1960विआं विच जदों मैं दिल्ली तों पिंड गेड़ा मारदा तां घरे ‘कलिआण’ ते ‘पी बी 18’ दे बीज दीआं गल्लां हुंदीआं। मैनूं किहा जांदा, “दिल्लीओं बी मिले तां लिआईं।” किसे नें दस्स पा रख्खी सी कि दिल्ली दे पूसा इंसटीचिऊट तों बीज मिल सकदै। कलिआण दे दाणे मोटे ते रंग शरबती सी जद कि पी बी 18 दे बरीक ते रंग दे घसमैले सन। झाड़ दोहां ही बीजां दा पहिलीआं देसी कणकां नालों दुग्गणा सी। देसी कणकां किल्ले विच्चों मसां वीह बाई मण निक्कलदीआं सन पर मैकसीकन कणकां बारे किहा जांदा सी कि किल्ले विच्चों चाली मण तों उत्ते निकलदीआं हन।
1960विआं विच पंजाब दे किसानां दीआं गल्लां दा धुरा मैकसीकन कणकां दे बीज ही रिहा। सत्थां, बस्स अड्डिआं, रेलवे सटेशनां, डेरिआं, गुरदुआरिआं, राह खहिड़े अते खेतां-बंनिआं ’ते जदों किसान इक दूजे नूं मिलदे तां कलिआण अते पी बी 18 दीआं गल्लां करदे। उह खीसिआं विच्चों नवें बीज दे दाणे कढ्ढ के विखाउंदे ते इक दूजे नाल निरखदे। असली नकली बीज दी पछाण करदे। कोई कहिंदा दिल्ली दे पूसा इंसटीचिऊट तों लिआंदै ते कोई कहिंदा ज़राइती यूनीवरसिटी लुधिआणे तों। कसीरां तों घोनी इक कणक दा नां किसे नें ‘गेबो’ रख्ख लिआ सी जद कि अंगरेज़ी विच उस दा नां कुझ होर सी। ऐन उवें जिवें आइशर ट्रैकटर नूं आशा ट्रैकटर कहिण लग्ग पए सन।
पिंड दाखे दा प्रिं. हरबंत सिंघ दिल्ली आउंदा जांदा सी। उह प्रो. जसवंत सिंघ फुल्ल कोल ठहिरदा सी। मेरा वी जसवंत फुल्ल कोल आउण जाण सी। उत्थे मेरी डा. हरबंत सिंघ नाल सिआण हो गई। पिछ्छों नेड़े तेड़े दे पिंडां दे जु होए। उदों उह गुरू काशी कालज तलवंडी साबो दा प्रिंसीपल सी ते कालज दा समान लैण लई दिल्ली गेड़ा मारदा रहिंदा सी। प्रो. फुल्ल रुझ्झिआ हुंदा तां मैं उहदा साथ दिंदा। उहदी उमर भावें सठ्ठ साल दे नेड़ सी पर दिख्ख जुआनां वरगी सी। इक दिन कनाट पलेस घुंमदिआं कहिण लग्गा, “सरवण सिआं, ओडीअन सिनमे ’च फिलम ‘संगम’ लग्गी ऐ। जे टिकटां दा हल्ला मार लवें तां देख ई लईए।”
मैं हल्ला मारिआ ते धक्कोधक्की हुंदी लाईन विच्चों मूहरे निकल के दो टिकटां लै आइआ। प्रिंसीपल नें मैनूं शाबाशे दित्ती कि जुआन होवे तां तेरे वरगा होवे जिहड़ा धक्के नाल अग्गे निकल सके। असीं फिलम वेखी, जीहदा इक गाणा मैनूं अजे तक वी याद है - तेरे मन की गंगा, मेरे मन की जमना का, बोल राधा बोल संगम होगा कि नहीं ...।”
