खड़ो जांदा। नलके उत्ते पाणी पींदे ते फट्टीआं पोचदे मुंडिआं नूं नीझ नाल वेखदा। किक्करां हेठां मासटर ते मासटराणी जमातां लै के बैठे हुंदे। उह हौली-हौली खिसकदा होइआ नलके कोल चला जांदा ते फिर लंमी गुत्त ते बिल्लीआं अख्खां वाली 'भैण जी' गुरमीत वल्ल इक टक्क निगाह टिका के वेखदा रहिंदा। इक दिन गुरमीत 'भैण जी' वल्ल वेखदा-वेखदा उह खिचींदा गिआ ते उसनूं पता वी नां लग्गा कि उह कदों किक्करां दी छावें चला गिआ। ''भैण जी! मुंडा तां तुहाडे तों अख्खां ही नहीं चुक्कदा''.... मासटर नें शरारत नाल आखिआ।
गुरमीत 'भैण जी' नें उस वल्ल वेखिआ ते इशारे नाल उसनूं आपणे कोल सद्दिआ। उह ढुक्क के उसदी कुरसी दी बाही नाल लग्ग गिआ।
''काका! तेरा पहड़न नूं जीअ करदै?'' गुरमीत नें उहदीआं दोहवां गल्ल्हां नूं आपणे हत्थां नाल घुट्टदिआं पुछ्छिआ।
किंनही मोह लैण वाली ख़ुशबो आ रही सी गुरमीत 'भैण जी' कोलों। निंदर नें उहदीआं मोटीआं बिल्लीआं अख्खां 'च बड़ी आस नाल वेखदिआं 'हां', विच सिर हिलाइआ।
गुरमीत दे नक्क विच चांदी-रंगा कोका लिशक रिहा सी। उह ख़ुशबो ख़ुशबो होइआ सुपने विच गवाचा होइआ सी जदों उहनूं दूरों घैंट दी आवाज़ सुणाई दित्ती।
''उए खोते दिआ खुरा! आपणी मां नूं सांभ ऐधर आ के...'' उह मझ्झ नूं आपणी फ़सल विचों मोड़ रिहा सी, ''लाउंदां तेरे कंनां मुढ्ढ दो...''
त्रभक के सुपने विचों जागदिआं उह मझ्झ मोड़न दौड़ उठ्ठिआ सी। तारे घैंट नें इक निक्की जिही चपेड़ उहदे मारी वी। चपेड़ ज़ोरदार नहीं सी ते उहदे विच थोहड़ा लाड वी सी पर फिर वी तारे घैंट दे हत्थां दी छुह हेठां गुरमीत दे कूले हत्थां दी छोह दब्बी गई।
... दूरों नेड़े परतदिआं निंदर नें सतिनाम नूं आपणी पहड़ाई बारे सूचित कीता, ''पहड़िआ तां मैं चाचा... बी. ए. पास आं। तेरां पहड़ीआं सकूला 'चों ते दस पहड़ीआं कालज 'चों''
उह दोवें उसदे इस जुआब उत्ते हस्सण ही वाले सन कि उहने आपणी ज़मीन, जाइदाद दा वी वेरवा देणा शुरू कर दित्ता, ''ज़मीन तां जिहड़ी तिंन चार सौ किल्ला पिंड वाली आ... उह तां डैडी धरमिंदर नें आख दित्तै कि इह तेरे नां ई ऐं... तूं ही वेच-वट्ट तूं ही खाह-ख़रच। दूजे मुंडिआं तां पिंड आ के रहिणा नहीं। उह तां हुण बंबई ही टिकणगे। वड्डी बीबी परकाश कौर नें आखिऐ... पुत्त गहिणिआं कप्पड़िआं दा घाटा नहीं। टरंकां दे टरंक ते संदूखां दे संदूख भरे पए नें। होर तां होर छोटी बीबी हेमा मालिनी नें वी आखिऐ, तेरीआं दो भैणां नें... इहनां लई चंगे साक लभ्भ। इहनां नूं मंग-विआह। घरो-घरी तोर। पिछ्छों सारा कुझ तेरा ई आ। ऐश करीं, पुत्त! मैं किते सारी उमर बहि रहिणै एथे?''
अगले दिनां विच उसने आप ही सारे पिंड विच सूचना दे दित्ती कि स्रीदेवी दे घर वालिआं नें उचेचा बंदा एथे मैनूं वेखण अते पसंद करन लई भेजिआ सी। उहनूं तां मैनूं वेखके चाअ चहड़ गिआ। उह आखदा सी: एडा सोहणा, बणदा-तणदा हीरे वरगा जवान किते करमां वालिआं नूं ही लभ्भदा है।
इहनां सुपनिआं विच गवाचा निंदर मोढे उत्ते कही रख्खी खाले खाल तुरिआ जा रिहा सी। अग्गों पिंड वल्लों आउंदी उनहां दी नाल दी गली विच रहिंदी उहदी बरादरी दी ते उह दी हम-उमर कुड़ी धंतो उहनूं नेड़े आइआ वेखके खलो गई।
''वे निंदरा! सुणिऐं तेरा किसे फ़िलमां 'च नच्चण-गौण वाली नाल विआह होण वालै?''
''इह किहड़ी लुकी-छिपी गल्ल ऐ। सारे जग्ग-जहान नूं पतै...''
''वे किते मिली-गिली वी ऊ? किधरे वेखी-चाखी ऊ? कि उंज ई 'वा 'च तलवारां चलाउंदै?''
''मिली गिली छड्ड के निक्के हुंदिआं 'कठ्ठे खेडदे रहे आं... पिल्ल-गोली ते नक्का-पूर ''
उह सहिवन ही कहि गिआ। निक्के हुंदिआं आंढ-गुआंढ दे मुंडे-कुड़ीआं रल के खेडिआ करदे सन। धंतो ते निंदर वी उहनां विच हुंदे सन। धंतो तकड़ी ते धक्कड़ सी। हारदी दिसदी तां सारी खेड विगाड़ दिंदी। निंदर नूं उसदा इह वतीरा पसंद नहीं सी हुंदा। उह उस नाल खेडण तों झिजकदा।
''वे साडे नाल तां खेडदा नहीं सैं हुंदा!''
''तूं रोंदल ऐं। रोंद मारदी हुंदी सैं...''
उहदी गल्ल सुण के धंतो कपाह दे फुट्टां वांग खिड़ गई ते आसे-पासे वेख के निंदर दी हिक्क उत्ते पोला जिहा धफ्फा मारिआ।
''गल्लां किंनीआं आउंदीऐं टुट्ट पैणे नूं...'' हिक्क 'ते हत्थ लग्गदिआं निंदर नूं जापिआ उहदा दिल बुहड़क के उहदी छाती विचों बाहर आ डिग्गेगा। धंतो दा हासा वी इक पल लई उहनूं स्रीदेवी वरगा लग्गा।
''वे वीर बण के थोहड़ा जिहा साग तोड़ लैण दे...'' धंतो कणक विच उग्गी सरहों दीआं कूलीआं गंदलां वेखके ललचा गई सी। इक छिण तां निंदर नें सोचिआ कि उसनूं आखे, ''तूं वट्ट 'ते बैठ। मैं आप तेरे लई साग तोड़ के लिआउंदां।'' पर दूजे ही छिण उहनूं ख़िआल आइआ:
''जे चाचा आ गिआ तां।''
''चाचा मैं सकूटर उत्ते बस्सां दे अड्डे वल्ल जांदा वेखिऐ...''
''तोड़ लै फेर ''
उसने सारा खेत उसदे हवाले कर दित्ता अते आप पाणी दा किआरा छेती छेती मोड़ के वापस धंतो कोल परत आउण लई अग्गे वधिआ। किआरा मोड़ के काहले कदमीं परत ही रिहा सी कि उसने पिंड वल्लों आउंदे सकूटर दी आवाज़ सुणी। जसवंत नूं आउंदा वेखके साग दे तोड़े दो रुग वट्ट उते ही रख्खके धंतो चुपके जिहे अगले खेतां नूं तुर गई।
जसवंत नें वेख लिआ सी।
''औह कुड़ी की करदी सी पैलीआं 'च?''
''कुझ नहीं... ऊं ईं...''
जसवंत नें वट्ट उत्ते पिआ साग वेखिआ।
''आह की ऐ?''
''इह तां मैं रखाइऐ उहदे कोलों। मैं उसनूं आखिआ, वग जाह एथों। तैनूं कीहने साग तोड़न लई आखिऐ? तैनूं की पतै जट्ट किवें औखा हो के... दिन रातां भंन के फ़सलां नूं पालदै...''
होर मौका हुंदा तां शाइद जसवंत उहदे वल्लों इंज पैंतड़ा बदलण उत्ते मुसकरा पैंदा पर हुण उसने कौड़ा जिहा मूंह बणा के आखिआ, ''जे इस तरहां तूं कुड़ीआं नाल होर ठरक भोरदा रिहों, ऐदां ई फसल नूं उजाड़ा पाउंदा रिहों तां मैं सतिनाम नूं आख देणैं कि तैनूं साक नां करवाए। कंजरा! वफ़ादरी वी कोई चीज़ हुंदी आ। तूं उहदे नाल वी धोखा करदैं ते साडे नाल वी ...''
धंतो दा हत्थ लग्गण 'ते जिहड़ा दिल तेज़ी नाल बुहड़क के बाहर डिग्गण नूं फिरदा सी उह झग्ग वांग अंदर ही अंदर बैठ गिआ। उसनूं तां स्रीदेवी चाहीदी सी। उसने धंतो तों की लैणा सी!
अगले दिनीं जदों धंतो उहदे वल्ल आउंदी दिसी तां उह नज़रां चुरा के दूजी वट्टे पै गिआ। उहदी नज़र तां जित्थे मिली सी बस्स उत्थे ही मिली होई सी। हुण तां उह रोज़ सतिनाम नूं उडीकदा सी। कदों उह रिशते दे पक्के होण दा सुनेहा लै के आवे। सतिनाम आइआ तां उसनूं चाअ चहड़ गिआ। उस नाल उहदे कुझ लेखक ते प्रोफ़ैसर दोसत वी सन। सतिनाम आपणे दोसतां नूं निंदर नाल मिलाउणा चाहुंदा सी। चाह-पाणी तों विहले हो के उहनां नें उसनूं आपणे कोल ही बुला लिआ। नुमाइश दी वसतू वांग। गल्ल शुरू करन लई सतिनाम नें आखिआ, ''ओ यार! स्रीदेवी दे घर वालिआं नाल तां मेरा अजे मेल नहीं हो सकिआ। उंज उह आप मैनूं मिली सी। तेरे बारे दस्सिआ तां बड़ी ख़ुश होई। उह कहिंदी, मैं तां तिआर हां, पर मेरे मापिआं नाल तां गल्ल करनी ज़रूरी है।''
निंदर दे विचार जानण तों पहिलां ही किसे होर नें पेशकश कर दित्ती, ''जे स्रीदेवी नाल गल्ल सिरे नहीं लग्गदी तां छड्ड उहनूं। तेरे लई तां माधुरी दीकशत तरले लैंदी फिरदी है। उह आखदी है, निंदर अज्ज 'हां' करे मैं कल्ल्ह विआह कराउण नूं तिआर हां। तिआर उंज जूही चावला वी ऐ। इह कोई घट्ट सोहणीआं तां नहीं... बस्स तूं इक वार 'हां' कर...''
निंदर नें कोई जुआब नहीं दित्ता। चुप्प-चाप सुणदा रिहा। आखण वाले नें आपणी पेशकश दुरराई, ''माधुरी ते जूही तेरे नाल 'कठ्ठीआं विआह कराउण नूं राज़ी नें । उह आखदीआं नें इहो जिहा मुंडा मिलदा होवे तां सौंकण दा सल्ल्ह वी झल्लिआ जा सकदा है...''
