बलबीर सिंघ कंवल खोजी लेखक है। ‘बल्ले बल्ले’ उहदा तकीआ कलाम। बल्ले बल्ले करे बिना उहतों रहि नहीं हुंदा। उस नें पहिलवानां, कौडिआलां, रागीआं, रबाबीआं, बाईआं ते भारती संगीत घराणिआं बारे लिख के वाकिआ ई बल्ले बल्ले कराई है। उह पंजाबी विरसे दा अलंबरदार है अते विरासत नाल मोह रख्खदै। इसे मोह सदका उस नें लंडन विच ‘पंजाब हैरीटेज मिऊज़ीअम’ बणाइआ है। उस विच भलवानी, साज़ संगीत ते पंजाबी विरसे नाल सबंधित वसतां संभाल रख्खीआं हन।
उह 8 मारच 1934 नूं पिंड जौड़ा जिला हुशिआरपुर विच जंमिआ सी अते 1964 तों वलाइत विच वस रिहै। चहड़दी जुआनी ‘च रुसतमे ज़मां गामे नूं मिलण पिछ्छों उह पहिलवानां बारे लिखण लई प्रेरिआ गिआ। 1964 विच उस नें ‘भारत दे पहिलवान’ पुसतक लिखी, जिस नूं यूनैसको दा अवारड मिलिआ। पंजाब सरकार नें उस नूं श्रोमणी पंजाबी साहितकार पुरसकार नाल सनमानिआ। पंजाब विच उह अधिआपक सी, वलाइत विच पोसटमैन ते होर कई कुझ। इक वार निंदर घुगिआणवी उहदे कोल गिआ ते लिखिआ कि असीं घरों बाहर जाण लग्गे तां अंकल कंवल बूहे नूं लौक लाउण लग्गा। मैं याद कराइआ कि टी. वी. बंद करनी तां आपां भुल्ल ई गए। कंवल नें किहा, “उह मैं जाण के बंद नहीं कीती। जदों मुड़ के बूहा खोल्हांगे तां बोल बुलारा सुण के लग्गेगा बई घर अजे वस्सदै!”
हरपाल सिंघ पंनूं अनुसार बलबीर सिंघ कंवल शासतरी संगीत दा रसीआ तां है ही, उह संगीत शासतर दा कामल फिलासफर अते गंभीर इतिहासकार वी है। भला संगीत ते भलवानी दा की मेल? आओ उहदीआं भलवानां ते कौडिआलां बारे लिखतां ‘ते झात मारीए:
…भारत विच मल्ल-युध्ध जां कुशती कला प्राचीन समें तों प्रचलित है। मुसलमान धाड़वीआं नें मल्ल-युध्ध लई फारसी दा शबद ‘कुशती’ दित्ता। इंज प्रतीत हुंदा है कि कुशती नालों मुशती (मुक्केबाज़ी) पहिलां प्रचलित होई, जिस दा सूखम रूप कुशती हो गिआ। इस दीआं अगाहां चार शाखां बण गईआं, जिनहां विचों पहिलीआं तिंन ही प्रचलित हो सकीआं-भीमसैनी, हनुमंती ते जामवंती। भीमसैनी किसम विच जित्त सिरफ ताकत ते बल नाल प्रापत कीती जांदी सी। हनुमंती दी बुनिआद दावां-पेचां दे सिर ‘ते सी, जामवंती विच विरोधी नूं वधेरे दुखदाई दावां जिवें नमाजबंद अते कमरघोड़ा आदि नाल निस्सल कर के ढाहिआ जांदा सी। चौथी किसम जराबंधी विच नौबत कई वेर मरन मारन तक्क अप्पड़ जांदी सी इसे लई इह बहुती हरमन पिआरी नां हो सकी। वरतमान कुशती दा मोढी उसताद नूर-उ-दीन मंनिआ जांदा है, जिस नें 361 दाअ पेच अते उनहां दे तोड़ ईजाद कीते।