डा. हरबंत सिंघ बौटनी दा पी ऐच्च. डी. सी। पहिलां उह ख़ालसा कालज अंम्रितसर दा प्रिंसीपल लग्गा सी। उनहां दिनां विच ही पंजाबी सूबे दा मोरचा लग्ग गिआ ते कैरों सरकार नें ‘पंजाबी सूबा ज़िंदाबाद’ दे नाहरे उत्ते पाबंदी ला दित्ती। उस नें इक लेख लिख के इस पाबंदी दा विरोध कीता तां कालज दी मजीठीआ कांगरसी कमेटी नें उस नूं प्रिंसीपल दे अहुदे तों हटा दित्ता। नौकरीओं कढ्ढे बौटनी दे विदवान नूं संत फतिह सिंघ अते संत चंनण सिंघ नें उसे गरेड विच श्रोमणी गुरदवारा प्रबंधक कमेटी दा सकत्तर ला लिआ। कालज दा प्रिंसीपल रहे डा. साहिब नें जदों श्रोमणी कमेटी नूं कालज दे हिसाब नाल चलाउणा चाहिआ अते प्रशाद लई घिउ दे पीपे अते लंगर लई आटे दाल दीआं बोरीआं दी गिणती मिणती कीती तां संतां नें समझ लिआ कि इह भाई श्रोमणी कमेटी दी सकत्तरी दे ‘लैक’ नहीं। इहनूं कोई नवां कालज ई खोल्ह के देणा पऊ!
संतां नें डा. हरबंत सिंघ नूं फिर प्रिंसीपल लाउण लई तलवंडी साबो दे गुरदवारे दी ज़मीन विच गुरू काशी कालज खोल्ह दित्ता। उनहां नें सोचिआ नाले कालज चलाई जाऊ, नाले बेआबाद पई ज़मीन विच बूटे लाई जाऊ। नां उह श्रोमणी कमेटी विच दखल देऊ ते नां कमेटी उहदे कालज बारे पुछ्छू। उह कालज फिर डा. हरबंत सिंघ नें आपणी मरज़ी नाल चलाइआ। जदों उह दिल्ली जांदा तां मैनूं हर वार कहिंदा, “कदे मेरा कालज देखण आईं।”
मई 67 विच मैं प्रिं हरबंत सिंघ नूं मिलण चला गिआ। सोचिआ, नाले कालज देख लवांगा नाले दमदमा साहिब दे दरशन कर लवांगा। लूआं वग रहीआं ते धूड़ां उड्ड रहीआं सन। गुरदवारा दमदमा साहिब दे सफैद गुंबद चहड़ी होई खख्ख विच घसमैले जिहे दिसदे सन। कालज दा राह पुछ्छ के मैं दफतर गिआ तां उह मैनूं बड़े तपाक नाल मिलिआ। चाह पाणी पीण पिछ्छों मैं कालज अते गुरदवारा वेख के वापस जाण दी आगिआ मंगी तां उस नें किहा, “एडी दूरों आइऐं। अज्ज दी रात एथे ई रहि। नाले तैनूं कलिआण ते पी बी 18 दा बी दे के तोरांगे।”
दिल्ली दी इक फेरी समें डा. हरबंत सिंघ नें दस्सिआ सी कि उस नें कालज दे फारम विच मैकसीकन कणक बिजाई है। उस नें मैनूं पंज किल्लो कलिआण दा बीज ते वीह किल्लो पी बी 18 दा बीज देण दा लालच दे दित्ता। इक किसान दे पुत्तर लई एदूं वड्डा लालच होर की हो सकदा सी? मैं रुक गिआ।
दिन छिपे असीं बाहर खुल्ल्हे थां मंजे डहा लए ते विचकार पाणी दा घड़ा रखवा लिआ। प्रिंसीपल दी पतनी किसे रिशतेदारी विच गई होई सी। उस नें सेवादार नूं गुरदवारे तों लंगर लैण भेज दित्ता ते मैनूं दस्सण लग्गा, “लंगर दा दाल-परशादा बड़ा सुआद हुंदै। तूं मैनूं दिल्ली काके दे ढाबे दी रोटी खुआई सी, अज्ज इह वी खा के देखीं।”
सेवादार नूं लंगर लैण गिआं अजे थोहड़ा ही समां होइआ सी कि काली बोली हनहेरी आ गई। घंटा कु बीत जाण ’ते प्रिंसीपल नें किहा, “सरवण सिआं, लग्गदै सेवादार राह भुल्ल गिआ। लंगर दे परशादे अज्ज आपणे करमां ’च नी। अएं करदे आं, बिसकुट खा के सौं जाने आं। सवेरे उठ्ठ के परौंठे छकांगे।”
