सितम्बर 20, 2025

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

बाबाणै घरि चानण लहिणा

पारस विच्च इक्क खास खूबी है कि उह लोहे वरगी धात नूं सोना बणा दिंदा है, पर गुरू नूं पारस तों वी उप्पर मंनिआ गिआ है। गुरू दी छोह सोना नहीं, सगों पारस ही बणा दिंदी है, जो अग्गे फिर लोहे नूं सोने विच्च बदलण दी समरत्था रख्खदा है। भाई साहिब भाई गुरदास जी इही द्रिशटांत दिंदे हन कि जदों लहिणा गुरू नानक जी दे अंगां नाल लग्गिआ, गुरू नानाक नें आपणे सारे गुण अते ताकत लहिणे नूं दे दित्ती अते उह गुरू अंगद बण गए। भाई साहिब जी लिखदे हन:

“पारसु होआ पारसहु सतिगुर परचे सतिगुर कहणा॥

चंदनु होइआ चंदनहु गुर उपदेस रहति विचि रहणा॥

अचरज नो अचरजु मिलै विसमादे विसमादु समहणा॥

अपिउ पीअण निझरु झरणु अजरु जरणु असहीअणु सहणा॥

सचु समाणा सचु विचि गाडी राहु साधसंगि वहणा॥

बाबाणै घरि चानण लहणा ॥”…….. (भाई गुरदास जी,वार 24,पउड़ी 6)

गुरू अंगद देव जी दे गुरिआई दिवस ते उहनां दे “भाई लहिणा तों गुरू अंगद” बणन दे सफर ते विचार करदे हां।

5 वैसाख संमत 1561 नूं फिरोजपुर जिले दे कसबे “मत्ते दी सरां” विखे पिता श्री फेरू मल्ल दे घर माता सभराई जी (दइआ कौर अते रामो नां वी आए हन इहनां दे) दी कुख्खों जनम लैण वाले बालक दा नाम लहिणा रख्खिआ गिआ। पिता जी पहड़े लिखे होण करके उहनां नें लहिणे दी पहड़ाई दा विशेश प्रबंध कीता। फारसी दी पहड़ाई दे नाल नाल दुकानदारी दा हिसाब किताब सिखाइआ किउंकि फेरू मल्ल जी आप मत्ते दी सरां दे चौधरी तखत मल्ल दे मुनशी सन। चौधरी नें आप जी दी ईमानदारी तों खुश हो के आपणी सारी जमीन (70 पिंडां दी) दा कारदार वी बणा दित्ता सiी। फिरोजपुर दे हाकम कोल जदों भाई साहिब दी ईमानदारी, उदारदिली अते सखत मिहनत दी खबर पई, तां उसने फेरू मल्ल नूं सारे जिले दा मुनशी बणा दित्ता सी। इस तरां लहिणा जी नूं अमीरी, खुसहाली अते ईमानदारी विरसे विच्चों ही मिली। परिवार दुरगा देवी दा उपाशक सी अते लहिणा जी वी बचपन तों ही देवी दीआं भेटा गाउण लग्गे अते देवी दे भगत बण गए।

चौधरी तखत मल्ल दा सारा कंम कार संभालण करके फेरू मल्ल जी दे उस नाल परिवारक संबंध जुड़ गए। चौधरी दी धी “विराई” फेरू मल्ल जी नूं वीर कहि के बुलाउंदी सी अते लहिणा जी विराई नूं भूआ आखदे सन। विराई, लहिणे नूं बहुत पिआर करदी। भूआ विराई नें ही जवान होए लहिणे लई संघर दे शाहूकार श्री देवी चंद मरवाहा खत्तरी दी धी “खेम-बाई”, जिस नूं मापे लाड नाल “खीवी” बुलाउंदे सन, दा रिशता लिआंदा सी। लहिणा जी अते खीवी जी दी ग्रहिसथी वधीआ चल्लण लग्गी अते इहनां दे घर दो पुत्तर-दासू अते दातू अते दो धीआं बीबी अमरो अते बीबी अनोखी दी बखशिश होई।

