मई 26, 2025

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

मंड दा मोती: गुरबख़श सिंघ भंडाल

डा. गुरबख़श सिंघ भंडाल दी नज़म ते नसर सभ कविता ही है। उसदी कविता लरज़दे नीर वरगी है। भंडाल नदी दी छल्ल दा मोती है। उहदे ते सुरजीत पातर दे पिंड बिआस दे चहड़दे बंने हन। पाश ते मीशे दे पिंड वी उनहां दे नेड़े ही पैंदे हन। गुरबख़श सिंघ भंडाल बेट दा जंमपल है। उस इलाके दा पौण-पाणी शाइरी दी गुहड़ती बखशद है। ऐन उवें, जिवें नहिर सरहंद दे पाणी नाल रामपुर दे जंमे जाए शाइर बणदे हन। भंडाल कवी वी है ते वारतककार वी। उह संवेदनशील इनसान है। दरद दा भर वगदा दरिआ। उसदीआं अख्खां ’च तरल मोती लिशकदे रहिंदे हन। उह बिआस दे मंड दा मोती ही तां है!

उहदी लिखत दा नमूना वेखो, “बाप मिहनत दा सुच्चा हरफ़। घालणा दा मानवी करम। इमानदारी दा पाक धरम। अकीदे दी प्रापती दा प्रण। क्रित-कमाई दी सुच्ची इबादत। असीसां दी आबशार अते जीवन ओटे ’ते जगदा चिराग़। समुच्चा जीवन इक निरंतर संघरश दा नामकरण। दीदिआं विच बीते पलां दा लिशकारा अते बोलां विच माणमत्ती इबारत।” की किहा जावे अजिही रचनाकारी नूं? उहदी सारी रचना ही इसे तरहां दी है। कविता वारतक है ते वारतक कविता!

उहदा जनम 2 अप्रैल 1953 नूं पिंड भंडाल बेट विच स. चंनण सिंघ दे घर माता प्रीतम कौर दी कुख्खों होइआ। उस नें पिंडों मुढ्ढली पहड़ाई ते सरकारी हाई सकूल धालीवाल तों दसवीं पास कीती। रणधीर कालज कपूरथला तों बीऐस्स सी अते पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला तों भौतिक विगिआन दी ऐम ऐस्ससी। इक अनपहड़ किसान दा पुत्त साइंस दीआं सोलां जमातां पहड़ गिआ! उस नें गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर तों पीऐच्च डी दी डिगरी इस करके हासल कीती तां जो डंगर चारदिआं गिआरवीं जमात विच्चों फेल्ह होण दा उलांभा लाहिआ जा सके!

उस नें 1977 तों 2010 तक गुरूसर सुधार अते तलवंडी साबो दे प्राईवेट कालजां अते कपूरथला, हुशिआरपुर, मुकतसर अते लुधिआणे दे सरकारी कालजां विच पहड़ाइआ। इनहां कालजां दीआं सभिआचारक सरगरमीआं विच उस दा सरगरम रोल रिहा। रोटीआं उस नें भौतिक विगिआन दा लैकचरर बण के कमाईआं अते शौक पालिआ पंजाबी विच कविता ते वारतक लिखण दा। उस नें कैनेडा आ के पंजाबी सपताहिक ‘परवासी’ अते रोज़ाना अख़बार ‘पंजाबी पोसट’ दी सब ऐडीटरी कीती। दोहां अख़बारां नूं ऐथनिक मीडीए दा अवारड दुआउण विच उसदी पत्तरकारी दा वी योगदान है। उहदी पत्तरकारी वी कविता वरगी है। ‘पंजाबी सत्थ’ अदारे नें उहदे काविमई लेख पुसतक ‘लोए लोए’ विच प्रकाशत कीते। उनहां लेखां दे कुझ सिरलेख वेखो – गुंगी धुप्प दा गीत, चानण दी हामी कौण भरे, टटहिणा जिऊंदा है, यादां दी मरमरी सरदल ’ते, चुप्प दी आवाज़ सुणो, मन दे बाग बगीचे, जगदे रहिण चिराग़, चानण दे गलोटे, तारिआं दा विहड़ा, फुलकारी दे सुच्चे रंग, रुस्से होए गीत, जागदी रात दा दरद अते कदों जागेगा मेरा पिंड?