सवेरे उठ्ठे तां साडे मूंह सिर मिट्टी घट्टे नाल अट्टे पए सन। मैं डाकटर साहिब दी दाहड़ी वेख के हस्सी जावां ते उह मेरा सिर वेख के हस्सी जावे। नहा धो के असीं पराउंठे खाधे ते रात दी कसर कढ्ढी। फिर कालज दे कैंपस दा चक्कर लाउंदिआं सटोर तों बीज दा पता कीता। पता लग्गा कि कलिआण दा बीज तां मुक्क गिऐ पर पी बी 18 दा पिऐ। उस नूं अफसोस होइआ कि उह मैनूं हुण कलिआण दा बीज नहीं सी दे सकदा। उहदे मूंहों निकल गिआ, “कलिआण दे बी दी कसर तूं पी बी 18 दा बी वध्ध लिजा के पूरी कर-लीं।” मैं खहड़ा खहड़ा ई मण दो मण बीज लैण बारे सोच गिआ ते किहा, “डा. साहिब अज्ज मैं किते होर जाणै। भलके आवांगा ते बी लै जावांगा।”
मैं होर किते जाण दी थां पिंड नूं चल्ल पिआ ते बरनाले दे मित्तरां नूं मिलदा दिन छिपाअ नाल बौडिआं दे बस्स अड्डे ’ते उत्तरिआ। उत्थों मीनीआं विच दी चकर सत्त किलोमीटर है। वाट मारन लई ठेके तों सौंफीए दा पऊआ लै लिआ। कुछ पी लिआ ते बाकी विच पाणी पा के नेफ़े विच टुंग लिआ। तुरन नाल सरूर चहड़न लग्गा। मैं मण दो मण बीज लैण बारे सोचिआ सी पर नशे दी चहड़ाई नाल मैं कुइंटल बीज लिआउण बारे सोचण लग्ग पिआ। होर घुट्ट लाई तां डूढ कुइंटल अते होर घुट्ट नाल दो कुइंटल ’ते पहुंच गिआ। मेरा मन कही जावे, “प्रिंसीपल नें साफ किहै कि कलिआण दी कसर तूं पी बी 18 दा बी वध्ध लै के पूरी कर-लीं। आपां हुण कसर काहनूं छड्डणी ऐं? ’कठ्ठा दो कुइंटल लिआवांगे ते अगले साल दब्ब के वेचांगे।”
पिंड तक पहुंचण तक मैं सारा पऊआ पी गिआ ते घर दे सारे खेत पी बी 18 नाल बीजण बारे सोच गिआ। शराब सहुरी चीज़ ही ऐसी है कि सिध्धी पै-जे तां पौं बारां, जे पुठ्ठी पै-जे तां तिंन काणे। इह सोचां नूं ज़रबां दे दिंदी है। मैं सोच गिआ कि सारे ही खेतां विच मैकसीकन कणक बीज के साडी कणक पिछले साल नालों दुग्गणी हो जावेगी ते बीज वी महिंगे मुल्ल विकेगा। घर दी माली हालत सुधर जावेगी। पऊए दे हुलारे नें मेरी कलपणा नूं अजिहा हुलारा दित्ता कि मैं शेख चिली बणिआ घर पहुंचिआ।
कुरलीआं मैं नलके तों कर लईआं पई पीती दा घर दिआं नूं पता नां लग्गे। पर गल्लां मेरीआं पीती वरगीआं ही रहीआं। रोटी खांदिआं मैं फहड़ मार बैठा, “तलवंडी साबो वाला प्रिंसीपल हरबंत सिंघ आपणा घर दा बंदै। भलके मैं सारे चौदां किल्लिआं वासते पी बी 18 दा बी लिआऊं ते दिल्ली तों ऐम्म. ए. कराई दा मुल्ल मोड़-दूं। मैं दमदमे जाऊं ते बी बस्स उत्ते रख्खी आऊं। तुसीं गड्डा लै के बध्धनी पहुंच जिओ।” घर दे हैरान कि अग्गे तां इहने दिल्ली तों पंज किल्लो बी लिआउण दी हामी नी भरी ते अज्ज दिल्ली दा नवाब बणिआ बैठै! पी बी 18 दा बी तां बंदा मारिआं नी मिलदा, इह चौदां किल्ले बीजण दे फैंटर मारी जांदै!