इक्क वारी किते हिसाब किताब विच्च जरा फरक निकल आउण ते चौधरी तखत-मल्ल नें फेरू मल्ल दी ईमानदारी पलां विच्च ही भुला के उस नूं कैद कर लिआ। लहिणे दी माता आपणे पती दी ईमानदारी ते पूरा भरोसा सी, उस नें लहिणे नूं विराई कोल खडूर भेज दित्ता, उस नूं विसवाश सी कि चौधरी आपणी धी दा किहा नहीं मोड़दा। विराई नें वी किहा कि कोई भुलेखा पै सकदा ए पर मेरा वीर बेईमानी नहीं कर सकदा। उस लहिणे नूं भरोसा दित्ता कि फेरू मल्ल नूं रिहा करवाइआ जावेगा। वापस भेजण तों पहिलां उह लहिणे नूं इक्क संत, जो असल विच्च गुरू नानक जी ही सन, कोल लै गई। विथिआ सुण के गुरू नानक जी नें किहा, “बेईमानी नहीं, गलती लग्ग गई है। हुण तूं आप हिसाब किताब वेख। गलती लभ्भण ते तेरा पिता छुट्ट जावेगा।” लहिणा जी नें दुबारा हिसाब-किताब कीता, गलती लभ्भ गई अते फेरू मल्ल जी कैद तों आज़ाद हो गए अते मुड़ आपणे कंम ते पूरे इतबार नाल लगाए वी गए। इस मुलाकात नूं लहिणे दी गुरू नानक जी नाल पहिली मुलाकात आखिआ जा सकदा है, भावें इस दा मकसद संसारक पीड़ा दूर करन तों ही सी।

फेरू मल्ल जी बहाल वी हो गए, सतिकार वी वध्ध गिआ, पर उहनां दा आपणा मन तखत-मल्ल दी नौकरी तों खट्टा पै गिआ। उहनां नें परिवार नाल सलाह करके चौधरी तखत मल्ल अते फिरोजपुर दे हाकम दी नौकरी तों जवाब दे दित्ता अते पहिलां हरी के पत्तण जा के दुकान पाई, पर लहिणे दे सहुरिआं दे जोर देण ते संघर जा के पिओ-पुत्त नें दुकान, वपार अते शाहूकारे दा कंम आरंभ कर दित्ता, जो थोहड़े समें विच्च ही चमक गिआ।

परमातमा दे हुकम अनुसार फेरू मल्ल जी दा दिहांत हो गिआ अते उहनां तों बाअद सारी जिंमेवारी भाई लहिणे सिर आ पई। देवी-भगतां नें पिता दी थां लहिणे नूं संघ दा मुखीआ थाप दित्ता जिस नें हर साल कांगड़े जवाला मुखी माता दी यातरा ते जाणा अते झंडा लहिराउणा हुंदा सी। लहिणा हुण देवी-भगतां दी अगवाई करदिआं उहनां वाला पहिरावा पहिन के हत्थ विच्च खूंडी ते हत्थ खंमणी बंनह के जाण लग्गिआ।

वधीआ कारोबार, वधीआ माण सनमान पर लहिणा जी नूं अंदरों मानसिक शांती नहीं सी। जित्थे वी कोई रब्ब दे पिआरे बारे पता लग्गणा, लहिणा जी नें उसे वेले उस नूं मिलण चल पैणा। जवाला-मुखी यातरा दौरान नानक-तपे दी शोभा सुण के दरशन करन दी इछ्छा जागी, जिहड़ी भाई जोध सिंघ तों सुणी बाणी नें होर प्रबल कर दित्तi। भाई जोध सिंघ जी गा रहे सन:

“जितु सेविऐ सुखु पाईऐ सो साहिब सदा समालीऐ॥

जितु कीता पाईऐ आपणा सा घालि बुरी किउ घालीऐ ॥

मंदा मूलि न कीचई दे लंमी नदरि निहालीऐ॥

जिउ साहिब नालि न हारीऐ तेवेहा पासा ढालीऐ॥

किछु लाहे उपरि घालीऐ॥”……(पंना 474,आसा दी वार महला 1)