उसदीआं 15 पुसतकां प्रकाशत हन जिनहां दे नां हउके दी जून, सुपनिआं दी जूह, रंगां दा दरिआ, विगिआन दे पांधी, विगिआन दे पासार, धुप्प दी तलाश, असीस ते आसथा, घर अरदास करे, इह घर मेरा नहीं, परवासी पैड़ां, सूरज दी दसतक, ज़िंदगी, गाड पारटीकल, हवा हत्थ जोड़दी है ते लोए लोए हन। सुपनिआं दी जूह कैनेडा दा सफ़रनामा है अते ज़िंदगी लंमी कविता। विगिआन दे पांधी महान विगिआनीआं दीआं जीवनीआं ते विगिआन दे पासार विगिआनक लेख हन। गाड पारटीकल विगिआनक निबंधां अते हवा हत्थ जोड़दी है वातावरण नाल संबंधित निबंधां दे संग्रहि हन। उसदी रचना बहुभांती है। उह कविता तों विगिआन अते विगिआन तों कविता दा सफ़र करदी है।

पंजाब विच पहड़न पहड़ाउण पिछ्छों उह पहिलां कैनेडा ते हुण अमरीका दा बशिंदा बणिआ है। बेशक वजूद उहदा कैनेडा/अमरीका विच विचरदा है पर दिल हालां वी पंजाब विच धड़कदा है। आपणे विरसे नाल उस नूं बेहद्द मोह है। उहदीआं बहुतीआं कवितावां अते वारतक लेख पंजाब दे ग़म विच हटकोरे लैंदे अते रोंदे हन। उहदीआं रचनावां विच उदरेवें, उदासी, विगोचे अते विछोड़े दे वैण हन, कीरने हन अते अलाहुणीआं हन! उह सिध्धीआं दिलां विच लहिंदीआं हन।

आप उह बेशक अनपहड़ परिवार विच पैदा होइआ सी पर आपणीआं धीआं नूं ख़ूब पहड़ाइआ ते डाकटर बणाइआ। उस दा विआह बीबी सुखदेव कौर नाल होइआ जो इक अधिआपक दी धी है। भंडाल जोड़े दीआं दो धीआं हन जिनहां दे नां वी कविता वरगे हन। वड्डी दा नां अज़लप्रीत ते छोटी दा गज़बप्रीत है। अज़लप्रीत अमरीका विच विआही जाण पिछ्छों डा. अज़लप्रीत कौर ढिल्लों बण गई ते छोटी अजे डा. गज़बप्रीत कौर भंडाल है। मैं भंडाल नूं बरैंपटन विच तां मिलदा ही रिहां, इक वार कलीवलैंड दे कबड्डी टूरनामैंट समें अमरीका विच वी मिल आइआं। उस नूं पंजाबी भाशा विभाग पंजाब नें परवासी पंजाबी लेखक पुरसकार लई चुणिआ है। पंजाबी पिआरिआं वल्लों उस नूं ते उस दे परिवार नूं मुबारकां!

इस पुरसकार तों पहिलां पंजाबी सत्थ लांबड़ा ते होर कई अदारिआं वल्लों उस नूं माण सनमान मिल चुक्के हन। उह अनेकां साहितक अदारिआं नाल जुड़िआ होइआ है अते भाशन कला दा माहिर है। कंपिऊटर ’ते पंजाबी विच कंम करन दा माहिर होण कारन उह अख़बारी कारजां लई पूरा फिट्ट है। हो सकदै कदे आपणा परचा ही कढ्ढ लवे। उस दा साहितक सरकल खुल्ल्हा है। उस दा जीवन वी खुल्ल्ही किताब वरगा है।