सवेरे जाग आई तां चाह दे नाल खाली बोरीआं वी आ गईआं। कहिंदे, “चल्ल तैनूं बौडिआं तों बस्स चहड़ा आउने आं।” चाह पींदिआं मैं सुरत सिर होइआ, “रात मैथों वड्डा ई फैंटर वज्ज गिऐ! चलो देखदे आं की बणदै?” मैं पैसे जेब विच पाए ते बोरीआं लै के बौडिआं नूं चाले पा लए। बस्स चहड़न लग्गा मैं ठेके वल्ल झाकिआ कि इस ठेके नें ई पंगा पाइआ। नां इह इत्थे हुंदा, नां मैं पऊआ पींदा ते नां मैथों एडी वड्डी फहड़ वज्जदी। मण दो मण बीज तां मंनिआ पर नौं दस मण बीज किवें लिआवांगा? फिर वी जांदा जांदा मन विच सकीमां लाउंदा गिआ।
मन विच बणाई सकीम मुताबिक मैं मौका वेख के अरज़ गुज़ारी, “डा. साहिब साडे सारे ई रिशतेदार ते सके सोदरे किल्ले किल्ले दा बी मंगदे ऐ। सारिआं नूं चौदां किल्लिआं दा बी चाहीदै। जे किल्ले विच पच्ची किल्लो ई पाईए तां वी साढे तिंन कुइंटल बणदै।” डा. हरबंत सिंघ दरिआ दिल बंदा सी ते मेरी दिल्ली दी सेवा दा वी अहिसानमंद सी। उस नें सटोर कीपर नूं साढे तिंन कुइंटल कणक तोलण दा हुकम दे दित्ता।
मैं पैसे जमहां कराए ते सत्त बोरीआं विच पंजाह पंजाह किल्लो बीज पुआ लिआ। पाणी दी रेहड़ी वाला सेवादार बोरीआं बस्स अड्डे ’ते पुचा गिआ। दमदमा साहिब तों सिध्धी बरनाले नूं जाण वाली बस्स आई तां मैं डराईवर नूं पुछ्छिआ, “बाई जी, कणक दे सत्त गट्टू बरनाले लिजाणे आं। चहड़वा लां?” उस नें किहा, “चहड़वा लै।” पर सुरमा पा के शुकीन बणिआ कंडकटर कहिण लग्गा, “असीं बस्स दी छत्त नी तुड़ाउणी।” मैं नरमी नाल किहा, “वीर, मैं गट्टूआं दा किराइआ देवांगा।” कंडकटर कहिण लग्गा, “किराइआ तां हरेक ई दिंदा। असीं इक सवारी दा एना भार नी लिजा सकदे।”
मैनूं नहीं सी पता कि इक सवारी किंना भार लिजा सकदी है? मैं फिर डराईवर कोल गिआ। डराईवर कहिण लग्गा, “तूं एस शुकीन दी परवाह नां कर ते चुप्प कर के बोरीआं बस्स ’ते रखवा लै।” मैनूं डराईवर नर बंदा लग्गा। कंडकटर सी वी मुंडू जिहा जद कि डराईवर चाली कु सालां दा हंढिआ बंदा सी। उहदे खाकी वरदी पाई सी ते खाकी पग्ग बंनही सी। मैं बोरीआं बस्स ’ते चहड़वाउण लई कुली लभ्भण लग्गा पर उनहीं दिनीं बस्स अड्डे ’ते कोई कुली नहीं सी। हार के मैं आप ही पंजाह किल्लो दी बोरी मोढे ’ते चुक्की ते बस्स दीआं पौड़ीआं चहड़न लग्गा। बोरी बस्स दी छत्त ’ते उलटाउण लग्गा तां उह उलट के भुंजे डिग्ग पई। मैनूं लग्गा कि इह मैथों इकल्ले तों नहीं चहड़नीआं। आपणे आप नूं कोसण लग्गा कि एडा पंगा किउं लिआ?