शुगल वजों दूसरे साथीआं नें वी जदों इह पेशकश मंन जाण लई उसनूं आखिआ तां उह कहिण लग्गा, ''जे दोहां नाल ही विआह कराउणैं तां तिंनां नाल करा दिओ खां। माधुरी ते जूही जे ज़िद करदीआं नें तां उहनां नाल वी करवा लैने आं। इह घर दा रोटी-टुक्क ते सांभ-संभाई कर दिआ करनगीआं ते स्री देवी रहू मेरी कार विच मेरे नाल...''
''पटराणी बण के...'' किसे नें आखिआ अते महिफ़ल विच ठहाका गूंजिआ।
निंदर नें अख्खां सिकोड़ीआं। गहिर-गंभीर मुदरा विच सज्जे हत्थ दी पहिली उंगल नाल मत्था ठकोरिआ ते फ़ैसलाकुन अंदाज़ विच आखिआ, ''नहीं जी, इह नहीं हो सकणा कदी वी...'' उसने फेर मत्थे नूं उंगली नाल ठकोरिआ ते गल्ल जारी रख्खी, '' उह ऐथे, हर वेले लाल चूड़ा ते झांजरां पा के नच्चदी रहिंदी आ ते उहदीआं अड्डीआं दी धमक ऐथे पैंदी आ।''
उहने दिल उत्ते रख्ख रख्खिआ।
''... ते इह इंजण वांगू धक-धक करदा रहिंदै हर वेले जदों उहदीआं अड्डीआं वज्जदीआं नें... ओं कदी तां जीअ करदै तिख्खी चुंझ वाले काचू नाल मत्था चीर सुट्टां... खरबूजे दी फाड़ी वांग... ते उहनूं बीअ वांगूं कढ्ढके बाहर सुट्ट दिआं, कलेजे दा रुग्ग भर के बाहर ढेरी कर दिआं।''
उह पल दी पल चुप्प कीता ते डूंघा हउका लिआ, ''फेर पहिलां रज्ज के रोवां .. फेर रज्ज के सौवां। चाचा बदाम 'चों गिरी निकल गई तां पिछ्छे बचूगा की?''
गल्ल मुका के उह खिड़-खिड़ा के हस्सिआ। उहदे अंदर तां कोई शाइर बोलदा पिआ सी।
किसे नें चंगी सलाह दित्ती, ''बई ओधर गल्ल चलाउण तों पहिलां इहदे घरदिआं नाल वी गल्ल कर लैणी सी। हो सकदै इहदे घरदे ही नां मंनण। अंतर-जाती विआह दा मसला जू होइआ!''
''कौण? छिंनो ते बाबा नैता? '' जसवंत नें पुछ्छिआ तां निंदर विचों ही बोल पिआ, ''छिंनो ते नैता मेरे मां पिओ थोहड़े नें! निरे बोअ दीआं पंडां! ... मेरे मां पिओ तां नें धरमिंदर ते बीबी परकाश कौर...''
''ऐथे किवें आ गिओं तूं?''
उह सवाल दा जुआब देणों रुक गिआ किउंकि जसवंत तों छोटा जसपाल गलासां विच शराब पा रिहा सी ते सभ दा धिआन आपो-आपणे गलासां वल्ल सी। बोतल मेज़ उत्ते रख्खदिआं ही जसपाल नें दस्सिआ,''इक दिन छिंनो मैनूं आखण लग्गी, वे जसपाल इहनूं आखो विआह करवा लवे... मैं ते आखनी आं , उह जाणे-चल्ल उत्थे ही कर लवे जित्थे इह आंहदै... पर विआह हुण करवा ई लवे...''
''विआह तां आपणा धुरों होइआ पिऐ... छिंनो शुदैण नें की कराउणा...अछ्छा चाचा मैनूं इक गल्ल दस्स ... जदों तैनूं मिली सी तां उहने मेरे नाल छोटे हुंदिआं दी कोई आपणी गल्ल नहीं सुणाई... '' निंदर नें सतिनाम कोलों जाणना चाहिआ।
''छोटे हुंदिआं किवें?
''लै छोटे हुंदिआं 'कठ्ठे ही रहे आं...''
''किवें, यार। तूं सारी गल्ल सुणा।''
सारे गलासां विचों चुसकीआं भरन लग्गे ते उसने आपणा बिरतांत शुरू कर लिआ।
''मेरे कोल काली कार हुंदी सी-लंमी जिही-हुण वी हैगी कोल। छोटे हुंदिआं मैं उहदे 'च बहि के सकूल पहड़न जाणा। छेआं-सत्तां सालां दा... नीली निक्कर, चिट्टी कमीज़, लाल टाई ते ज़ंजीरी वाले बूट-जराबां पाके। कार रोज़ स्री देवी दे घर अग्गों लंघदी सी। इहने रोज़ ही दरवाजे 'च खहड़ोती होणा, दरवाज़ा ऐं वाहवा आपणे दरवाजे वांगू वड्डा सी। लद्दी लद्दाई टराली जीहदे विचों दी लंघ-जे। इहने काली फराक पाई होणी। बड़ा गोल जिहा मूंह सी; इहदा गोरा-गोरा ते गुलाबी । बिल्लीआं-बिल्लीआं अख्खां...''
''.... इक दिन हार के मैं डरैवर नूं आखिआ: कार रोक लै। इह मैनूं वेख के करन लग्गी, ''इक दो तिंन... चार पंज छे... नौं बारां दस ''
''... मैं कार 'चों बाहर निकल आइआ ते मैं वी आखिआ, चार पंज छे... नौं बारां दस...''
''... वाहवा दिन ई इह चल्लदा रिहा। इहदी बीबी आखण लग्गी इह घाणी की आ! साडी कुड़ी वी 'नौं बारां दस ' आखण लग्ग पई आ ते इह मुंडा वी 'नौं बारां दस' करन लग्ग पिऐ।...
''... जदों इहदी बीबी नें हार के भापे धरमिंदर नाल गल्ल कीती तां भापे दा मत्था ठणकिआ। उह सोचां 'च पै गिआ! सोच-साच के उह इहदी बीबी नूं आखण लग्गा,
''भैण जी! गल्ल तां इह खतरनाक हो गी! इह तां निआणिआं नें दुख्ख ला लिऐ आपणे आप नूं। इहनां नूं 'नौं बारां दस' हो गिऐ! ... पर तुसीं फ़िकर नां करो। हुण तों इह गुड्डी साडी हो गई। तुसीं इह सानूं ही दे दिओ, बड़ी सौखी रख्खांगे इहनूं। इह मुंडा वी मेरा रोज़ तुहाडे घर नूं भज्जदै, अखे: मैं स्रीदेवी तों दूजी दी पंजाबी दी किताब लैण चल्लिआं...। उथे आपे किताबां लैंदे देंदे रहिणगे... नाले 'कठ्ठे पहड़नगे...''
जसवंत ते सतिनाम हुरीं बड़े गहु नाल उसनूं सुण रहे सन। उहनां चल्ल रिहा टी. वी. बंद करवा दित्ता। निंदर दीआं गल्लां ही उहनां लई मंनोरजन प्रोगराम सी।
निंदर तविआं वाले वाजे वांग वज्जी जा रिहा सी।
''... भापा उहनूं घर लै आइआ। असीं 'कठ्ठे सकूल जांदे। बांह 'च बांह पा के कार दी पिछली सीट उत्ते बहिंदे।... उथे सकूल 'च ई गुरमीत 'भैण जी ' नें साडा विआह कर दित्ता। रात नूं बीबी दे इक पासे उह सौं जांदी, इक पासे मैं। बीबी सौं जांदी तां मैं बीबी दे उत्तों दी पोली जिही लत्त लंघा के उहदे पैर दे अंगूठे नूं आपणे पैर दे अंगूठे नाल नप्प लैंदा...''
''... लओ जी! उथों ही मैं हवाई सकूले पहड़ने पै गिआ। अड्डा वी हवाई जहाज़ां वाला लागे सी। आह जिवें ऐथों माल गड्डी लंघण डही ऐ... ऐंज ई रोज़ हवाई जहाज उड्डणे। मैं आखणा, ''डैडी मैनूं हवाई जहाज़ लै के देह... '' डैडी आंहदा '' ओ यार! तैनूं कुड़ी तां मैं लिआ दित्ती आ, हुण तैनूं मैं हवाई जहाज़ किथों लै दिआं?''
''... मैं आखिआ, ''कुड़ी आवे तां पिछों हवाई जहाज़ आउणा ही आउणा हुंदै... उहनूं हूटे नहीं दिवाउणे हुंदे। ... मैं तां जहाज़ लैणा भावें पैली वेच के लै दिओ ते भावें कितरां लै दिओ। लैणा जहाज़ ई आ... होर कुझ नहीं...''
''.... उह आंहदा, ''पुत्त! चल्ल ऐं करदे आं तैनूं मेले 'चों लै देने आं ... हट्टी 'ते विकदा...''
''... मैं आखिआ , ''भापा! आपां दुनीआं दा मेला वेखण आए आं, पिंड दा नहीं । जहाज लैणा मैं तां। ते लैणां वी उहो जिहदे विच मैनूं बाहरले मुलकां 'च Øिफरा-तुरा के लिआइआ सैं लंडन ते कैनेडा। जिंना चिर जहाज़ नहीं लै के देंदा .....सकूले मैं वी नहीं जांदा....।''
''...उह घर आ के बीबी नूं आंहदा, ''भलीए लोके! पै गिआ रट्टा हुण तां ... मुंडा ज़िद ई बड़ी करदै। की करीए?''
''...उहने आखिआ,''जिहड़ा चार सौ करोड़ रुपईआ बैंक 'च जमहां करवाइआ जे उह कढाओ हुण। धीआं पुत्तां नालों की चंगै...''
''... लओ जी जहाज़ लै लिआ। पिओ नें चलाउणा ते मैं ते स्रीदेवी नें नाल बहिणा। फिर मैं आप ई जहाज़ उडाउण लग्ग पिआ। उधरों सवारीआं एनीआं पैण डहि पईआं कि कोई सुर सहाब ही नां रिहा। पंजाह-पंजाह... चाली चाली हज़ार दी टिकट। मैं राजेसांसी तों चलाउणा लंडन ते लंडन तों सिध्धा बंबई आपणे घर। एनी खट्टी होई कि मैं तिंनां-चौंह महीनिआं विच ही भापे दे पैसे मोड़ 'ते ते उहनूं आखिआ-लै पई हुण जहाज़ मेरा...उह जहाज़ हुण मेरे नां उत्ते ई आ...''
गल्ल किउंकि होर दी होर पासे हो तुरी सी इस लई किसे नें उहनूं टिकाणे सिर आउण लई किहा, ''यार ! तूं स्रीदेवी दी गल्ल सुणा...''
''उथे ही आउण लग्गां मैं । मैं उस नूं आखिआ, हुण तां तेरे लई जहाज़ वी लै 'ता कुपत्त पा के। हुण आपां 'कठ्ठे रिहा करीए।''
''कठ्ठे तां अग्गे ही रहिंदे सी तुसीं?'' किसे नें निनवां लिआ। ''अग्गे तां बीबी दे कमरे 'च सौईंदा सी। हुण मैं आखिआ, आपां आपणे कमरे 'च सौंइआं करीए। पलंघ 'ते चहड़ के... पर सरदार जी उथों ही पंगा पै गिआ ... भापे नूं पता लग्गा तां उहनूं चहड़ लालीआं गईआं। मैं तां जी डरदा डंगरां वाले अंदर लुक गिआ। भापा शूटिंग 'ते चला गिआ तां बीबी नें फ़ोन करके गुरमीत भैण जी नूं सद्द लिआ। मैनूं गुरमीत भैण जी आपणे घर लै गई। उहने उथे बड़ा पिआर करनां। पुत्तां वांग नहाउणा। कुरसी कोल बिठा के पहड़ाउणा... दुध्ध पिआउणा। सबक सुणना तां मैं करी जाणां 'नौं बारां दस'। हार के उह मैनूं घर छड्ड गई...''