उहदे परिवारक पिछोकड़, जीवन ते रचना दीआं कुझ झलकां उहदे आपणे पिता बारे लिखे लेख विचो ् ही वेखणीआं योग हन, “बाप हुण नब्बिआं दे करीब है। कोरा अणपहड़ होण दे बावजूद जीवन दा गूहड़ गिआन है। बच्चिआं नें वाही दे कंमां-कारां तों तां विहला कर दित्ता ए पर हुण वी उस नूं फिकर रहिंदा है भुख्खणभाणी लवेरी गां दा, वत्तर तों खुंझ रही बिजाई दा, फसलां दी समें सिर गुडाई दा, रात नूं बिजली दी वारी दा ...।

“पिछले कुझ समें तों बाप नूं उच्ची सुणन लग्ग पिआ ए। साईकल उसदी शाही सवारी है। मेरे विआह तक्क चादरा लाउण वाला मेरा बाप, हुण कुड़ता पजामा तां पाउण लग्ग पिआ ए पर उसनूं खेतां विच गेड़ा मारन वेले हुण वी नंगे पैरीं तुरना चंगा लग्गदा ए। सिआल विच वी कुड़ता पजामा पा, लोई दी पतली जिही बुक्कल मार अते कोटी नूं साईकल दे हैंडल नाल बंनह अकसर ही शहिर पहुंच जांदा ए किउंकि उसदा मंनणा ए ‘पाला पापां दा जां माड़िआ साकां दा।’

“मिहनती बाप दस्सदा हुंदा ए कि ढिल्लवां डिपो ’ते दरिआ तों लक्कड़ां ढोण जांदे हुंदे सां तां गिल्लीआं लक्कड़ां नूं गड्डे ’ते लद्दणा अते लाहुणा बहुत ज़ोर दा कंम हुंदा सी। सच्ची गल्ल तां इह सी कि उहनां दिनां विच किर रही छोटी किरसानी नूं मोढा देण लई उह गड्डा वाहुंदा सी। कदे कदाईं तां सारी रात खरास नाल आटा पीस, सवेरे गड्डा लै के शहिर पहुंच जांदा सी। गड्डा लदाउण तों बाअद ही मेरे लई पहड़न दी वारी आउंदी सी।

“बिआस दरिआ ’ते वसे साडे पिंड दा ज़िआदा रकबा मंड दा हुंदा सी जिस विच जंगली जानवरां दा शिकार करना, मंड विच भठ्ठी ला के देसी शराब कढ्ढणी अते बेसुध्ध हो के शाम नूं घर आउणा आम वरतारा हुंदा सी। मंड विच भीलोवाल, भलोजला आदि माझे दे पिंडां दे लोक आम ही शराब कढ्ढिआ करदे सन अते मंड विच काह-काने वढ्ढण दा हरजाना उगराहुंदे हुंदे सन। ’केरां असीं काह दा गड्डा लद्द के आ रहे सां तां उह गड्डे अग्गे हो के पैसे मंगण लग्ग पए। मेरा बाप गंडासी लै के उहनां नूं पै निकलिआ कि तुसीं कौण हुंदे हो साडे मंड विच्चों साथों ही हरजाना लैण वाले?

“अजे कल्ल्ह वांग लग्गदा है जद उस नें किसे डंगर दे सौदे विच्चों मैनूं पुराणा साईकल लै दित्ता सी किउंकि मैं पिंड तों 3-4 मील दूर धालीवाल नौवीं विच पहड़न जाणा सी। जद मैनूं गिआरवीं विच्चों फेल्ह होण दा पता लग्गा तां मैं जून महीने बाप नाल गड्डे ’ते रूड़ी पवा रिहा सां। पुत्त दी नाकामयाबी तों निराश बाप नें आपणी अख्ख विच आए हंझू नूं लुको के किहा कि तूं किहड़ा बुढ्ढा हो गिआ एं। इस वार ज़िआदा मिहनत करीं। - इह बाप दी हल्लाशेरी ही सी कि मैं बी ऐस्ससी अते ऐम्म ऐस्ससी सकालरसिप लै के पास कीतीआं।