इस शबद नूं सुण के लहिणे दा मन पूरा पसीज गिआ अते उस नूं इस दे रचनहारे नूं मिलण दी तांघ लग्ग गई। भूआ विराई नाल विचार कीती, तां उस नें याद कराइआ, “उहनां नूं तूं इक्क वार मिल वी चुक्किआ हैं। करतारपुर तां तेरी यातरा दे राह विच्च ही पैंदा ए। यातरा तों आउंदा होइआ गुरू जी दे दरशन वी कर आउणे।”

ळहिणा जी नें देवी-भगतां नूं सद्दा दित्ता अते यातरा लई चल्ल पए। करतारपुर दे पहे ते पुज्ज के देवी दे यातरी ठहिरे अते उत्थे रात दा पड़ाउ कीता गिआ। लहिणा जी नें संगीआं तों आगिआ लई कि मैं नानक तपा दे दरशन करने नें, सवेरे ही अगली यातरा लई तुहाडे नाल मिल जावांगा।

ळहिणा जी घोड़ी ते सवार हो के गुरू नानक जी नूं मिलण चल्ल पए। भाई जोध तों सुणिआ शबद उहनां दे रोम रोम विच्च वस्स चुक्किआ सी। राह विच्च ही इक्क 60-62 साल दा बजुरग आउंदा देखिआ, जो असल विच्च गुरू नानक जी ही सन, तां पुछ्छिआ कि नानक तपे दे दरशन करने नें, किस राह जावां। बजुरग नें किहा कि मेरे मगर मगर आई चल्ल। मै तैनूं बाबे के घर लै चल्लदा हां। जदों मंजल ते पुज्जे, भाई लहिणा जी घोड़ी नूं बंनह के धरमशाल दे कमरे अंदर गए जित्थे कीरतन हो रिहा सी। आसण ते बिराजमान गुरू दे चरनां ते मत्था टेकिआ, सिर चुक्किआ तां ओसे बजुरग नूं देखिआ, जो उस दी घोड़ी दी वाग फड़ के लिआए सन। लहिणा जी नें गुरू-चरनां नूं हंझूआं नाल धो दित्ता। गुरू नानक जी नें मत्थे ते हत्थ रख्ख के उठाइआ, अशीरवाद दित्ती। लहिणा जी नें होई खुनामी लई मुआफी मंगी। गुरू जी दे पुछ्छण ते जदों लहिणे नें आपणा नाम दस्सिआ तां गुरू नानक जी बोले, “ वाह वाह तेरा नाम लहिणा। आ बई तूं लहिणा अते असीं तेरा देणा।”

इह रात भाई लहिणा जी नें धरमशाला विच्च ही कट्टी। पिछली रात अचानक अख्ख खुल्ही ते देखिआ इक्क सूहे कप्पड़िआं वाली इसतरी बुहारी करदी है। पुछ्छण ते पता लग्गा कि ओहो ही वैशनो/दुरगा देवी है। उह गुरू दरबार दी बुहारी करके शकती प्रापत करदी है अते अग्गों आपणे भगतां विच्च थोहड़ी थोहड़ी वंड दिंदी है। सवेरे उहनां कीरतन सुणिआ, गुर उपदेश सुणिआ अते निहाल होइआ मन हुण उथे ही टिक गिआ। उह आपणे साथीआं नूं कहि आए कि तुसीं जाओ अग्गे, मैं तां हुण इत्थे ही रहांगा।

लहिणा जी नें इत्थे रहि के पूरी सेवा कीती।संगतां दी पख्खा झल्लण दी सेवा, लंगर दी सेवा, जूठे भांडे मांजण दी सेवा आदि। इस तों बिना उह बाबे नानक दे हर हुकम दा पालण करके खुश हुंदे।

इतिहास विच्च बहुत सारीआं साखीआं आउंदीआं हन जिहड़ीआं लहिणा जी दे आगिआकारी अते हुकम मंनण दे सुभाअ ते चानणा पाउंदीआं हन। संखेप विच्च ही जिकर करांगे:

1. नदीन दीआं तिंन पंडां चुक्कणीआं:-गुरू नानक जी नें नदीन कढ्ढ के हरे घाह दीआं तिंन पंडां बणा लईआं सन, पर कोई वी चुक्कण लई तिआर नां होइआ। चिक्कड़ चोंदीआं पंडां जदों लहिणे नें चुक्कीआं तां कप्पड़े वी चिक्कड़ नाल भर गए। माता जी दे कहिण ते बाबे नें इस नूं केसर दस्सिआ। मैकालिफ नें तिंन पंडां नूं अधिआतमक, संसारक अते गुरिआई दी जिंमेवारी दे प्रतीक मंनिआ है।