²''...भापे अग्गे पेशी होई तां उहने लाह लिआ छित्तर। ताड़-ताड़ मेरे सिर 'च मारी जावे ते आखे,''जंम मुक्किआ नहीं ते आंहदै वख्खरे कमरे 'च सौणा । तैनूं सवाऊं हुण मैं उसे कच्चे कोठे 'च ... जिहड़ा बाबे नैंते दा मींह 'च ढहि गिऐ...''
''... भज्ज के बीबी नें छुडाइआ। गुस्से 'च घरकदा होइआ आखण लग्गा, ''तूं एने दिन रिहा किथे एं उए? उह तेरी मां लग्गदी सी जीहदे कोल बैठा रिहैं जा के...''
''... गुस्सा मैनूं वी बड़ा सी। मैं आख दित्ता, '' हाहो! मां ई लग्गदी आ...'' ''उहने फेर मैनूं वालां तों फड़ के कुट्टणा शुरू कर दित्ता। आखे, ''जे तूं मावां नवीआं बणाई फिरदैं तां पिओ वी हुण नवां ही बणावीं...''
''बीबी नें घुट्ट के मैनूं हिक्क नाल ला लिआ ते गुस्से विच उहनूं आखण लग्गी, ''है हाइ! मुंडे नूं मार ई सुट्टणां जे...जे किते थां-कुथां 'ते सट्ट लग्ग गई ...''
''भापा गुस्से विच बोली गिआ, ''इह निआणी तेरे पिछ्छे तैनूं लभ्भ-लभ्भ के रोंदी-रोंदी कमली होई फिरदी रही ते तूं जा के उस मां कोल बैठा रिहों। हुण दस्स कित्तरां करनीं ऊं? कोठे वल्ल तांह उड्डदे गुड्डिआं वल्ल नां वेख पई मैं वी कोठे 'ते चहड़ के गुड्डे उडाउणे नें। तेरे गुड्डे कट्टे गए ते डोर लुट्टी गई समझ। जिहड़ी रोटी खाणी ऊं खा लै अज्ज दी दिहाड़ी। जिंना रज्जणा ईं रज्ज लै। सवेरे तों पिछ्छों तूं मेरे मत्थे नहीं लग्गणा। इहनां दूजे दोहवां मुंडिआं वल्ल तां वेख... संनी ते बौबी वल्ल... इहनां चों किसे नें ऐकटर बण जाणा ते किसे नें डरैकटर। तूं हुण किते होर ई डरैकटर बणेंगा। तेरे तों पठ्ठे वढाऊं जट्टां दे... तैनूं बरैड नहीं पचदी, नां ई दुध्ध पचदा...''
''... अगले दिन जदों बाबा बोलिआ उसे वेले मैनूं सकिओरटी वालिआं जगा लिआ ते लिआ के मैनूं रेल दे डब्बे 'च सुट्ट दित्ता। रेल उथों चल्ली ते अंबरसर आ लग्गी। मैं अंबरसर उतर गिआ। एथे दुध्ध पीता, रोटी खाधी, रात रिहा। अगले दिन मैं अटारी वाली गड्डी 'च बहि गिआ। एथे उतरिआ तां बचन लुहार नें मैनूं वेख लिआ। बाबा नैंता उदों रेलवाईआं 'च कंम करदा सी। बचन नें नैंते नूं आखिआ, ''बाबा! मुंडा वाहवा ई किसे चंगे घर दा। इहनूं रख्ख लै। हुण डंगर चरवा जट्टां दे। वड्डा होऊ तां आथड़ी करवाईं।'' बाबा मैनूं घर लै आइआ। जिहड़ा मेरे कोल तीह पैंहठ हज़ार रुपईआ सी उह वी कढ्ढ लिआ। सोने दी घड़ी, कड़ा ते छाप वी लाह लए। किताबां मेरीआं हौली-हौली पाट गईआं, बसता मेरा किल्ली उत्ते ही टंगिआ रहि गिआ ते मैं नंबरदारां दे डंगर चारन 'ते लग्ग गिआ...''
उसने सारी कहाणी ख़तम करके लंमा हउका लिआ।
सारे उस वल्ल तरस, हमदरदी ते प्रशंसा दे रले-मिले भावां नाल तक्क रहे सन। इक जणे नें उस वल्लों कमाल दे सुपने सिरजण ते उहनां नूं दिलचसप तरतीब विच पेश करन दी वडिआई कीती तां पहिलां ही खपिआ-खिझिआ बैठा कामरेड गुरनाम बोल पिआ,
''काहदे सुपने ते काहदी तरतीब! विचारा खंडित ते बेतरतीबा मनुख्ख... तुसीं तमाशबीन बणके उहनूं मज़ाक बणा धरिऐ। तुहाडी इहो जिही प्रशंसा नें उहनूं होर कमला कर देणैं। इह हस्सण दी थां नहीं... समझण दी थां है। पर इहनूं तुसीं तां ही समझोगे जे आपणे आप नूं समझो। आपां वी सारे सुपने लैंदे आं... आपां वी सारे अंदरों बेतरतीबे हां... आपां वी सारे पागल आं। फ़रक सिरफ़ एना है कि साडे पागलपन ते सिआणप विच असीं इक निक्का जिहा परदा ताण लैण दे समरत्थ हां ते इहदा उह परदा पाट गिऐ... इहदा उह पाटा परदा सीण दी कोशिश करो अकलमंदो...''
उह गलास विच बची बाकी शराब गुस्से विच इको साहे पी गिआ।
गुरनाम दी झिड़क सुण के सारे जणे चुप्प कर गए पर निंदर नूं उसदीआं गल्लां समझ नहीं आईआं।
''एथे आ के फिर ऐं ई लंघी ज़िंदगी। पहिलां डंगर चारे। फिर आथड़ी कीती। पहिले पंज-चार साल नंबरदारां नाल लाए, हुण कई सालां तों चाचे हुरां नाल आं। नंबरदारां नाल सां जदों मै पहिली फ़िलम वेखी...''
जसपाल नें नवां हाड़ा पाउंदिआ आखिआ, ''बस्स ओसे फ़िलम तों ही बेड़ा गरक होइआ। पहिलां चंगा-भला हुंदा सी, उसतों बाअद ही घरां तों चल्लिऐ।... दस्स उए फ़िलम 'चों की-की वेखिआ फिर?''
''मैं? मैं फ़िलमां वेख के सोचिआ कि गरीब किवें अमीर हो जांदे आ ते अमीर गरीब किंज हुंदे नें। बचपन 'च विछड़े होए वड्डे हो के किवें मिल जांदे नें। जनानी ते बंदा आपस विच पिआर किवें करदे नें। सोहणीआं ते वड्डीआं-वड्डीआं कोठीआं किहो जिहीआं हुंदीआं । कुड़ीआं नच्चदीआं किवें नें। बच्चे मां-पिउ नूं ते मां-पिउ बच्चिआं नूं किवें पिआर करदे नें। इंज ही मैनूं वी पिआर हो गिआ...बस्स हुण .....''
उहदी गल्ल सतिनाम नें मूंहों बोच लई ,''बस्स हुण तूं Øिफ़कर नां कर । असीं तैनूं पहिलां जाण के नहीं सी दस्सिआ,'' सतिनाम नें गुरनाम नूं चिड़ाउण लई किहा, ''स्रीदेवी दे अंकल आए होए नें साडे नाल ....'' उसने सभ तों वड्डी उमर दे महिमान वल्ल इशारा कीता।
मठ्ठे-मठ्ठे नशे दे सरूर विच जदो उह कार उत्ते सवार होण लग्गे तां स्री देवी दे नवे बणे अंकल नें वीह दा नोट परस विचों कढ्ढदिआं दूजे साथीआं तों इक रुपै दा नोट मंग पूरे इक्की रुपै निंदर दे हत्थ उत्ते शगन वजों रख्खे ते उहदे सिर उत्ते पिआर दित्ता।
निंदर नें झुक के उहदे गोडिआं नूं हत्थ लाइआ तां बुड़बुड़ाउंदा होइआ कामरेड गुरनाम इहनां सिआणिआं दी अकल नूं कोसण लग्गा।
गल्ल तां हुण लगभग पक्की हो गई सी। जदों कुड़ी दा चाचा आ के रुपईआ तली उत्ते धर गिआ तां पिछ्छे की रहि गिआ। अगले दिन उस नें जसवंत तों आपणी मासिक 'तनखाह' दे जमहां पैसे लै के नवीं पैंट कमीज़ बणवाई। उनाभी पग्ग ख़रीद लई। पैरां लई बूट अते जुराबां। सवेरे घरों कंम उत्ते आउण लग्गा उह इह कप्पड़े पा के गलीआं विचों लंघदा। पूरा सरदार साअब बण के। कंम वेले कप्पड़े बदल लैंदा। शामीं पठ्ठे दत्थे तों विहला हो के फिर कप्पड़े पहिनदा ते पिंड दा चक्कर लाउंदा। उहदी चाअ विच अड्डी भुंजे नां लगदी। छेती ही स्रीदेवी उहदी बुक्कल विच आउण वाली सी।
पर ंिइस धंतो दा उह की करदा। कुझ दिनां बाअद उहनूं इकल्ला पठ्ठे वढ्ढदिआं वेख उह आपणी दातरी ते पल्ली वट्ट उत्ते रख्ख के उहनुं पुछ्छण लग्गी, ''वे सुणिऐं, रोड़ी-रुपइआ दे गए नें तैनूं .....?''
निंदर नें वढ्ढिआ होइआ पठ्ठिआं दा रुग्ग ढेरी उत्ते रख्खिआ ते उहदे वल्ल वेख के मुसकराइआ,
''तैनूं कीहने दस्सिऐ?''
''लै! सारे पिंड ते इलाके 'च दुहाई मच्ची पई ऐ।'' फिर उह लाचड़ के बोली,
''साडा तां नंबर कट्टिआ गिआ नां फेर?''
उहदे सउले चिहरे सदका उहदे हस्सदे दंद होर वी चिट्टे हो गए।
निंदर नूं अग्गों कोई गल्ल नां सुझ्झी। उहदे वल्ल बिट-बिट वेखदा रिहा।
''हुण आपणे विआह उत्ते तां सद्देंगा नां? '' धंतो दे बोले दो वाकां नें उस अंदर चाबी भर दित्ती ते उह खिडौणे वांग उछल के खड़ो गिआ। पुछ्छणा चाहिआ, ''तूं सच्चीं विआह करवाउणा सी मेरे नाल?'' पर उहदे मूंहों निकल गिआ, ''लै सद्दणा किउं नहीं। मेरे विआह उत्ते तूं ही तां घोड़ीआं गाउणीआं नें।''
उह खिड़-खिड़ा के हस्सी ते दातरी चुक्क के टक्क 'च बैठ गई, ''गां लई ढेरी कु पठ्ठे वढ्ढ लां....''
''आह वेख वढ्ढे पए। तेरे ई आ।''
उह आप उहदी पल्ली विछाउण लग्ग पिआ । जसवंत हुरीं दोवें भरा अज्ज शहिर गए होए सन ते चारे-चक्क जागीर उसे दी सी।
जदों उह पठ्ठे चुक्क के तुर गई तां टक्क विच बैठा उह सोचण लग्गा। उहनूं धंतो ते स्री देवी इकठ्ठीआं फिलम विच नचदीआं दिसीआं। फ़िलमां दे द्रिश वांग ही कदी धंतो स्रीदेवी बण जांदी ते कदी स्रीदेवी धंतो। उहने मन ही मन आखिआ,''धंतो हस्सदी तां निरी स्रीदेवी वांग ई ऐ। उसे तरहां चिट्टे लिश-लिश करदे दंद। कद्द-काठ वी उहदे वांग .... पूरी जवान। रंग थोहड़ा जिहा काला है तां की होइआ! फ़िलमां 'च आपे पौडर-शौडर लाके गोरा कर लैंदे नें। अख्खां भावें बिल्लीआं नहीं पर हैन गुरमीत भैण जी वरगीआं...''