“पीऐच्च डी समें जद मैनूं ऐगज़ामीनर नें पुछ्छिआ कि तूं तां सरकारी कालज विच प्रोफैस्सर एं, तैनूं की लोड़ सी पीऐच्च डी करन दी? तूं पंज साल इस ’ते गवा दित्ते। टिऊशन करके बहुत पैसे कमा सकदा सी - तां मेरा निमरता सहित कहिणा सी मेरी पीऐच्च डी, बाप दी अख्ख विच तरदे उस हंझू नूं अकीदत ए जिहड़ा अज्ज वी मैनूं प्रतख्ख नज़र आउंदा ए, जद मैं गिआरवीं विच्चों फेल्ह गिआ सां।

“कुझ कवितावां विच मेरा बाप, मेरे संग तुरदा, कलम दे सुच्चे हरफ़ बणदा ए जो मेरी रूह दे सभ तों नेड़े नें। हरफ़ां दी चरन-बंदना ’च बाप नूं परिभाशत करदिआं, काविकता आप मुहारे वहि तुरी:

- बाप सिरफ़ दो अख्खरां दा जोड़ नहीं इस विच समाए होए नें असीम अरथ, संवेदनावां ते सुपने। बाप तुहाडी उंगल ही नहीं फड़,दा तुहाडे कदमां दे नावें मंज़लां दी पैड़ अते मत्थे विच दिसहद्दिआं दा सिरनावां धरदा ए। बाप कंधेड़ीं बिठा के मेला ही नहीं दिखाउंदा, तुहाडे अवचेतन विच दुनीआं दे रंग तमाशे अते ज़िंदगी दे विभिंन रूपां दी तशबीह वी खुण दिंदा ए। बाप जद नंगे पैरां दे सफ़र नूं तुहाडे लई फलेह दी परिकरमा बणाउंदा ए तां कोमल सोच विच मुशक्कत दी वगदी पछ्छों सुनहिरी दाणिआं दा बोहल बणाउंदी ए। बाप दे चोंदे मुहड़के दे नावें जद जुआक कच्ची लस्सी दा जग्ग करदा ए तां बच्चे दे मसतक विच मुहड़के विच्चों मोतीआं दी फसल उगाउण दी जाच जनमदी ए। बाप जद धुप्प विच नंगे पैरीं तुरे जांदे बच्चू ’ते परने दी छां करदा ए तां सफाफ़ मन विच छावां वंडण दी बिरती उगमदी ए। बाप जद किसे दे खेतों पठ्ठे नां वढ्ढण दी नसीहत करदा ए तां इह करम-योगता दा पहिला पाठ बण जांदा ए ते बाप दे सुपनिआं नूं सूहे फुल्ल बाप दी अकीदत दा हासल हुंदे नें। बाप दो हरफां दा जोड़ नहीं!

“हुण उसदीआं अख्खां नम हो जांदीआं नें जद असीं प्रदेसों फोन करदे हां जां वतन जा के वापस प्रदेस मुड़न लग्गदे हां। मां दी मौत तों बाअद जद मैं पहिली वार पिंड गिआ तां इक निक्की जिही घटना वड्डे अरथां दा सुनेहा, मेरी तली ’ते धर, भावुक कविता दी धरातल बण गई - मां दी मौत तों बाअद पहिली वार पिंड आइआ हां। पैरां दी बिड़क मेरी नम-चुप्प नूं तोड़दी है। नंगे पैरीं घर वड़दा बाप, बोझे ’चों अंब कढ्ढ के मैनूं दिंदिआं कहिंदा है, ‘मैनूं पता सी तूं आइआ होवेंगा, तैनूं खूह वाले बूटे दे अंब बहुत पसंद हन, अज्ज इक पक्का अंब लभ्भा सी लै फड़, चूप लै।” ते मैं बाप दे झुरड़ीआं भरे कंबदे हत्थ ’चों अंब लैंदिआं सोचदा हां, मां दी मौत तों बाअद बाप मां वी बण गिआ है!”

पुत्त दे हंझू डल्हक पैंदे हन। भंडाल नूं लरज़दा नीर नां किहा जाए तां की किहा जाए?