महाराजा रणजीत सिंघ दे राज विच कुशतीआं दीआं तिंन शैलीआं सन, जिनहां नूं दफां किहा जांदा सी। कंवल लिखदा है कि महाराजा उनहां तिंनां महान कुशतीगीरां दा सतिकार करदा सी, जिनहां नें इह दफां चलाईआं। उह उनहां नूं भरपूर मदद दिंदा सी। इंना आदर करदा सी कि जदों कोई इनहां दीआं हवेलीआं विच मिलण आउंदा, सतिकार नाल आपणे जोड़े लाह के बाहर रख्खदा, फिर अंदर दाखल हुंदा। उसताद नूर-उ-दीन दे बिमार होण दी खबर सुणी तां 1810 विच पता लैण तिंन वार उस दे घर गिआ। उस दी कबर उप्पर सिल महाराजे नें आप रख्खी…।
बलबीर सिंघ कंवल दीआं खेड पुसतकां दे नां हन: भारत दे पहिलवान, पंजाब कबड्डी दा इतिहास अते आलमी कबड्डी दा इतिहास। पेश हन उहदीआं कबड्डी लिखतां दे कुझ अंश:
पंजाब दी मां-खेड कबड्डी दे मरम नूं ताड़दिआं देश भर विच तिंन कु दहाके कबड्डी दे तकड़े तों तकड़े भेड़ बहुत नेड़िओं हो के वेखे-घोखे। नीझ नाल तकदिआं इस विच कई कुझ गैबी वी डिठ्ठा। कौडी दे मैच बारे सुण के किहड़ा पंजाबी पिड़ वल्ल नूं परवानिआं वांग नहीं झूमदा झुरमटदा…। कबड्डी पंजाबीआं दे लहू विच है। हरेक पंजाबी किसे नां किसे सटेज ‘ते कबड्डी खेडदा ते वेखदा है। कबड्डी दा साह पंजाबीआं लई जीवन सुआस है, जीहनूं लए बिना उनहां दा सरदा नहीं, भावें उह पंजाब दी धरती ‘ते रहिण भावें वलैतीं जा वसण। कबड्डी दे नां विच ही झरनाहट है ते खेड विच आखरां दी खिच्च। कबड्डी दी खेड इक बंने खिडारी नूं पकड़ी रख्खदी है ते दूजे बंने दरशकां नूं। इस खेड नें पंजाब दे गभ्भरूआं नूं तकड़े वी बणाई रख्खिआ है, हिंमती वी ते ज़िंदगी दीआं रगड़ां सहिण जोगे वी…।
कौडी जिहड़ी कदे कबीलिआं तों शुरू होई, धाविआं, हमलिआं समें परवान चहड़ी। पहिलां पहिल इक दूजे पिंडां विचकार हुंदी रही, फिर दरिआवां दे आर-पार दी होणी शुरू हो गई। पंजां पाणीआं दी धरती दे गभ्भरू, दरिआओं इक पासे दे पिंडां दे खिडारी इक टीम बणा के खहड़े हो जांदे अते दूजे पार दे पिंडां दे दूजी टीम बणा लैंदे। खूब टक्करां हुंदीआं…। जारज पंचम दी ताजपोशी वाला साल साडीआं खेडां दे इतिहास विच खास मुकाम रख्खदा है। 1911 विच दिल्ली विखे इक बहुत भारा दरबार होइआ, जो खेडां लई इंडीआ विच शाइद सभ तों वड्डा खेड मेला सी। उथे कुशतीआं वी होईआं, जिनहां विच सभ तों वड्डी कुशती किक्कर सिंघ देवे हिंद अते कल्लू सितारा-ए-हिंद विचकार सी अते कबड्डी वी होई…।
पिछली सदी नें कुझ कु आफत खिडारीआं नूं जनम दित्ता, जिनहां दा खेडण ढंग उनहां नाल ही खतम हो गिआ। वीहवीं सदी दी अख्ख खुल्ल्हण नाल जिहड़ा खिडारी इक ‘कहावती’ रुतबे नूं अप्पड़िआ, उह सरगोधे दा बाबू फकीर मुहंमद सी, जो टिवाणिआं दी प्रसिध्ध टीम दा कपतान सी। सरीर विच आखरां दी तड़ सी, ताकत सी ते जदों दम जांदा तां इओं लग्गदा, जिवें विरोधी नूं पाड़ के खा जावेगा। उदों उस बारे इह कहावत प्रचलित होई:
-कौडी फकीर दी, पासे जावे चीरदी।
उस पिछ्छों सुलतान शाह आदे वाला इक हैबतनाक धावी साबत होइआ। उस दी कौडी तों खुश हो के टिवाणिआं नें उस नूं दो मुरब्बे ज़मीन इनाम वजों दित्ती सी। उस नूं याद करदिआं वारिस शाह दा इक शिअर याद आ जांदा है:
-विहड़े विच औधूत जा गज्जदा सी, मसत सानह वांग जा मेल्हदा सी।
शाह बारे मशहूर सी कि साह गिआ उह ‘कौडी कौडी’ कहि के दम नहीं सी पाउंदा सगों इस सवैभरोसे नाल जांगलीआं वांग लंमी हेक लाउंदिआं ‘हे कौडी शाह दी’ कहिंदा आपणे घर वापस परत आउंदा सी। उस नूं आपणी ताकत ‘ते एना नाज़ सी कि उस नूं फड़न वाला अजे तक कोई नहीं जंमिआ। तारीख दस्सदी है कि इक वार इक थां उह अते सिख्खां दा शाहज़ोर धावी तारा सिंघ गट्टी वाला ज़रूर अध्धो अध्धी होए, वरना उस दा कोई मुकाबला ही नहीं सी।
उहदे पिंडां दा ही इक होर खिडारी गौहर वी बहुत तकड़ा जाफी सी। उह बड़े बड़े शाहज़ोर, कद्दावर, फुरतीले, तेज़-गल्ल की हरेक तरहां दे साही नूं लपेट के आपणी झोली ‘च आसानी नाल पा लैंदा सी। इसे करके उह ‘फाटक’ दे नां नाल प्रसिध्ध सी। खुद वी खासा कद्दावर ते लंम सलंमा जवान सी।
निरभै सिंघ रमीदी वाले नूं कई उडवीं कैंची दा काढू मंनदे हन। उस नूं मुसलमान खिडारी कहिंदे सन, “भई बंदा काहदा, उडणा सप्प ऐ! खहड़े खहड़े तिंन तिंन कैंचीआं मार दिंदै। इक वेर इक तकड़े मैच विच इक तकड़े साही नूं हंधिआं तक आउंदिआं पूरीआं अठ्ठ कैंचीआं मारीआं। कैंची उस उते खतम सी। दम गिआ, जाफी उतों दी आराम नाल टप्प जांदा सी। एसे तरहां गहड़दीवाले वाला महिंगा सिंघ वी तकड़े बंदे उतों दी सफाल टप्प जांदा सी। उह आफतां दा धावी सी। इहो ही हाल प्रेम सिंघ लालपुरे दा सी।
बाबू हरबंस लाल यारी दोसती दे दाइरे ‘च घुग्गा, पर खिडारीआं ‘च ‘डेंजर’ नां नाल जाणिआ जांदा सी। तकड़ा धावी सी, हर रोज़ बारां मील दौड़ लाउंदा अते इक वेर जदों कपूरथले इक हाथी नूं पोल वालट वांग टप्प गिआ तां महाराजे नें खुश हो के इकोतर सौ रुपिआ अते इक बिसतरा बंनह इनाम वजो दित्ता।
चौधरी मुहंमद सदीक लाइलपुरीआ इक तूफान मेल धावी सी। उह तकड़े जाफीआं नूं वी बस्स लेले दुंबे ही समझदा। उस दा ही समकाली बसती बाबा खेल दा मंनूं खां पठाण वी बहुत तकड़ा धावी सी, पर उह सदीक होरां दे जोड़ां विच नहीं सी आउंदा। करतार सिंघ आली नंगल वी साही सी किते! सानह सी पूरा। उहदीआं बाहां ‘च बहुत ताकत सी। साध तों वी ‘कल्ले गुट्ट नाल कदी नहीं सी रुकदा। देश दे वंडारे तों पहिलां बिआस विच होए इक इतिहासक मैच विच इह दोवें चार वार फसे। दो वार इह लै गिआ ते दो वार उस नें डक्क लिआ।
किरपाल सिंघ राहल चाहल ‘ते गुट्ट दी फड़ाई खतम सी। किहा जांदा सी कि उहदे मूहरिओं कोई पंछी उड्ड के लंघ-जे तां लंघ-जे पर कोई धावी नहीं सी लंघ सकदा। पाकिसतानीआं नें उस नूं गुट्ट दे पीर सरदार दा खिताब दित्ता सी। देश दे वंडारे वेले इक होर खिडारी शबदल पंनूं वी सिरकढ्ढ खिडारी सी। उह मिंटगुमरी वल्लों सिख्खां दी टीम दा कपतान बणिआ ते मुसलमानां दी टीम नूं जित्तिआ। उह फुट्टबाल दा वी तकड़ा खिडारी सी। जगीरा भंबा अंबरसरीआ आपणे आप नूं ज़ोर विच अंनहा समझदा। हमेशां अख्खां मीट के दम पाउण जांदा ते अगले घर दा सोहणा खिडारी सी।