2. गहड़िआं दे मींह विच्च गुरसेवा:-बाबा जी रावी विच्च इशनान करन गए ते लहिणा जी बाबा जी दे वसतर सांभ के बैठ गए। अचानक जोर दी मींह आ गिआ। गहड़े पैण लग्गे। बाकी सिख्ख घर नूं मुड़ गए पर लहिणा जी उसे तरां वसतर सांभी बैठे रहे। बाबा जी दे बाहर आउण ते कप्पड़े पुआ के उहनां दे नाल ही आए।

इक्क वार धरमसाल दे वरांडे विच्च मोई चूही पई सी, ते गुर-पुत्तरां समेत किसे नें उस नूं बाहर नहीं कढ्ढिआ। लहिणा जी नूं हुकम मिलिआ तां उहनां पल विच्च ही चूही बाहर कढ्ढी अते सफाई कर दित्ती।

गुरू नानक जी पुछ्छिआ कि किंनी रात लंघ गई है। बाबा बुढ्ढे समेत सिख्खां नें किहा कि अध्धी रात लंघ गई है। पर लहिणा जी नूं पुछ्छे जाण ते उहनां किहा कि मेहरबान तेरी रात तेरा दिन। तूं सभ कुझ जाणदा हैं। सानूं कोई खबर नहीं।

3. गुरिआई लई प्रीखिआवां:- इतिहास विच्च कई वार प्रीखिआ लए जाण दा जिकर आउंदा है। हर वारी लहिणा जी ही पास होए।

इक्क वार अध्धी रात नूं गुरू नानक जी नें किहा कि देखो किड्डा दिन चहड़िआ है। साडे कप्पड़े धो के लिआओ। पुत्तरां नें किहा कि सवेर होण ते धो लवांगे, पर लहिणा जी उसे वेले गए ते कप्पड़े धो लिआए।

सरदीआं दी रुत्त विच्च रात वेले मींह नाल धरमसाल दी कंध डिग्ग पई सी। बाबे नें उसे वेले बणाउण लई किहा। पुत्तरां नें सवेरे राज मिसतरी तों बणवा देण बारे किहा। पर सेवक लहिणे नें कंध बणा के ही सेवा सफल होई जाणी।

किक्करां तों मठिआईआं लाहुणा:- करतारपुर विखे संगत दा इकठ्ठ वीह हजार तक्क दा हो जांदा सी।इक्क दिन संगतां बहुत जिआदा आ गईआं, पर मींह दी झड़ी लग्गी होण करके तिंन दिन लंगर नां पक्क सकिआ। मींह टिकिआ तां बाबा नानक इक्क किक्कर हेठ बैठ गए अते श्री चंद नूं उस उपर चहड़न अते मठिआईआं लाहुण दा हुकम दित्ता। श्री चंद नें बाबा जी दी उमर वध्ध होण करके उहनां दे दिमाग दे ठीक कंम नां करदे होण दी गल्ल वी कहि दित्ती। लहिणे नूं किहा तां उह तुरंत किक्कर ते चहड़ गए अते उसनूं हिलाइआ। इहनां मठिआईआं नूं संगत विच्च वंडिआ गिआ।