डराईवर नें मैनूं पुछ्छिआ, “तूं बोरीआं किउं नी चहड़वाउंदा? साडा तां चल्लण दा टैम वी हो गिआ।” मैं मजबूरी विच आखिआ, “एथे बाई जी कोई बोरीआं चहड़वाउण वाला ई है नी। इकल्ले तों मैथों चहड़दीआं नी।” उस भले पुरश नें किहा, “आ मैं चहड़वाउना।” असीं दोहां नें बोरी चुक्की तां मेरी पोचवीं शुकीन पग्ग वेखदिआं मैथों पहिलां उस नें आपणा खाकी पग्ग वाला सिर बोरी हेठां दे दित्ता। इक इक कर के सत्ते बोरीआं बस्स दी छत्त उत्ते रख्खीआं गईआं। मेरा दिल उहदे लई शुकराने नाल भर गिआ। गरमी नाल असीं मुहड़को मुहड़की हो गए सां। उस नें पग्ग झाड़दिआं किहा, “लै ऐस माड़े जे कंम बदले कुली नें पंज रुपए लै लैणे सी।” उह अजे बस्स दे पिछले पासे ही सी कि मैं मलक देणे पंजां दा नोट उहदी जेब विच तुंनदिआं किहा, “इह तुहाडे बच्चिआं दी मठिआई लई हन।” उस नें बथेरी नांह नुक्कर कीती पर मैं उहदी पेश नां जाण दित्ती।
बस्स चल्ल पई। कोट शमीर दा बस्स अड्डा आइआ तां इक सवारी बत्ता पीण उत्तर गई। डराईवर हारन मारी गिआ पर सवारी मिजाज़ नाल बत्ता पी के बस्स चहड़ी। डराईवर नें किहा, “भाई साहब आपां अग्गे ई लेट आं ते तुसीं होर लेट कर दित्तै।” अग्गों सवारी नें सलोक सुणाइआ, “लेट तां तूं आप बोरीआं चहड़ाउंदा होइऐं ते सिर मेरे लाउनैं। पहिलां आपणी पग्ग तां झाड़ लै।” उस दी इह गल्ल मैनूं बहुत चुभ्भी ते डराईवर नूं तां चुभ्भणी ही सी। पर असीं चुप्प रहे।
मैं डराईवर दी सीट तों दो तिंन सीटां पिछ्छे बैठा सां ते उप्पर लग्गे शीशे विच साडी नज़र मिल जांदी सी। जद नज़र मिलदी तां पंज रुपए दी काण कारन असीं नज़रां फेर लैंदे मतां इक दूजे नूं शरमिंदगी होवे। मैं महिसूस कर रिहा सां कि मेरीआं बोरीआं चहड़ाउण करके उस देवते डराईवर नूं बेइज़्ज़त होणा पिआ सी।
बरनाले मैं कुली दी मदद नाल बोरीआं लुहा लईआं ते बध्धनी वाली बस्स ’ते चहड़वा लईआं। बस्स चल्लण विच हाले टाईम सी। मैं डराईवर नूं किहा, “आओ बाई जी चाह पीईए।” उस नूं चाह पिआ के मैं उहदा दिली धंनवाद करना चाहुंदा सां ते कोट शमीर दे अड्डे ’ते होई बदमग़ज़ी भुलाउणी चाहुंदा सां। उस नें किहा, “बस्स अड्डे ’ते चाह पिआउणी साडा फरज़ ऐ।” ते उस नें दुकानदार नूं चाह बणाउण ते नाल कुझ खाण लई देण दा आरडर दे दित्ता। उस तों पहिलां कप्प खाली कर के मैं पैसे देणे चाहे तां उस नें बड़े हंमहे नाल दुकानदार नूं रोक दित्ता, “इहनां तों पैसे नी लैणे। जे लए तां मैं पिछले वी नी देणे।” दुकानदार नें मेरे पैसे नां फड़े।