उनहां ही समिआं विच महिंदर सिंघ ढग्गा, गिआन सिंघ बड़ा पिंड, सवरन सिंघ ते जसबीर सिंघ धत्तू होए। सवरन नूं कई वेर लोक छोटा साध वी सद्ददे सन। तोखी ऐटम दे पिंड अंबाला जट्टां दा इक जाफी काबल सिंघ ऐवें चलावीं जिही कैंची मारदा ‘नाग’ दे नां नाल प्रसिध्ध सी। उस दीआं उंगलां मैं गहु नाल तक्कीआं हन, जो बहुत लंमीआं सन। अगले दे गुट्ट नूं दूहरे पलसेटे नाल नागवल पा लैंदा सी। इह जाफी घर दिआं वल्लों विआह लई ज़ोर पाए जाण ‘ते ज़ारो ज़ार रोंदा कहि रिहा सी, “भाईआ, मैं विआह नहीं कराउणा, सारी उमर बस्स कौडी खेडणी है। गुरदुआरे सौं जाइआ करना। मिंनत नाल मेरा विआह नां करो!”
तोखी ऐटम बंब ‘ते उडारी खतम हो गई। आम दरशकां ‘च इह वहिम हुंदा सी कि जाफी दा हत्थ लग्गदिआं ई उह दम तोड़ देवेगा, पर उह उडणा बाज सी। गुरदिआल सिंघ ढिल्लों ते उस दा वड्डा वीर जुगिंदर सिंघ वी देश दे वंडारे तों पहिलां सिरकढ्ढ जाफी सन, जिनहां नें मुलतान दे अव्वल नंबर धावी अव्वल खां नूं खहड़ा कर दित्ता सी। जदों उनहां नूं पता लग्गा कि जगता जाट आपणा गुट्ट हमेसा अगांह नूं चुक्क के कबड्डी दा दम पाउंदा है, जिवें ठुठ्ठ विखा रिहा होवे तां झट्ट ही कहिंदे, “चलो हुणे चल्लीए, असीं उहनूं एदां साह नहीं पाउण देणा।” सूरानुस्सी होए इक मैच विच उस दा गुट्ट खिच्च के साफ ही खहड़ा कर दित्ता। गुरदिआल कहिंदा, “तेरा हरिआणा तां डक्क दित्ता, वेख लिआ वीर जी दा सटाईल?”
याद रहे, पंजाब कबड्डी ऐसोसीएशन दी सथापना करन विच ढिल्लों भरावां दा खास हिस्सा है। 1954 विच जदों पाकिसतानों कौडी दी टीम साडे खेडण आई तां उनहां विचों इक धावी कहिंदा, “मैनूं शेरे पंजाब कहिंदे आ। मैनूं एथे किहड़ा फड़न वाला जंमिऐं?” उस दी गल्ल सुण के जुगिंदर सिंघ ढिल्लों नूं रोह चहड़ गिआ ते उस नें किहा, “हैं तूं? तैनूं एथे किस नें तुरन देणा? तूं हाअ गल्ल करदां?” उस दी गल्ल उते जदों मुसलमान नूं यकीन नां आइआ तां ढिल्लों नें जेब विचले बारां हज़ार रुपए कढ्ढ के शरत लाउण नूं किहा। मुसलमान खिडारी मनोविगिआनक तौर ‘ते चकरा गिआ ते ढिल्लों किरपाल सिंघ साध नूं लैण चला गिआ।
उदों दे दिनां ‘ते झात मारदा हां तां आरगेनाईज़िंग साईड ‘ते जिथे वरिआम सिंघ, निरंजण सिंघ ते जसवंत सिंघ वरगीआं हसतीआं दे नां साहमणे आउंदे हन, उथे इनहां ढिल्लों भरावां दे नां वी झिलमिल करदे हन। कई वेर सोचदा हां कि जे असीं उदों पाकिसतान नूं नां जित्तदे तां खबरे हाले पंजाब कबड्डी ऐसोसीएशन होंद विच आउंदी कि नां?