उहदा दिल कीता तुरी जांदी धंतो नूं उठ्ठ के वेखे। उस नें उठ्ठ के पिंड वल्ल नूं जांदे राह 'ते नज़र मारी तां वेखिआ, धंतो पठ्ठे रख्खके गुआंढी खेतां वाले कालज पहड़दे मुंडे सुरजीत नाल हस्स-हस्स के गल्लां करन लग्गी होई सी। उहनूं इह द्रिश चंगा नहीं लग्गा। उह ओना चिर डौर-भौर होइआ उहनां दोहवां वल्ल वेखदा रिहा जिंना चिर पठ्ठे सिर उते रख्खके धंतो पिंड नां तुर गई।
अगले दिन उह फेर धंतो नूं उडीक रिहा सी। उसनूं आउंदी वेखिआ तां उहदा दिल धड़कण लग्गा। उह थोहड़ा जिहा वल पा के उस दे राह वल्ल अग्गलवांढी मिलण लई अहुलिआ पर उह पासा वट्ट के दूजी वट्टे परे सुरजीत हुरां दे तूड़ी दे मूसलां वल्ल निकल गई। उहनूं इक वार सुरजीत दा झाउला जिहा पिआ पर फेर उह उसनूं दिसिआ नां।
निंदर घबराइआ ते परेशान ओना चिर वट्ट उत्ते इधर-उधर घुंमदा रिहा जिंना चिर उह पंदरां-वीहां मिंटां पिछ्छों तूड़ी दा मगरा लै लंघदी होई उहनूं इह नां कहि गई, ''बीबा वीर बणके किसे नूं दस्सीं नां।''
उह तुर गई तां उहने दुख्ख, निराशा ते गुस्से विच हुंगार के आपणे आप नूं आखिआ, ''तूड़ी किहड़ा मेरी गई आ!''
शाम नूं रोटी खाण तों बाअद विहला हो के उहने जसवंत नूं आखिआ, ''चाचा जी! आपां नूं इक फ़िलम 'च कंम मिल गिऐ...''
''किवें? '' जसवंत मुसकराइआ।
''भापे धरमिंदर नें दवाइऐ...''
''उहदे नाल कदों दी सुलाह-सुफाई हो गई?''
''संनी भा जी नें उहनूं जा के दस्सिआ सी कि साडा भरा अरबां खरबां दा मालक हो के उथे जट्टां दे डंगरां नूं पठ्ठे पाउंदै। अज्ज बौबी वीर वी आइआ सी। उह आखदा, भापा रोज़ रात नूं शराब पीके तेरी तसवीर वेखके ते तैनूं याद करके रोण लग्ग पैंदा...। फिलम दे रोल बारे मैनूं भापे नें आखिआ कि इस फ़िलम 'च तूं जां हीरो बण सकदा एं जां छित्तर खा सकदैं। दस्स की बणना ईं? मैं आखिआ हाल दी घड़ी छित्तर खाण वाला रोल ई करूं। इहदी वाहवा परैटस आ।''
परिवार दे सभ वड्डे-छोटे उहदी गल्ल सुणके हस्स पए।
''रोल इह आ पई मेरी भैण नूं इक बदमाश लै के तूड़ी दे मूसल विच वड़ जांदा। मैं उहदे पिछ्छे जा के उहनूं ललकार के आखदां :
''अरे कुत्ते! साले बाहर निकल...मेरी भैण को लै के मूसल विच वड़ गिऐं हरामदिआ!.... तूं पिंड दी धी-भैण को पिंड दी धी-भैण नहीं समझदा। वेख! मेरे चाचे जसवंत सुंह हुरीं मेरी भैण शीरो को सिर 'ते पिआर दिंदे आ...ते तूं भैं चो.. अमरीश पुरी... उस को साग तोड़के नहीं दे सकदा।''
फ़िलमी मुदरा विच आपणा पूरा डाइलाग सुणा के उह सहिज होइआ, ''फेर नां चाचा मूसल 'चों सुरजीत निकल आइआ ते ताड़-ताड़ मेरे सिर 'च छित्तर मारदा आखण लग्गा, ''कुजाते। साडे मूसलां 'च झातीआं मारदैं।'' मैं आखिआ, ''ख़बरदार! जे मैनूं कुजात आखिआ।''... मैं नां फेर चाचा गरनेड सुट्ट के सारी तूड़ी नूं ही अग्ग ला दित्ती। मच्चदीआं लाटां वेख के मैं टी.वी. उत्ते रीकाड कराइआ आपणा गौण गाउण लग्ग पिआ....''
निंदर निठ्ठ के ज़मीन उत्ते बैठ गिआ ते टी. वी. उत्ते दरद-विछोड़े दे गीत गाउण वाले दुख्खां-मारे गाइकां वांग दुखी जिही हेक लाके आपणा गीत छेड़ लिआ।
''हस्सदी हस्सदी जांदी कुड़ी
चमक चमक के बिजली बण गई
साडे उत्ते डिग्ग के सानूं साड़दी एं
दोहां हत्थां नाल खिच्च के साडे दिल नूं,
कप्पड़े वांगूं पाड़दी एं।
एदां करदी रही तां इक दिन पछोतावेंगी
मिंटू दिओल अजे वी रोंदा
कदी नां कदी तां आवेंगी...''
उहदी आवाज़ विच रस वी सी ते दरद वी। आपे जोड़े गीत दा टुट्टदा वज़न उहने लोड़ अनुसार हेक लंमी-छोटी करके आप ही ठीक कर लिआ। फिर उहने गल्ल-बात नूं अचनचेत पलटा मारिआ:
''चाचा जी! चाचे सतिनाम नूं आखके इक वार टी.वी. उत्ते टैम दवा दिओ। फेर वेखिओ मेरे हत्थ। मैं दो महीनिआं 'च ई दलेर महिंदी दा चोला जिहा नां पाड़ छड्डिआ तां आखिओ। घर-घर कैसिटां वज्जणगीआं मिंटू दिओल दीआं। उथों टी.वी. तों ही मैनूं फिलमां वालिआं बोच लैणै। ...फिर वेखिओ! चल्ल सो चल्ल। सौ सौ फ़िलमां 'च हीरो आऊं कठ्ठा ईे। सारे तूड़ी दे मूसल गरनेड चला चला साड़ दऊं....''
जसवंत दा सुझाओ सी कि जदों उहदा पिओ ते दो भरा एडे वड्डे ऐकटर सी, उहदी छोटी बीबी ते होण वाली पतनी फ़िलम जगत दीआं प्रसिध्ध हीरोइनां सन तां उसनूं सिरफ टी. वी. उत्ते जाण लई ही किसे दी सिफारश दी की लोड़ सी।
''तूं सिध्धा स्रीदेवी नूं आख...कदी कदी आके तैनूं मिलदी तां रहिंदी आ...सिध्धा हीरो लैण बारे उहने तैनूं आखिआ तां सी...''
''अज्ज कल्ल्ह नहीं नां मिलदी...उंज गल्ल उहदी सिआणी ऐं...''
''किवें?''
''उह आखदी ऐ कच्चे कुआरे साकां 'च मिलदिआं बंदा किते चंगा लग्गदै!!''
स्रीदेवी नूं नां मिल सकण दा तां उस कोल कोई तरक सी पर धंतो भला किउं नहीं सी आउंदी। उस नूं उह बुलावे जां नां बुलावे पर उहनूं वेख के उहदे मन विच इक ठंढ जिही पै जांदी सी। अज्ज कल्ह उसदी मां ही गां लई कख्ख-पठ्ठा लैण लई खेतां वल्ल आउंदी-जांदी दिसदी। इक दिन मौका पा के उहदे घर दे अग्गों वी लंघिआ। विहड़े विच धंतो दा अधरंग दा मारिआ पिओ लेटिआ होइआ सी।
आख़रकार निंदर नें सूह कढ्ढ ही लई। धंतो बीमार सी ते अज्ज-कल्ल्ह आपणी मासी कोल इलाज कराउण गØई होई सी। कई दिनां बाअद उस नें वेखिआ धंतो पोले उखड़दे कदमीं गली विचों लंघ रही सी। पीला-भूक रंग, मायूस ते उदास चिहरा। उसने निंदर नाल अख्ख ही नां मिलाई ते नज़रां नीवीआं करके कोल दी लंघ गई। हुण उह बाहर खेतां विच वी नहीं सी जांदी ते घरों बाहर वी घट्ट वध्ध ही निकलदी। निंदर दा मन उसनूं वेखण ते मिलण लई लोचदा रहिंदा।
वाढिआं लई चाह धरी होई सी पर खंड थुड़ गØई। जसवंत नें निंदर नूं पैसे फड़ाए ते दो घर छड्ड के जंगी दी दुकान उत्तों छेती छेती खंड लिआउण लई किहा। निंदर जंगी दी दुकान उत्ते नां रुकिआ। उह सिध्धा धंतो दी गली विचों लंघके उहदे विहड़े विच उहनूं लभ्भदीआं नज़रां नाल वेखदा उहनां दी गली दे सिरे उत्ते बंसी दी दुकान उत्ते जा पुज्जा।
चाह रिझ्झ-रिझ्झ कमली होई गई। उह वापस परतिआ तां पहिलां ही लाØए अनुमान अनुसार उहनूं बकाउण लई जसवंत नें गुस्से नाल आखिआ, ''तैनूं तां जंगी दी हट्टी उत्ते घल्लिआ सी ते तूं खंड लैण बंसी दी दुकान उत्ते जा अप्पड़िओं।''
उह मुक्करिआ नहीं, ''ओ नां, ओ नां...उथों जा के खंड तां लिआइआं पई जंगी हुरीं खंड 'च मिठ्ठा घट्ट पाउंदे नें...''
उहदी वज़नदार दलील सुणके जसवंत नें आखिआ,''आहो बंसी दी दुकान उत्ते खंड विच मिठ्ठा धंतो जू पा जांदी आ...''
'चोरी' फड़ी जाण 'ते उह आप ही सपश्शटीकरन देण लग्गा, ''की करां चाचा, जिवें डंगर तिहाइआ होवे तां पाणी वल्ल रस्से तुड़ा के भज्ज उठ्ठदै, ऐं ई, जदों मैनूं चेता आवे, मैं ओं नूं भज्ज उठ्ठदां...''
कणकां वढ्ढीदीआं रहीआं। भरीआं खलवाड़े उत्ते लग्ग पईआं। उह उडीकदा रहिंदा जे धंतो आ जावे तां उह सारिआं तों चोरी उहनूं सभ तों वड्डी भरी चुकवा देवे। झोनिआं दी झंबाई वेले उसने इंज ही कीता सी। जसवंत हुरीं आख़री टराली लद्द के शहिर तुर गए सन तां उस नें टोई धंतो नूं हुंझवा दित्ती सी। छिंनो नें पिछ्छों आके बड़ा कलेश पाइआ।
कलेश पैंदा तां पवे पर उह आवे तां सही। पर उह आई नहीं सगों चली गई। दूर...बहुत दूर...सदा लई नां आउण वासते। उहदी मौत उत्ते लोकां नें तरहां तरहां दीआं गल्लां बणाईआं। उह सुणदा तां उहदा जीअ करदा गरनेड चला के सारी दुनीआं नूं भसम कर सुट्टे।
दो दिन उह कंम उत्ते नां गिआ। जसवंत उहदा पता करन उहदे घर गिआ। उह उदास ते निंमोझूणा बैठा होइआ सी, चौंतरे दी कंध नाल ढोअ ला के। छिंनो रोटीआं पका रही सी ते उहदे लागे चौंतरे विच बैठा भिल्ली अंब दे अचार नाल बुरकीआं वल्हेट-वल्हेट के अंदर सुट्ट रिहा सी। छिंनो खिझ के बोली, ''वे बस्स वी कर। तेरा ढिड्ड आ कि खूह? तूं रज्जदा ई नहीं। बाकीआं नें वी तां रोटी खाणी आं।.... इक आह बैठा ई घर। दस्स इहदे विहले दे कित्थों तोसा मत्थे मारीए। पैसा धेला देणा कोई नहीं। जो मिलणा उहदा गंद-मंद खा छड्डणा...शौकीनीआं ला छड्डणीआं...''