निख्खड़ण समें मैं डराईवर नाल बगलगीर होइआ तां उस नें उही तलवंडी साबो वाला पंजां दा नोट मेरी जेब विच पा दित्ता, जिस दा मैनूं पता लग्ग गिआ। मैं उवें ही नोट कढ्ढिआ ते उहदे लख्ख रोकण दे बावजूद उहदी जेब विच तुंनदिआं किहा, “इह तुहाडे लई नीं, इह तां बच्चिआं दे खंड खेल्हणिआं लई ऐ।” पता नहीं किउं उहदीआं अख्खां भर आईआं ते नाल ही मेरीआं वी भर गईआं। बस्स दे शीशे वांग सानूं फिर इक दूजे तों नज़रां चुराउणीआं पईआं तां कि साडे हंझू नां दिस जाण ते असीं आपो आपणीआं बस्सां वल्ल डोलदे जिहे तुर पए। मैं आपणीआं सिंमीआं अख्खां विच्चों वेखिआ, उह मेरा अनोभड़ बाई बोरीआं दे भार हेठां ओना नहीं सी लिफिआ जिंना पंजां रुपिआं दे भार हेठां झुकिआ जा रिहा सी!
बाअद विच मैं इस घटना बारे कहाणी लिखी जो ढुड्डीके दी साहित सभा विच पहड़ी गई ते कंवल दे सुझाअ उत्ते ‘भार’ नां हेठ ‘आरसी’ विच छपी
1975-76 दी गल्ल है। उहनीं दिनीं पंजाब खेतीबाड़ी यूनीवरसिटी नें कणक दा नवां बीज डबलयू ऐल्ल 711 कढ्ढिआ सी। उस बारे प्रचार सी कि इस दे दाणे मोटे शरबती हन अते झाड़ पी बी 18 ते कलिआण तों वध्ध है। कुदरती सी कि किसान इस बीज वल्ल खिच्चे गए। मैं उह बीज वड्डी मातरा विच हासल करन दी कलपना कर गिआ जिवें 1967 विच बौडिआं तों चकर नूं जांदे होए पी बी 18 कणक दे बीज दी कीती सी। उदों मैं दमदमा साहिब तों साढे तिंन कुइंटल बीज बस्स ’ते लद्द लिआइआ सां जिस नें साडे खेतां दा झाड़ दुग्गणा कर दित्ता सी। उस नाल साडे घर दी आरथिक हालत बिहतर हो गई सी।
मैनूं ऐम्म. ए; बी. ऐड्ड. कराउण उत्ते घर दिआं दा काफी खरचा होइआ सी। उनहां दिनां विच इक साधारन किसान दा आपणे मुंडे नूं दिल्ली यूनीवरसिटी विच पहड़ाउणा साधारन गल्ल नहीं सी। मैं महिसूस करदा सां कि मेरी पहड़ाई ’ते खासा खरच होण करके घर विच मैनूं खासे पैसे कमा के देणे चाहीदे हन।
मैं लैकचरार लग्ग गिआ सां जिस करके मेरा विआह पहड़ी लिखी कुड़ी नाल हो गिआ सी जो सकूल विच अधिआपका सी। अजिही हालत विच बहुते घरां दे पहड़े लिखे नवें जोड़े सांझे परिवार विच्चों अड्ड हो जांदे हन पर असीं अड्ड नां होए। मैं आपणे आप नूं सांझे परिवार दा देणदार समझदा सां। मेरा बाप अते मेरे भरा खेतां विच मिट्टी नाल मिट्टी हुंदे सन। मैं भरावां दे बराबर रहिणा जां इओं कहि लओ कि उनहां नूं आपणे बराबर रख्खणा चाहुंदा सां।