उस अणखी इतिहासक टैसट मैच दी कपतानी लई उस समें दे पहड़े-लिखे धावी अजीत सिंघ मालड़ी नूं चुणिआ गिआ सी। वाह बई मालड़ी, दम जांदा बोते वांग उलांघां भरदा। जाफी दे नेड़े कौडी दी आवाज़ तेज़ गरारी ‘ते चहड़ के किड़-किड़ विच बदल जांदी जिवें गेअर बदलिआ गिआ होवे। उस दी कौडी वेखण दा वी सुआद आउंदा सी। पिछ्छे जिहे इह कौडिआल परलोक सिधार गिआ है।
सोहण सिंघ जंप, जो टरक्क दे नां नाल वी जाणिआ जांदा रिहा, वी उस इतिहासक मैच विच खेडिआ सी। उह सोहणा कौडिआल सी, पर उस दी कौडी किला राइपुर तों बाहर वधेरे परगट नां हो सकी। आपणे समें दा चैंपीअन सुटावा सी, जिस नें रिकारड वी रख्खिआ। संतोख सिंघ मानगहड़ीआ जफ्फे दा बेमिसाल शाइर सी। जिथे खहड़ जांदा, खहड़ जांदा; जिथे अड़ जांदा, अड़ जांदा। असीं उस कोलों कोई बंदा ज़ोर नाल अड़ के नंबर लैंदा नहीं वेखिआ। गुरदेव अट्टा, महिंदर बोला, सरवण रमीदी ते अमरीक बाघ होरां दे नां वी सुनहिरी झिलमिल सहित साहमणे आउंदे हन। प्रीता ते देवी दिआल इनहां तों हटवें पोच दे सिरकढ्ढ खिडारी हन।
नवाब फकीर दा जनम 1900 ई: दे लागे चागे सरगोधे विच होइआ सी। उस नें बार दे इलाके विच अणगिणत मैच खेडे ते नामणा खट्टिआ। सुलतान शाह दा जनम 1908 विच गोजरे दे लागे चक्क नंबर 430, आदा, तहिसील टोभा टेक सिंघ, जिला लाइलपुर विच होइआ ते उह लाइलपुर दी टीम विच कौडी खेडदा रिहा। अमीर इनाइतुल्ला खां जलंधर लागे बसती बाबा खैला विच 5 अपरैल 1911 नूं जंमिआ। उह जलंधर दी अफगान कबड्डी कलब्ब दा लगातार पंज साल कपतान रिहा। उह आपणे समें दा तकड़ा अथलीट सी। हामद हसन महिमूद दा जनम जल्हिआं वाले बाग दे लागे अंम्रितसर विच 1920 ‘च होइआ सी। उह हाकी दा खिडारी होण दे नाल कबड्डी दा वी बहुत तकड़ा धावी सी। सदीक चौधरी 1921 विच लाइलपुर विखे इक खुशहाल खानदान विच जंमिआ सी। उस नें मशहूर जाफी फाटक उते सतारां साह पा के उस नूं इक वार वी डक्कण दा मौका नहीं सी दित्ता।
महिंगा सिंघ तकड़ा अथलीट, फुट्टबाल दा खिडारी ते कबड्डी दा उडणा धावी सी। उस दा जनम 13 जुलाई 1921 नूं गहड़दीवाले विच होइआ सी। सिं.