उहदा भाशन पता नहीं किंना कु चिर चल्लदा जे नैता जसवंत नूं नां वेख लैंदा। उहने निंदर नूं सुचेत कीता,''जाह उए उठ्ठ के। औह आ गए ई साईं तेरे। मैं इहनूं आखिऐ, कंजरदिआ! अग्गे तेरहवां महीना। असीं सिट्टे कुट्ट के रोटी दा डंग तोरदे आं, तैनूं किथों टुक्क देईए? इह परसों दा उठ्ठदा ई नहीं। घूंआं जिहा बणिआं बैठै।''
''बाबा ! इहदा विआह कर दिओ। सभ ठीक-ठाक हो जाऊ...'' जसवंत नें सुझाओ दित्ता।
''ओ मैं तां जी विआह करदा सां इहदा जदों शीरो दा कीता। इह मां चो आखे मैं तां बंबई 'च ढुकणैं। मैं फेर तुहाडे साहमणे कुड़ी दा विआह कर दित्ता। सरदार जी धीआं दा बड़ा गाल्ह-उल्हामा हुंदा...तूं मैनूं पुछ्छ...मैं जी विआह के कुड़ी आपणे घर घलाई, अज्ज कल्ल्ह जी जमाना बड़ा खराब आ। कुड़ीआं-मुंडे तां अख्खां नाल गल्लां करदे नें...सारी गल्ल तूं मैनूं पुछ्छ...साडे आह गवांढ वेख ला...औह गज्जण दी कुड़ी...''
''चल्ल छड्ड!'' छिंनो नें नैते नूं टोकिआ, ''भा जी! धीआं भैणां वाले आं! सच्चा पा 'शाह सभ दीआं इज़्ज़तां रख्खे...'' फिर उह निंदर वल्ल होई,''चल्ल वे! उठ्ठ के तुर पौ भा जी नाल...बंदे दा पुत्त बण के। देंदा तूं सानूं दवानी नहीं। रोटीआं साडीआं तोड़दैं! ... असीं इहनूं आखिआ जिहड़े ऐस महीने भा जी तों पैसे लैणे आं... सानूं देह...इक मंजा ई बणा लईए। चार जीअ आं ते दो मंजे। भुंजे सौं जांदा जे ते जे आखीए मंजे लई तां अग्गों आखू, 'मैं तां होर महीने नूं पलंघां 'ते सौंइआ करना। तुहाडे मंजे लई पैसे किउ खरचां। लै सुण ला इहदीआं! सानूं तां इहने पागल कीता होइआ।...तुसीं उह गाडर दित्ता सी नां, पिछली कोठड़ी छत्तण नूं...उह आपे ही चुक्क के लै गिआ। अखे....चाचे नें गाडर दे पैसे कट्ट लैणे नें...।''
छिंनो पता नहीं किंना कु चिर बोलदी रहिंदी। पर उह चुप्प-चाप उठ्ठिआ ते जसवंत नाल तुर आइआ।
जसवंत दी पतनी रोटी लै के आई तां आखण लग्गा, ''चाची! अज्ज रोटी रहिण ई दईए। भुख्ख ई नहीं लग्गदी।''
''वे फड़ 'गांह। रोटी बिनां गुज़ारा हुंदै किते! सिआणे आंहदे: पेट नां पईआं रोटीआं ते सभे गल्लां खोटीआं...''
जसवंत दी पतनी दी मिठ्ठी जिही झिड़क सुणके उह गहिर-गंभीर हो गिआ, ''चाची! जे सच्च-मुच्च कित्ते रोटी बिनां गु²ज़ारा होण लग्ग पवे तां किआ कहिणे! साडे सज्जण नूं रोटी ही मार गई....''
गल्ल उसदी कुझ हद्द तक ठीक ही सी। महीना भर मिआदी बुख़ार दा भंनिआ सज्जण राज़ी हो के जदों सुख्खणा लाहुण 'गुरू सर' दी मस्सिआ गिआ तां साहमणे लंगर वरतदा वेखके उस तों रिहा नां गिआ। चमकदी भुख्ख नूं शांत करन लई आखण लग्गा, ''आए आं तां गुरू के लंगर विच वी हाज़री लवा ही चल्लीए।''
फिर मांह दी दाल नाल लेहड़ के रोटीआं खाधीआं। महीने दी भुख्ख जिवें अज्ज ही मिटा लैणी होवे। वापसी 'ते आउंदिआं राह विच ही ऐसा सूल उठ्ठिआ कि जान ही लै के गिआ। उस मासूम चिड़ी दी मौत उत्ते किसे नें हस्स के आखिआ सी,''गुरू के लंगर 'च हाजरी लवाउंदा लवाउंदा सज्जण गुरू-घर ही पहुंच गिआ।''
रोटी हत्थ उत्ते रखवा के निंदर कुझ सहिज होइआ, ''हुण साडे भिल्ली वल्ल वेखो। रोटीआं नाल रज्जदा ई नहीं। चौदां रोटीआं तों घट्ट मरोड़दा ई नहीं।''
रोटी वल्लों विहला होइआ तां जसवंत नाल सलाहीं पै गिआ।
''आपणे हसपताल नवां डाकटर आइऐ। सुणिऐ बड़ा सिआणा। आंहदे परेशन करके मिहदे वी बदल देंदा ए। मेरी सलाह आ पई भिल्ली नाल आपणा मिहदा बदल लवां। आपणा चहुं रोटीआं वाला उहनूं पुआ दिआं ते उहदा चौदां रोटीआं वाला आप पवा लवां। नाले मैनूं भुख्ख लग्गण लग्ग पऊ नाले ओधर छिंनो दा आटा बचू...ऐंवे चीकदी रहिंदी आ मैं देंदा कुझ नहीं। जिहड़ा आटा इस तरहां भिल्ली दा बचिआ करू उह इक तरहां मैं ही दित्ता होइआ। ...मेरा की ऐ..मैं तां तुहाडे वल्लों ही रोटी खा लैणी ऐं। चाची कोल आटा बथेरा...''
जसवंत उसदी अजिही 'समझदारी' उत्ते मुसकराइआ, ''कंजरा,ऐवे तैनूं लोक शुदाई आखदे नें, तूं शुदाई किथे ऐं। तूं ते वाकिआ ही 'सौ दाई' एं''
निंदर दे चिहरे उत्ते लाली फिर गई ते उसने बड़े उतशाह नाल आखिआ, ''शुदाई वाला गीत सुणावां। अजे रातीं ही टी.वी. उत्ते सुणा के आइआं।''
उसने गीत छोह लिआ।
''सानूं लोक शुदाई आंहदे
साडे दुख्ख दे वल्ल नहीं जांदे
काहदा दुनीआ उत्ते जीणा
साडा लंघदा नहीं महीना
तूं साडे कोल नहीं रहिणा
सदा मिंटू नें रोंदे रहिणा
तेरे विछोड़े विच दस्स सोहणीए नीं
मैं की करां...हाइ! मैं की करां
पठ्ठे वढ्ढां जां दातरी ढिड्ड विच खोभ के मरां...''
उहने हउकिआं भरी दरदमंद आवाज़ विच गीत गाइआ ते उहदीआं अख्खां सिल्ल्हीआं हो गईआं।
जसवंत नें उसनूं हौसला दित्ता, ''पुत्तरा! सारी उमर किउं रोंदे रहिणा होइआ। सुख्ख नाल तेरे रिशते दी सारी गल्ल तैअ हो चुक्की ए। हुण तां सतिनाम आइआ तां तेरे मां-पिउ नाल मिल के विआह दा साहा पक्का करना ही बाकी रहि गिऐ।....उठ्ठ कंम-धंदा करीए। रोणा कोई मरदां दा कंम ऐ...''
जसवंत दी हल्लाशेरी नाल उहदा मन सगों होर पिघल गिआ, ''चाचा! मैं तैनूं सच्ची दस्सां। मैं तेरे साहमणे नहीं रोंदा। मां पिउ अग्गे वी नहीं रोंदा। पर की करां! जदों इकल्ला होवां तां पठ्ठे वढ्ढदिआं मेरे गलेडू टक्क 'च डिगदे रहिंदे नें...।''
उहने डूंघा हउका लिआ ते फिर अचनचेत उहदे मूंह निकल गिआ, ''चाचा! उह धंतो सी नां रोंदल जही...।''
उह धौण खुरकण लग्ग पिआ। जसवंत नें अग्गे गल्ल सुणन लई हुंगारा भरिआ, ''आहो,'' ''रोंद मार गई ऊ...'' गल्ल करके उसने जसवंत तों नज़रां चुरा लईआं ते होर पासे वेखण लग्गा।
खेतां नूं तुरे जांदिआं जसवंत उसनूं समझा रिहा सी कि हुण कंम दे दिन हन ते उह कोई नागा नां पावे। इहनां दिनां विच ही शाइद सतिनाम 'साहे-चिठ्ठी' लै के आ जावे? कणकां कढ्ढण तों पिछ्छों उहदा विआह होणा निसचित है। इस लई उह इहनां दिनां विच टिक के कंम करावे।
लौढे वेले थरैशर चालू हो गिआ सी पर अचनचेत टरांसफारमर तों बत्ती 'च कोई नुकस पै गिआ सी। हुण बत्ती रात नूं किसे वी वेले आ सकदी सी। इस लई निंदर रात नूं घर नहीं गिआ, उथे खलवाड़े कोल ही पै गिआ। उहदे नाल ही दूसरी मंजी उत्ते तुलसा खुंघ लेटिआ होइआ सी। कंम दा ज़ोर होण करके जसवंत नें उसनूं पंदरां वीहां दिनां लई पक्का ही दिहाड़ी उत्ते लाइआ होइआ सी।
असमान दे तारिआं वल्ल चुप्प-चाप नज़रां गड्डी पए निंदर नाल उसने गल्ल छेड़नी चाही :
''निंदरा! उए निंदरा !!''
''होअ'' निंदर जिवें नींद विचों जागिआ।
''सुणिऐं तैनूं वेखण वाले आए सी?''
''आए होणे नें...मैं तां वेखे नहीं...'' निंदर गल्ल करन दे रउं विच नहीं सी।
''उए तेरी वी धंतो नाल कोई गल्ल-बात हैगी सी?''
''मुक्क गई गल्ल-बात'' उह जिवें खूह विचों बोलिआ। फिर उसनूं जसवंत दी 'साहे-चिठ्ठी' वाली गल्ल चेते आई। उसने तुलसे नूं दाअवत दित्ती, ''तूं कप्पड़े संवा छड्ड... तैनूं अगले महीने जंझे लै के जावांगे। विआह ऐ आपणा।...''