मैं सकीमां लाउंदा रहिंदा कि घर दी आमदन किवें वधे? मैं खेतां विच तां कंम नहीं सां कर सकदा पर पहड़िआ लिखिआ होण कारन सकीमां तां ला ही सकदा सां। 1970 दे आस पास कंटरोल रेट ’ते ट्रैकटर बड़ी मुशकल नाल मिलदे सन। तुरत ट्रैकटर लैण विच कई हज़ार दी बलैक देणी पैंदी सी। पंजाब ऐगरो-इंडसट्रीज़ दी इक सकीम निकली कि किसानां तों ज़मीन दी जमहांबंदी अते सौ रुपए दे बैंक डराफट नाल अरज़ीआं लै के ट्रैकटरां दी लाटरी कढ्ढी जावेगी। मैं अख़बार विच पहड़िआ ते सारे रिशतेदारां दी ज़मीन दीआं जमहांबंदीआं ला के, कोलों हज़ार रुपिआ भर के, इकठ्ठीआं दस अरज़ीआं भेज दित्तीआं बई कोई तां निकलू। उहनां विच्चों इक्क निक्कल आई ते असीं पूरबी जरमनी दा गाडरनुमा ट्रैकटर आर. ऐस्स. 09 ससते भाअ खरीद लिआ। उस ट्रैकटर नें साडे खेतां दा ते टराली दे किराए दा बहुत कंम कीता। फिर उह ट्रैकटर वापस लै के पंजाब ऐगरो इंडसट्रीज़ नें ज़ीटर 2511 ट्रैकटर उसे भाअ दे दित्ता जिस दा सानूं बड़ा फाइदा होइआ। पी बी 18 कणक दा बीज लिआउण दी कहाणी तां मैं दस्स ई चुक्कां। परिवार दे इकठ्ठे रहिण करके साडा किरसाणा कंम तरक्की दे राह पै गिआ। जे मैं विआह करा के अड्ड हो जांदा तां कहाणी ही होर होणी सी।
गल्ल मुड़ के डबलयू ऐल्ल 711 बीज दी करदे हां। डा. महिंदर सिंघ रंधावा उदों खेतीबाड़ी यूनीवरसिटी दा वाईस चांसलर सी। उहदे दिल विच जसवंत सिंघ कंवल दी बड़ी कदर सी। उस नें चंडीगहड़ दा कमिशनर हुंदिआं कंवल नूं चंडीगहड़ विच पलाट दे देणा सी पर कंवल नें आपणे पिंड विच रहिण नूं ही तरजीह दित्ती। जे उह पलाट लै लैंदा तां हुण नूं करोड़ां दा हुंदा। इह वख्खरी गल्ल है कि चंडीगहड़ विच कंवल कदों दा मुरझा गिआ हुंदा! पिंड ढुड्डीके विच उह अजे वी टहिक रिहै। पहिलां उह चुरासी साल जिउं के चुरासी कट्टण नूं कहिंदा हुंदा सी। चुरासी तां कदों दी कट्टी गई। 27 जून 2016 नूं उह 97 सालां दा हो रिहै। साहितकारी विच डी. लिट्ट दी आनरेरी डिगरी मिल गई है ते श्रोमणी साहितकार दा पंज लख्खा पुरसकार वी मिल चुक्कै। लग्गदै सैंचरी ई मार जावेगा!