मुरदा खाणा:-गुरू नानक जी नें भिआनक रूप बणा लिआ जिस विच्च हत्थ विच्च कुतका, लक्क नाल छुरा, अग्गे पिछ्छे शिकारी कुत्ते, गोदड़ी विच्च सिक्के, मोती ते हीरे पा लए। धरमसाल तों शमसान घाट वल्ल चल्ल पए। लोक मगर चल्ले, बाबे पैसे सुट्टे। फेर रुपईए सुट्टे। कुझ लोक पैसे लै के ते कुझ रुपईए ले के वापस मुड़ गए। फिर बाबे मुहरां सुट्टीआं। अखीर ते दो सिख्ख नाल रहे। अग्गे इक्क चिखा जलदी सी, दुरगंध वी आउंदी सी। बाबे नें इस नूं खाण दा हुकम सुणा दित्ता। दूजा सिख्ख तां मूंंह फेर के थुक्कां सुट्टण लग्गा। इकल्ले लहिणा जी रहि गए। लहिणे पुछ्छिआ कि किस पासिओं खावां। बाबे पैरां वल्लों खाण लई किहा।चादर उठाई तां बाबा नानक पिआ दिखिआ। पिछ्छे वल्ल देखिआ तां बाबा नानक आपणे सधारन रूप विच्च खहड़ा है (भिआनक रूप नहीं)। लहिणे मत्था टेकिआ तां बाबे नें लहिणे नूं गले लगाइआ ते किहा कि तूं अज्ज तों अंगद होइआ हैं। कुझ जनम-साखी सरोतां विच्च चादर चुक्कण ते गरम कड़ाह-प्रसादि निकलण बारे वी लिखिआ मिलदा है।

तद गुरू नानक जी नें बाकाइदा संगत दे साहमणे अंगद जी दे अग्गे पंज पैसे अते नारीअल रख्ख के आप मत्था टेकिआ अते बाबे बुढे तों गुरिआई दा तिलक लगवाइआ। इस गल्ल दा ज़िकर रामकली दी वार विच्च सत्ता बलवंड जी दी कलम दा लिखिआ गुरू ग्रंथ साहिब जी विच्च शामल है –

“लहणे धरिओनु छतु सिरि करि सिफती अंम्रितु पीवदै॥

मति गुर आतम देव दी खड़गि जोरि पराकुइ जीअ दै॥

गुरि चेले रहरासि कीई नानक सलामति थीवदै ॥

सहि टिका दितोसु जीवदै “॥1॥…(पंना 966,रामकली की वार, राइ बलवंड तथा सता डूमि आखी)

दो गल्लां बिलकुल विलख्खण होईआं हन-

गुरू नानक दा सिर किसे वी दुनिआवी मनुख्ख अग्गे नहीं झुकिआ, बेशक्क उह कोई राजा सी, साध सी, काजी सी, पंडत सी, जां कोई वी धनवान जां अहुदेदार। पर लहिणे अग्गे गुरू नानक नें मत्था टेकिआ अते उस नूं गुरू अंगद बणा दित्ता।

गुरू ग्रंथ साहिब जी दी बाणी विच्च सिरफ इक्क ही औरत दा जिकर है अते उह गुरू अंगद देव जी दी पतनी माता खविी जी हन।

“बलवंड खीवी नेक जन जिसु बहुती छाउ पत्राली॥

ळंगरि दउलति वंडीऐ रसु अंम्रितु खीरि घिआली ॥

(पंना 967,रामकली की वार राइ बलवंडि तथा सतै डूमि आखी)

अंतिका:- जनम-साखीआं अते होर पुरातन सरोतां विच्च आउंदीआं इहनां साखीआं दी प्रमाणिकता बारे कुझ वी नां कहिंदे होए इह दाअवे नाल कहि सकदे हां कि लहिणा जी नूं तां बस्स गुर-हुकम मंन के ही आनंद आउंदा सी। उहनां नें तिंन भभ्भे याद कीते होए आखिआ जांदा है- भला जी, भुल्ला जी अते भोला जी। किउंकि सिख्खी अजे आरंभ ही होई सी, इस लई गुरिआई दा हक्कदार लाज़मी तौर ते इस लाइक होणा चाहीदा सी जो गुरू नानक दे शुरू कीते मिशन अनुसार ही चल्ले। इसे नूूं सत्ते बलवंड नें “ जोति ओहा जुगति साइ” आख के नानक दी जोति दा लहिणे विच्च दाखल होणा किहा है। इही जोत इत्थों चल्ल के दसवें गुरू अते गुरू ग्रंथ साहिब जी तक्क तुरदी है। गुरू अंगद जी नें गुर गद्दी मिलण उपरंत आपणी जिंमेवारी नूं बहुत ही खूबसूरती नाल निभाइआ अते सिख्खी दे इस बूटे नूं होर वधण-फुल्लण लई हर संभव यतन कीता।