''आहो, मैनूं पतै...तेरा विआह चाल्हीवें हाड़ दा ऐ...'' तुलसे नें विअंग कीता।
''तैनूं किवें पतै?'' निंदर उठ्ठके मंजी उत्ते बैठ गिआ।
''खोतिआं दे सिरां 'ते किते सिंङ हुंदे नें।...जट्टां नें किआ इहनूं हत्थां उत्ते पाइआ होइऐ। तैनूं हेमा मालिनी दा साक कर दांगे... फलाणी दा करा दिआंगे। इह खोते दा खुर ख़िआलां दे घोड़े भजाई फिरदा रहिंदै। कदी फ़िलम दा हीरो बण गिआ... कदी टी. वी. दा कलाकार बण गिआ। आपणे ही सुफ़निआं 'च गवाचा रहिंदा ए उल्लू किसे थां दा, '' तुलसी खिझ के आपणे आप नाल ही गल्लीं लग्ग गिआ। फिर हिकारत नाल आखिआ।
''आखू, मैनूं तनख़ाह मिलदी ऐ, किड्डा नैब सूबेदार लग्गा हुंदा। तनख़ाह तैनूं देंदे आ महीने दी चार-पंज सौ। ते मैं सौ रुपैआ दिहाड़ी लैंदा ई टुणका के। वीहां दिनां दे पुरे दो हज़ार... उहनां नूं मुफ़त दा बंदा लभ्भा होइऐे। तेरीआं यहावीआं सुण छड्डदे आ। तैनूं फुला छड्डदे आ... तूं झूठी-मूठी सुपनिआं दे महल्ल बणाई जाइआ कर...'' उहदी झिड़क सुणके निंदर छाबल गिआ ते किंना चिर उसनूं कोई गल्ल नां अहुड़ी। तुलसे दी सुपनिआं वाली गल्ल उसनूं चंगी नां लग्गी। उसने तुलसे दे 'अलप-गिआन' नूं निशाना बणाइआ, ''तैनूं इहनां गल्लां दा की पतै। हुण तूं हैथे बैठैं नां?'' उसने सुआल कीता।
जुआब उडीकण तों बिनां ही उसने गल्ल जारी रख्खी, ''ऐवें सुफ़ने... सुफ़ने आखी जांदैं। तूं हैथे बैठा एं नां ते तैनूं कुझ वी पता नहीं। ऐस वेले मेरी बीबी मेरी मंजी उत्ते मेरे कोल बैठी होई आ...''
तुलसे नें हस्स के उसनूं सूचना दित्ती, ''पता किउं नहीं... मेरी मंजी उत्तों उठ के ही तां तेरे कोल गई आ...''
निंदर नूं उसदा इह मज़ाक पसंद नहीं आइआ। उह पासा मोड़के लंमा पै गिआ। दिने जसवंत चाह लै के पुज्जा। बत्ती तां सारी रात आई नहीं सी ते जाग के करन वाला कोई कंम ही नहीं सी पर निंदर दीआं अख्खां उंनीदरे नाल भारी अते लाल सन। मल-मल के सुज्जीआं होईआं। जसवंत नें कारन पुछ्छिआ तां दस्सण लग्गा, ''इक वार नींद उखड़ गई... फिर आई ही नहीं। उहने कंम ही ख़राब कर 'ता।''
''कीहने?''
''चंगा-भØला बीबी दी हिक्क 'ते सिर रख्खके सुत्ता सां।''
''छिंनो दे?''
''किउं मख़ौल करदे ओ! आपणी बीबी परकाश कौर दे। उह मेरे वालां 'च हत्थ फेरन डही सी। आखे : 'सौं जा मेरा लाल! मेरा सोहणा पुत्त! कंम करके थक्क गिआ होवेंगा'। मैनूं हौली हौली गूहड़ी नींद आ गई। तांहीएं खौरे... इक लाले नें 'वाज मार के जगा दित्ता। आखे : तेरी जिहड़ी सौ किल्ले दी तूड़ी पई आ, उह कंडा लगवा के सानूं चुकवा दे... कल्ल्ह टरक्क लग्ग जाणगे ते आह फड़ पंज लख्ख रुपईआ। किसे होर नूं हां नां करीं। मैं आखिआ, ''मैं सारी तूड़ी नहीं वेचणी।... पंज सत्त सौ पंडां आप वी रख्खणीआं। किसे भैण-भरा नूं लोड़ पै जांदी आ। उह अग्गों आखे, ''सरदार जी! तैनूं किसे नें हत्थां 'ते पाइआ लग्गदा... जिहड़ा तूं मंनदा नहीं। जिहड़ा भाअ असीं लाउण डहे आं उह फेर नहीं लग्गणा... '' मेरे नांह नांह करदिआं पैसे सुट्टके औह गिआ... औह गिआ...। मैं बथेरा आखिआ, ''ओ! मेरी गल्ल तां सुण...''
उस नें आपणे लागे पई लक्कड़ नूं छूहिआ। ''इहो लक्कड़ मेरे उत्ते पवे जे झूठ बोलां तां...फिर नींद पई ही नहीं। इक तां इहो डर कि जे किते काले कछ्छिआं वाले आ गए तां जान वी गई ते पैसे वी। उंज बीबी नें बथेरा हौसला दित्ता, ''कोई नहीं पुत्त! तूं पैसे मेरे सिरहाणे रख्ख देह ते 'राम नाल सौं जाह। फ़िकर नां कर... बाहर गोरखा बंदूक लै के बैठा... भापे तेरे कोल वी 'मरीकण पसतौल आ...''
अगले दिनां विच थरैशर उत्ते कणक कढ्ढीदी रही। बंदे कंम उत्ते लग्गे रहे। निंदर नाल छेड़-छाड़ हुंदी रही। उहदा विआह दा साहा 'चाली हाहड़' दा होण करके हासा मच्चदा रिहा। इक दिन किसे नें पुछ्छिआ, ''विआह करवा के उहनूं रख्खेंगा कित्थे उए? कोठा तुहाडा इको। मंजे तुहाडे घर दो। उहनूं संवाएंगा कित्थे!''
''उहनूं?'' उसने छेती ही सोच लिआ, ''आपणी कोठी आ शहिर! पंजां किल्लिआं 'च बणी होई। पंज टैलीफ़ोन लग्गे। पंज गंन-मैन... पंज ही वड्डे वड्डे कुत्ते...। तिंन कोठीआं होर वी नें... कराए उत्ते दित्तीआं। इक वड्डी हवेली आ हाल बज़ार 'च। सौ डंगर बझ्झे आ उहदे 'च।....रिहा करूं उथे वड्डी कोठी 'च ही। उथे ही रहिणा पैणां हुण तां! निक्के-निआणे वी तां कल्ल्ह-कलोतर नूं शहिर 'च ई अंगरेज़ी सकूल 'च पाउणे पैणे आं। अज्ज कल्ल्ह पिंडां 'च उह पहड़ाईआं तां रहि नहीं गईआं, जिहड़ीआं आपणे वेलिआं 'च हुंदीआं सन...''
सारे उसदीआं गल्लां सुणके हस्सदे रहिंदे, ख़ुश हुंदे रहिंदे। किसे नें जाणना चाहिआ कि जे उह शहिर रहिण लग्ग पिआ तां पिछ्छों नैते अते छिंनो हुरां दा की बणेंगा!
उह खिझिआ ते आखण लग्गा, ''इह भुगतण आपणी जून।''
उसनूं इतराज़ सी कि जदों धरमिंदर नें उहनूं कुट्ट के घरों कढ्ढिआ सी तां नैते नें उहदे कड़े-छापां लाह लए ते पैसे नप्प लए सन। उहने आखिआ, ''होर ते होर... चलो मैं तां अंञाणा सां। मेरे पिउ नें मेरी ग़लती तों मैनूं कुट्टिआ ते घरों कढ्ढ दित्ता। इहदा सिआणे-बिआणे दा फ़रज़ सी कि मैनूं उहदे कोल छड्ड आउांदा। पर इहने अग्गों जट्टां दे डंगर चारन 'ते रख्ख लिआ...''
फिर आप ही उसने आपणे फ़ैसले उत्ते पुनर-विचार कीता तां उसनूं उहनां उत्ते रहिम आ गिआ।
''इहनां दा ऐं करांगे... इहनां नूं दस-बारां बस्सां पुआ दिआंगे। दो वी. डी. ओ. कोचां लै दिआंगे। आप मैं सवेरे आ जाइआ करूं। चाचे दा पठ्ठा दत्था पुआ गिआ। उहनां नूं मिल गिल गिआ। बस्सां दे टैरां दी हवा हुवा वेख गिआ। डरैवरां-कंडकटरां नूं तनख़ाह दे गिआ... दबका-शबका चला गिआ। रात नूं जाण लग्गा दुध्ध दा डोलू लै गिआ, चाह बनाउण लई...''
उहने सारी योजनाबंदी दा विसथार दे दित्ता।
हाहड़ वी लंघ गिआ ते फिर साउण वी। इंझ होर महीने लंघदे गए। अज्ज कल्ल्ह निंदर नूं डूंघी उदासी ते भुख्ख नां लग्गण दा दौरा पिआ होइआ सी। जदों वी इहो जिहा दौरा पैंदा तां उह कंम उत्तों हट जांदा। कंम तों तां उह उदों वी कदी-कदी हट जांदा सी जदों भारा कंम करना पवे। इक वार महीना भर छड्डण तों पिछ्छों उह आप ही कंम उत्ते आ गिआ। कारन पुछ्छण 'ते उसने दस्सिआ, ''तुहाडी चरही बड़ी करड़ी सी। टोके 'ते कुतरदिआं चांगरां निकलण नूं करदीआं सन। कल्ल्ह मैं वेख आइआं पैली 'च जा के। चरही मुक्क गई आ ते आपां वी आ गए आं...''
आपणी इहो जिही 'चुसती' उत्ते ही उह आपणे आप नूं 'सौ दाई' आख के वडिआउांदा हुंदा सी।
पिछले दिनां तों कंम उत्ते आउण दी थां उह पहिन-पच्चर के जी. टी. रोड 'ते जा खलोंदा सी। आउंदीआं-जांदीआं बस्सां ते कारां वल्ल उलर के झातीआं मारदा, जिवें किसे नूं लभ्भ रिहा होवे। पहिलां-पहिलां तां उहदे बणदे फब्बदे कप्पड़े अते डील-डौल वेख के बस्स वाले उहनूं सवारी समझ के बस्स वी रोक लैंदे पर छेती ही उहनां नूं पता लग्गा कि उह आपणी 'मंगेतर' ते विछड़े होए 'मां-पिउ' नूं लभ्भ रिहा है।
इक दिन उह सड़क दे किनारे आपणे पिंड दे अड्डे उत्ते खड़ोता बस्सां गड्डीआं नूं वेख रिहा सी कि उहदे कोल इक रेहड़ा आ के रुकिआ। रेहड़े वाले नें अग्गे जाणा सी ते उहदे कोल होर समान वी सी, पर रेहड़े उत्ते पईआं सूरती मैंबर दीआं दस बोरीआं सीमिंट लाह के उसने लछमण चाह वाले दी दुकान उत्ते रख्खणीआं सन। रेहड़े वाले नें 'जैंटलमैन' बणे निंदर नूं आखिआ, ''सरदार जी! आह ज़रा सीमिंट दी बोरी नूं हत्थ पवाइओ...''
उहनूं झिजक वी सी कि सोहणे कप्पड़िआं वाला बणदा-तणदा जवान किते कप्पड़े लिबड़ण दे डरों उसनूं नांह नां कर देवे। निंदर नें उसनूं बड़े उतशाह नाल सीमिंट दी बोरी चुकवाई ते उहदे सिर उत्ते रख्ख दित्ती।
लछमण दी दुकान उत्ते रेहड़े वाला बोरी रख्ख के परतिआ तां उसने फेर हत्थ जोड़े, ''सरदार जी करवाइओ खेचल!...''
निंदर नें बोरी उहदे सिर उत्ते रख्खदिआं गल्ल छेड़ लई, ''मैनूं भापे धरमिंदर नें आखिऐ कि मैं तेरे लई दस टरक्क सीमिंट दे लदा दित्ते नें। उहदे नाल इक तां छिंनो हुरां दा ढठ्ठा होइआ कच्चा कोठा दोबारा छत्त दे ते इक विचारे मजबहीआं दा गुरदवारा बणवा देह। आपां जिहड़े जट्ट आं नां, मजबहीआं दे कीते दा मुल्ल नहीं पाउांदे। उहनां दे सिर उत्ते भारी पंड ई चुकाउंदे आं...''