गारा सिंघ चीमा सांझे पंजाब दा बहुत वड्डा खिडारी सी। उह साह पाउण गिआ एनीआं धौलां मारदा सी कि अगले दी हिक्क सुजा दिंदा सी। उह चक्क नंबर 157 जिला लाइलपुर विच 9 दसंबर 1921 नूं जंमिआ सी। निरभै सिंघ शाह बारे किहा जांदा सी, भई उह बंदा काहदा सी, उडणा सप्प सी पूरा। धावी नूं उड के कैंची मारन पैंदा सी। उस दा जनम रमीदी विखे 27 फरवरी 1922 नूं होइआ सी। नज़र मुहंमद बिजली ते उसताद कादर बखश लाहौर दे जंमपल सन। किरपाल साध जीहनूं गुट्ट दी फड़ाई दा पीर सरदार किहा जांदा सी, 1980 विच सदीवी विछोड़ा दे गिआ। तारा सिंघ मूसा पाकिसतान दी टीम विरुध्ध खेडिआ सी।
संतोख सिंघ ऐटम बंब दा जनम 20 जुलाई 1931 नूं हुशिआरपुर दे पिंड अंबाला जट्टां विच होइआ सी। जदों 1954 दे शुरू विच चहड़दे पंजाब दी टीम लहिंदे पंजाब ‘च टैस्सट मैच खेडण गई तां लाहौरीआं नें उस नूं ऐटम बंब दा ख़िताब दित्ता। जुआनी समें इस नें मंदे भावां ‘च इक सौ रुपए तों लै के सत्त सौ रुपए दे इनामां वाले साह पाए ते किसे नें उस दे सरीर नूं मिट्टी लग्गी नहीं वेखी। अतीत विच हो सकदै उस नालों वी तकड़े साही होए होणगे पर उस नूं वीहवीं सदी दा सरवोतम साही कहिण विच कोई उजर नहीं हो सकदा।
महिंदर सिंघ ढग्गा, सवरन सिंघ, गिआन सिंघ, सूबा सिंघ, हरनाम सिंघ नामहा, करनैल सिंघ बठिंडा, ढिल्लों भरा, अजीत बल्ल, करतार पंनूं ते गुरदेव अट्टा आपणे समें दे तकड़े कौडिआल सन। अट्टा कहिंदे-कहाउंदे जाफी नूं पझंतर फुट्ट तों खिच्च के लै आउंदा सी। उस दा जनम 15 अपरैल 1935 नूं होइआ सी। पिछ्छे जिहे उस दा वलाइत विच मान सनमान कीता गिआ। संतोख सिंघ दा जनम मानगहड़ विच 1938 ‘च होइआ ते उस नूं जफ्फे दा शीह यानि टाईगर किहा जांदा सी। उस नें पाकिसतान दे जरवाणे धावीआं नूं बंनह ला दित्ते सन। रतन सिंघ रत्तू, महिंदर सिंघ धामी, सीतल सिंघ सराओ, अमरीक सिंघ, प्रीतम सिंघ, जोता, सत्ता, अजैब सिंघ बासी ते अजमेर सिंघ चकरीए नें वी कबड्डी दे पिड़ विच नां मिटण वालीआं पैड़ां कीतीआं हन…।
कबड्डी दी खेड विच कई खेडां दा मिशरन है। इस विच कुशती दे दाअ जिवें ढाक, धोबी पटड़ा आदि सांझे हन; इस विच अथलैटिकस दा दौड़ना भज्जणा, छालां मारना, हाकी ते फुट्टबाल दी खेड वरगी डाज अते जिमनासटिकस दे करतब्ब वी शामल हन। इस विच धावी सोट, तली, मोड़, अंदरली, बाहरली, ढाक, धोबी, बाडी डाज ते तेज़ दौड़ दी वरतों करदे हन। जाफी हत्थ-कटी, गुट्ट फड़ना, कैंची, लप्पा, डंड, बगली भरना, लक्क फड़ना, टंग चीरना, गिट्टा फड़ना आदि दी वरतों वी करदे हन। कबड्डी सरीरक करतब्बां दी शाइरी ते कौडी कौडी कहिण दा अनूठा नगमा है! इस नगमे विच बलबीर सिंघ दी ‘बल्ले बल्ले’ वी शामल है।