रेहड़े वाले नें हैरानी नाल उस वल्ल देखिआ। उहनूं गल्लां दी कोई समझ नां पई। उह बोरी रख्खके मुड़िआ तां उहनूं आपणे वल्ल आउांदा देख के निंदर नें दूरों ही गल्ल शुरू कर लई, ''भापे धरमिंदर नें फ़ोन 'ते आखिऐ हैथे पठ्ठे ई नां वढ्ढदा रहि... अंबरसर वाली आपणी कोठी नूं वी पलस्सतर करा लै। मैं आखिऐ पहिलां अज्ज वाले दस टरक्क तां ल्हवा जावां। मैं वी सीमिंट ही उडीकण डिहां...''
उहदीआं गल्लां सुण के रेहड़े वाला उहदे बारे 'सभ कुझ' समझ गिआ। अगली बोरी चुक्कण लग्गे तां रेहड़े वाले नें आपणे सिर उत्ते रख्खण दी थां निंदर दे सिर उत्ते टिका दित्ती ते हस्स के आखिआ, ''जाह दुकान 'ते रख्ख आ। इह तुहाडा ई सीमिंट आ। दसां टरक्कां 'चों जिहड़ा वध गिआ सी, उहने रेहड़े 'ते लदा ता''
अगलीआं बोरीआं उसने आप ही भज्ज भज्ज के लछमण दी दुकान 'ते रख्खीआं ते रेहड़े वाला मुछ्छां 'च हस्सदा रेहड़े कोल खलोता रिहा।
रेहड़े वाला तुर गिआ तां निंदर नें सिर उत्तों सीमिंट नाल लिब्बड़ी पग्ग लाह के सीमिंट झाड़दिआं लछमण नूं आखिआ, ''लछमण सिअहां! आह बोरीआं पईआं आपणीआं सीमिंट दीआं। धिआन रख्खीं। टरक्क आउांदे आ तां उहनां 'ते रख्ख लांगे।''
''पग्ग दा सीमिंट आप किउं झाड़न डिहा एं। हुणे सुरती मिंबर नें आ जाणा... उहने ही चार छित्तर मार के झाड़ देणैं।... आ गिऐ वड्डा सीमिंट दा मालक...'' लछमण नें चाह पुण के पोणी विचला पत्ती दा फोग इक पासे रख्ख सुट्टिआ तां निंदर नें रोसे नाल आखिआ, ''सानूं तां तुसीं यार फोग ही समझदे जे। भार लद्दी जो साडे सिर 'ते... दिओ कुझ नां सानूं...''
उह बुड़-बुड़ करदा परहां नूं तुर गिआ। ''इक तां उह पंड सिर उत्ते रख्ख गई तूड़ी दी। इक सीमिंट दा भार...ओधर चाचा सतिनाम वी भार पा गिऐ... मुड़दा ही नहीं...''
सिर अते मन उते किंने ही भार चुक्की उह दुखी ते परेशान होइआ घुंमदा रहिंदा। उहदे मां-पिउ नूं वख्खरा दुख्ख सी। इक पुत्त मर गिआ सी। दूजा सिध्धड़ सी ते तीजा इह कमला होइआ फिरदा सी। कंम नां करन करके परिवार उत्ते बोझ सी।
''साडीआं किहड़ीआं मिल्लां चलदीआं नें। उहो कमाउणा ते उहो खाणा...'' छिंनो आखदी, ''उह दोवें पिउ-पुत्त दिहाड़ीआं करदे नें ते इह कप्पड़े पा के गलीआं ते सड़कां दे गेड़े कढ्ढदा रहिंदा। चंगा-भला हुंदा सी... इहनूं ज़रूर किसे नें कुझ खुआ 'ता...''
उहदा हउका निकल जांदा, ''अणिआं! जे सज्जण वी जिउंदा हुंदा ते इह तिंने भरा विआहे हुंदे ते घट्टो घट्ट नौं-दस निआणे हुण तक साडे घर खेडदे हुंदे। होर दोंह सालां नूं हत्थ-पड़त्थी पुआउांदे।उस बुढ्ढे दी हुण किते कंम करन दी उमर आ...''
अगले दिनीं पता चल्लिआ कि छिंनो भिल्ली अते निंदर नूं लै के नाल दे पिंड पुछ्छां दे उत्तर देण ते जादू-तवीत कढ्ढण वाले इक सिआणे कोल गई है।
''भा जी! उह तां बहुत.... बहुत ई सिआणैं। उथे कोई मुलख ढुक्कदा! मार सौ-सौ कोह तों लोक आउंदे। मन दीआं बुझ्झ लैंदा... लोभी वी नहीं बहुता...'' जसवंत हुरां दा गोहा-कूड़ा करदी उह 'सिआणे' दी शोभा कर रही सी। निंदर बारे उस दस्सिआ, ''इहनूं किसे नें ढाई तवीत पाए आ। छाइआ वी आ इहनूं। उहने आखिआ छे महीने ऐतवार दे ऐतवार चौकी भरन आइआ करे... ऐं नौं-बर-नौं हो जू...। उहने इह वी आखिऐ, छे महीने किसे दे घर दा कुझ नहीं खाणा... उथे ऐवें जूठा-मीठा खाधा जांदा...। एने महीने जूठ नहीं खाणी किसे दी...।''
कहिणा तां उह इह वी चाहुंदी सी कि खुआइआ उहनूं किसे नें इस करके है कि 'आपणे हत्थां 'ते पाई रख्खे,' पर उह इह गल्ल जाण-बुझ्झ के घुट्ट गई।
इक दिन गली विच तुरे आउंदिआं निंदर जसवंत नूं टक्कर गिआ। जसवंत नूं अंदरो-अंदर गुस्सा सी कि हत्थां उत्ते पाउण ते कुझ खुआउण दा कुझ-कुझ इशारा उहनां वल्ल सी। उहदा तां सगों इह ख़िआल सी कि इहो जिहे 'शुदाई' नूं उस तों बिनां कंम उत्ते होर रख्खदा कौण है! इस लई उह निंदर नूं बिनां बुलाए लंघ गिआ।
पर निंदर उस दे पिछ्छे-पिछ्छे तुर पिआ। इक तरहां सपश्शटीकरन देण लग्गा, '' इह आंहदे आ, तेरा विआह करनैं पर तेरे 'च कोई नुकस आ... तेरे 'च कोई बाबा वड़िऐ... एसे पज्ज मैं वी जुत्ती पालिश करवा के तुरिआ फिरदां...।''
जसवंत नें कोई हुंगारा नां भरिआ पर निंदर उहदे पिछ्छे-पिछ्छे तुरदा उहनां दे घर आ गिआ, ''उंज है मेरे विच कुझ नहीं....। विआह जिहड़ा आंहदे आ, कोई टौप दी कुड़ी लभ्भे तां ही करावां। किसे माड़ी-मोटी नाल किवें करवा लवां! ऐवें कोई उहो जिही वाड़ देणगे मेरे घर... इक छित्तर आप खावां ते इक उहदे सिर 'च...।''
उहनूं घर आइआ वेख जसवंत थोहड़ा नरम पै गिआ ते 'सिआणे' वल्लों कीते जांदे उहदे 'इलाज' दी तफ़सील पुछ्छी। उसने सच्चो सच्च दस्सदिआं किहा, ''इलाज काहदा जी! मैं तां उथे सोहणीआं कुड़ीआं वेखण जांदां। संगत बथेरी आउांदी आ। चाह पाणी दी सेवा चल्लदी रहिंदी आ। आपां वी बालटी फड़के संगतां नूं जल छका छड्डदे आं। जदों कुड़ीआं तुर जांदीआं नें... आपां वी घर नूं मुड़ पैंदे आं...। आपणा तां चंगा दाअ फबिऐ....।''
फिर उसने भेद-भरे ढंग नाल हौली जिही आखिआ, ''इक नां... कुड़ी आउंदी आ उथे...।''
कुड़ी दा ज़िकर करदिआं ही द्रिश उहदीआं अख्खां अग्गे साकार हो गिआ।
कुड़ी आपणी मां नाल आउांदी सी। उहनूं किसे पीर-फकीर दी छाइआ सी। इकल्ली चंगी भली बैठी-बैठी नूं उहनूं दंदण पैके बोहोश हो जाण दी बीमारी सी।
इक दिन चाह दा जग्ग फड़ी खलोते इक सेवादार नें बीबीआं दी भीड़ विच वड़ के चाह वरताउण दी थां किसे बीबी नूं ही इह सेवा करन लई आखिआ तां कुड़ी दी मां नें आखिआ, ''सीतो! धीए! उठ्ठ के संगत विच चाह वरता दे...।''
उस दिन तों पिछ्छों कुड़ी रसोई विच वी चली जांदी। चाह बणाउंदी, वरताउंदी।पाणी दी सेवा करदा निंदर जदों उहदे चिहरे नूं नज़र भरके तक्कदा तां उहदे नक्क विच पिआ कोका लिशकदा। उहनूं 'गुरमीत भैण जी' याद आ गई। फिर उह बार-बार उस वल्ल वेखण लग्गा। की सी उहदे चिहरे विच जिहड़ा उसनूं खिच्च रिहा सी। की उहदा कुझ कुझ स्रीदेवी नाल मिलदा सी, धंतो नाल मिलदा सी जां 'गुरमीत भैण जी' नाल! उसनूं समझ नहीं सी पैंदी। 'समझ पै ही जावे' इस लई उह उसनूं आउंदी जांदी नूं नज़रां टिका के तां वेखदा ही रहिंदा सी पर जदों इक वार उहदीआं नज़रां सीतो नाल मिलीआं तां उह उहनां वल्ल वेखदा ही रिहा। सीतो हैरान सी कि उह उसदे चिहरे विचों की लभ्भदा पिआ है। हार के सीतो नें ही नज़रां चुरा लईआं पर इक मुसकणी बदो-बदी उहदिआं होठां 'ते फैल गई।
फिर उह सेवा करदे इक-दूजे दे नेड़े-नेड़े रहिण लगे। गल्लां विच इक दूजे दा हुंगारा वी भरन लग्गे। इक दिन संगत दे चाह दे जूठे गलास धो के उह रसोई विच छड्डण गिआ तां उह इकल्ली सी। गलास रख्ख के वी जदों उह उथे ही खड़ोता रिहा तां सीतो नें जग्ग विचों दो गलासां विच चाह पाई ते इक गलास निंदर वल्ल वधा दित्ता। निंदर कहिणा चाहुंदा सी कि उह चाह पी बैठा है पर उस तों नांह नां होई। कोसी चाह दे वड्डे-वड्डे घुट्ट भरदिआं उह सीतो दे चिहरे वल्ल वेखी गिआ। सीतो दा चाह दा गलास बंनी 'ते रख्खिआ पिआ सी पर उसदा धिआन उधर नहीं सी। उह पता नहीं किहड़ीआं सोचां विच डुब्बी होई से। बेधिआनी विच ही उसदा हत्थ गलास नूं वज्जा ते सारी चाह शैलफ़ उत्ते डुल्ल्ह गई।
''हुण?'' कप्पड़ा लै के शैलफ़ साफ़ करदी सीतो वल्ल वेख के निंदर दे मूंहों एना ही निकलिआ।
सीतो उसदा भाव समझ के मुसकराई ते उहदीआं अख्खां 'च अख्खां पा दित्तीआं, ''हुण हैसे नूं वंड-वरत के पी लैंदे आं! ''
उसने निंदर दे हत्थ विच फड़े गलास वल्ल इशारा कीता। उह घबरा गिआ ते उसनूं सुझ्झी नां कि अग्गों उस नूं की आखे! सीतो नें हत्थ वधा के उसदे हत्थों गलास फड़ लिआ। गलास वी उसने इंज फड़िआ जिवें छेती-छेती उहदे हत्थों खोह लैणा चाहुंदी होवे।
गलास विच मसां दो कु घुट्ट ही चाह बाकी सी। उसने वड्डे वड्डे घुट्ट छेती-छेती भरे ते गलास ख़ाली करके बिनां निंदर नाल नज़र मिलाए रसोई विचों बाहर निकल गई। उहनूं जांदी नूं हैरान होइआ निंदर वेखदा रिहा। उहदी पिठ्ठ उत्ते हिल्लदी गुत्त वांग उस नूं आपणे पैरां हेठों धरती हिलदी जापी।
''चाचा! उहने मेरी जूठी चाह पी लई!!'' जसवंत नूं सारी गल्ल सुणा के उह अजे वी हैरानी विचों नहीं सी निकल रिहा।
''फिर की ऐ? तेरी ही जूठी सी... किहड़ी किसे कुत्ते दी जूठी सी।...''
जसवंत नें उंज ही छेड़िआ।
निंदर दी इस गल्ल नाल तसल्ली नां होई। उहदे मन दी परेशानी अजे वी बोलदी पई सी, ''नहीं चाचा!... अज्ज ऐवें हासे 'च गल्ल नां गवा। मैनूं तां ऐं लग्गदै... जिवें उह जट्टां दी कुड़ी होवे...ते मैं...फिर वी उह चाह पी गई!... नाले बाबा वी आंहदा... किसे दा जूठा नहीं खाणा...''
उस दिन तों पिछ्छों उहदा दिल करदा सारे 'वार' ही ऐतवार हो जाण ते उह उड्ड के सीतो कोल पहुंच जावे। ऐतवार वाले दिन उह आप सवेरे सवख़्ख़ते उठ्ठ पैंदा। नहा-धो के, धोते कप्पड़े पाके पोच के पग्ग बंनहदा ते भिल्ली नूं छेती घरों निकलण लई ललकारे मारदा। छिंनो अज्ज-कल्ल्ह उहनां दे नाल नहीं सी जांदी। दोवें भरा ही बड़ी ज़िंमेवारी नाल जाण लग्ग पए सन। घर दे ख़ुश सन कि उह राज़ी हो रिहा सी।
''जिस दिन दी मैं तेरे गलास 'चों चाह पीती ए... मैनूं कदी दंदण नहीं पई...'' इक दिन मौका पा के सीतो नें निंदर नूं दस्सिआ तां निंदर दे अंग-अंग विच झरनाहटां छिड़ पईआं। भिज्जीआं होईआं मसत अख्खां नाल उह सीतो वल्ल वेखदा होइआ आखण लग्गा, ''मैं तैनूं इक सुफ़ना सुणावां।''
''सुणा'' सीतो दी मुसकराहट कहि रही सी।
''सुफ़ने 'च नां आपां दोवें हत्थ 'च हत्थ पाके रेल दी लाईन दे नाल तुरे जांदे आं! तूं ज़िद करके आखदी एं... मैं लाईन दे गाडर 'ते तुरनैं। मैं आखदां डिग्ग पवेंगी। तूं आखदी एं... तूं जू मेरे नाल एं... फिर वी डिग्ग पऊं!... तूं हटदी नहीं... तूं संभल संभल के लाईन 'ते पैर रख्खदी एं। मैं तेरे नाल नाल आं। तूं कदी इक पासे उलरदी एं... कदी दूजे पासे... मैं तैनूं हर वार संभाल लैंदां। तूं फिर तुरन लग्गदी ऐं। उधरों साहमणिओ गड्डी दी चीक सुणदी है तां तूं तिलक के डिग्गदी-डिग्गदी चीक मारदी एं। मैं तैनूं डिग्गदी नूं बोच के बाहवां 'च चुक्क लैंदां ते गल नाल घुट्ट लैंदां। तूं आखिआ, आपां नूं ऐं ही गड्डी हेठां आ जाण देणा सी।... मैं तैनूं फेर हिक्क नाल घुट्ट लैंदां ते... ते ... '' अग्गों उह कहिंदा कहिंदा शरमा गिआ।
उह मुसकरा के, अध्ध-मीटीआं अख्खां नाल निंदर वल्ल वेखी जा रही सी ते मूंह विच पोले-पोले किसे चीज़ नूं पपोल रही सी।
''तैनूं तां बड़ा वधीआ सुपना आइऐ...''
निंदर नें तुरंत उहदे लफ़ज़ां विच सोध कीती, ''आइआ नहीं... मैं आप लिऐ...''
उह अग्गों कुझ नहीं बोली। उंज ही मुसकराउंदी रही ते सुपनाईआं अख्खां नाल उस वल्ल वेखदी मूंह विच पाइआ कुझ हौली हौली चित्थदी रही।
''की खांदी एं?''
''इलाची... बाबा जी नें परशाद दित्ता सी... खाणी ऊं?'' उसने मोह विच भिज्ज के निंदर नूं आखिआ। निंदर दे होंठ हिल्ले नहीं। पलकां मुंद के 'हां' विच सिर हिलाइआ।
सीतो नें आपणे मूंह विच चित्थी होई इलाची दे फोग नूं जीभ दी नोक उत्ते इकठ्ठा कीता ते सज्जे हत्थ दी पहिली उंगल नाल उह फोग चुक्क के निंदर दी तली उत्ते रख्ख दित्ता। निंदर नें तली नूं चिहरे साहमणे कीता ते आपणी जीभ दी नोक नाल तली तों उह फोग चुक्क लिआ ते दंदां विच लै के चित्थदा होइआ सीतो दे सिल्ल्हे बुल्ल्हां वल्ल वेखण लग्गा। उसे शाम नूं उह बड़ा ख़ुशी-ख़ुशी जसवंत वल्ल गिआ। जसवंत नूं उह आपणी गल्ल 'दिल दे भेती' वांग सुणा सकदा से। अग्गे जांदिआं नूं सतिनाम आइआ बैठा सी। उह जसवंत कोलों निंदर विच आ रही तबदीली बारे सुण चुक्का सी। उसने शरारत नाल पुछ्छिआ, ''लै बई निंदर सिअहां! मैं तां साहे-चिठ्ठे लै के आ गिआं। विआह दीआं तिआरीआं करो। उहदे घर दे तां अजे वी महीना होर उडीकण नूं आखदे सन पर स्रीदेवी नें आप ही घरदिआं नूं ज़ोर दे के आखिआ कि मैनूं बुढ्ढी कर के विआहुणा जे... उधरों जे मुंडा हत्थ 'चों निकल गिआ...।''
निंदर नें उस दी गल्ल दा कोई जवाब नहीं दित्ता। सतिनाम नें दोबारा ज़ोर पा के पुछ्छिआ, ''बोलदा किउं नहीं उए?''
''चाचा! मुंडा तूं हत्थां 'चों निकल गिआ ई समझ...'' उहने हत्थ 'ते हत्थ मार के ताड़ी वजाई।
सतिनाम नें बनाउटी गुस्सा कीता, ''वेख लै भई। तेरे लई माड़ी गल्ल ऐ। एने चिर दा तूं मैनूं विचोलगिरी लई आखिआ होइऐ... हुण मैनूं झूठा नां पवा। उहदे नाल तां तैनूं विआह करवाउणा ही पैणा...।''
निंदर नें बड़ी सहिजता नाल आखिआ, ''कोई नहीं उहदे नाल वी विआह करवा लवांगे...। उह रोटी-टुक्क ते घर दा कंम कर छड्डिआ करू...।''
ऐतकीं निंदर दे बोलां विचों शरारत साफ़ झलकदी दिस रही सी।
चौकी भरन जाण दे निसचित कीते छे महीनिआं विचों अजे चार महीने ही गुज़रे सन कि उह आपणे आप जसवंत हुरां दे घर कंम उत्ते आ गिआ।
''मां पिओ तों पुछ्छ लैणा सी... बिगाने घरों खाधा तेरे अंदर भूत नां बण जावे।''
जसवंत दे ग़िले दे जुआब विच उस नें आखिआ, ''चाचा! निक्के हुंदिआं तों इस घर दी रोटी खाधी आ। चाची ठीक आखदी ए, रोटी बिनां गुज़ारा नहीं।.... छिंनो फेर चीकण लग्ग पई ऊ। हुण आखदी ए, वे तूं वी भिल्ली जिंनीआं रोटीआं खाण लग्ग पिऐं। मैं वी सोचिऐ... विआह उस कुड़ी नाल हो जाणां मेरा...। विआह उत्ते ख़रचा वी आउणैं। फिर पिछ्छों रोटी वी तां उहनूं खुआउणी आं। कमाई करूं तद ही कुझ बणूं... पर चाचा इक शरत ई...''
जसवंत नें अख्खां नाल शरत जानण लई हुंगारा भरिआ।
''जिंना चिर विआह दी गल्ल सिरे नहीं चहड़दी मैनूं ऐतवार दी छुट्टी चाहीदी आ... बाबे कोल जाण वासते... अग्गों-पिछ्छों बेशक्क कंम करवा लईं।''
''बाबे कोल जाण वासते कि बीबी कोल जाण वासते?'' जसवंत नें छेड़िआ।
''चल्ल इंज ही सही'' उसनूं कोई उजर नहीं सी। शाम नूं घर जाण लग्गा कंध नाल इक पासे लग्गा छोटा गाडर वेखके आखण लग्गा, ''आह गाडर मैं फेर लै जाणां... पिछला कोठा छत्तांगे...''
शनिचरवार नूं उह आपणी धोती होई पैंट-कमीज़ हत्थ विच फड़ी आइआ ते जसवंत दी घर वाली नूं कहिण लग्गा, ''चाची! आपणी प्रैस ला दे... मैं लीड़े प्रैस कर लवां।'' ''सवेरे ऐतवार है नां!'' जसवंत दी पतनी मुसकराई।
''नहीं चाची... सवेरे 'वार' नहीं सवेरे तां 'मेला' है।'' उह दे ठहाके विच शरारत सी।
सोमवार कंम उत्ते आइआ तां उह बुझिआ-बुझिआ सी। कल्ल्ह वाली प्रैस कीती पैंट-कमीज़ उस नें कंम उत्ते वी पाई होई सी। कपड़्ड़िआं नूं वट्ट पैण जां मैले होण दा उस नूं कोई फ़िकर नहीं सी। जसवंत हुरां नें बार-बार उह दी उदासी दा कारन पुछ्छिआ पर उह आपणे धिआन कंम करन विच लग्गा रिहा।
कल्ल्ह सीतो दी मां नें उसनूं रोक के इक पासे लिजा के इकल्ले नूं बड़े मोह नाल पुछ्छिआ सी, ''पुत्त निंदर सिअहां। तुहाडी जात-बरादरी भला किहड़ी ऐ?''
निंदर उहदे चिहरे वल्ल पुछ्छदीआं नज़रां ते धड़कदे दिल नाल वेखदा रिहा।
'मेरा मतलब ऐ तुसीं जट्ट ई ओ नां?''
सीतो परहे संगत विच बैठी एधर ही वेख रही सी। निंदर दे मन उत्ते सारा कुझ लिखिआ होइआ इक ही पूंझे नाल मिट गिआ सी। उसने जुआब नां दित्ता तां सीतो दी मां नें आपणा सुआल फेर दुहराइआ।
सीतो वल्ल वेख के उसने टुट्टवें बोलां नाल ऐतकीं कहि ही दित्ता, ''जट्ट आं असीं। ते गोत है साडा दिओ... मैं मिं... मिं...''
उहदी ज़बान कंबण लग्ग पई ते 'मैं मिंटू दिओल हां' कहिण तों आकी होई ज़बान ख़ुशक हो के उसदे तालू नाल जा लग्गी।
''की रोणा जिहा मूंह बणाइऐ उए तूं?'' ऐतकीं जसवंत नें उस नूं लाड नाल झिड़किआ तां उह जिवें डूंघे खूह विचों बोलिआ,
''चाचा रोंद वज्ज गिऐ!''
''किवें? कीहने मारिऐ रोंद?''
''रब्ब नें मारिऐ जिहड़े नैते ते छिंनो दे घर जंम पए!''
एनी आख के उह फुट्ट-फुट्ट के रोण लग्ग पिआ।
अगले ऐतवार उसने छुट्टी नहीं कीती। सिध्धा कंम उत्ते ही गिआ।