डबलयू 711 दा बीज वंडे जाण तों कुझ दिन पहिलां मैं कंवल साहिब दा रुक्का लै के रंधावा साहिब नूं जा मिलिआ। डा. रंधावे दा जवाब सिध्धा सी, “इक्क बंदे नूं चार किल्लो दी इक्को थैली मिलणी ऐं। तूं घर दे वध्ध जीअ लाईन विच ला देईं ते वध्ध थैलीआं लै जाईं।” उस नें रुक्के दी लाज वी रख्ख लई सी ते आपणा असूल वी नहीं सी तोड़िआ। मैं घरे कहि दित्ता कि पिंडों पंदरां वीह जणे टराली विच बहा के लुधिआणे चल्लांगे ते बीज दीआं पंदरां वीह थैलीआं लै के मुड़ांगे। मैं मिथे दिन ढुड्डीके तों दिन छिपे पिंड पुज्जा तां घर दिआं नें लुधिआणे जाण लई किसे नूं किहा ही नहीं सी। उलटा कहिण लग्गे, “जे शरीके विच किसे नूं किहा तां उहने बी आप बीज लैणा। आपां नूं की फाइदा?”
उनहां दी गल्ल सही सी। शरीका भाईचारा बीज लिआउण दे कंम नहीं सी आ सकदा। मैं किहा, “घर दे सारे बंदे लै चल्लो। दिहाड़ीए लै चल्लदे आं। अमलीआं नूं नशा पत्ता खुआ पिआ के बिठा लैने आं। पंदरां वीह जणे तां होण। घट्टो घट्ट तिंन चार किल्ले तां बीजे जाण। फेर देखिओ बी किंने दा विकदा? पी बी 18 दा तुसीं देख ई लिऐ। इह किल्ले दा पंजाह मण निकलू ते तिग्गणे भाअ विकू।” मेरीआं शेखचिलीआं सुण के उह हस्सी जाण, “किते पऊआ तां नी लाइआ?” उह मेरा लाइआ ई होइआ सी। तां ही तां मैं भैरवी पट्टी जांदा सी।
अध्धी रात असीं टराली जोड़ी। विच पंज जणे घर दे बैठे, तिंन चार दिहाड़ीए लए ते दो तिंन खाण पीण वाले बिठाए। असीं पहु फुट्टदी नाल यूनीवरसिटी दे इक हाते विच जा उत्तरे। उत्थे रात दीआं ही लाईनां लग्गीआं होईआं सन। कई परने विछाई थां रोकी पए सन। डा. रंधावे दी ‘इक बंदा इक थैली’ वाली गल्ल दा पहिलां ही सारे पंजाब विच ढंडोरा फिर गिआ सी। किसान टरालीआं भर के पहुंची जांदे सन। उत्थे बंदे ’ते बंदा चहड़िआ पिआ सी। साडे कुझ बंदे जंगल पाणी जाणा चाहुंदे सन पर मैं कहि रिहा सां, “पहिलां लाईन ’च लग्गो। फेर देख लांगे जंगल पाणी वी। अज्ज बी लैण आए आं कि जंगल पाणी जाण? जित्थे दाअ लग्गदा खहड़-जो, मैं चाह लै के आउना।”
मेरे चाह लिआउंदे नूं उह ज़िल्हा लुधिआणे दी लाईन विच लग्ग गए जो काफी लंमी सी। उहदे नाल ही ज़िल्हा फरीदकोट दी लाईन कुझ छोटी सी। मैं सोचिआ, “एथे किहड़ा किसे दे मूंह ’ते लिखिऐ बई कोई कित्थों दा ऐ? चकर दी थां ढुड्डीके दा नां लै लवांगे।” ते मैं आपणे कुझ बंदिआं नूं पहिलां फरीदकोट ते फिर होर वी छोटी कपूरथले वाली लाईन विच ला दित्ता। नौं वजे ताकीआं खुल्ल्हणीआं ’ते परचीआं कट्टीआं जाणीआं सन। थैलीआं सटोर तों मिलणीआं सन। भीड़ बहुत सी। सतंबर महीने दा हुंमस भरिआ दिन सी। पशूआं वाले हाते विच पंजाब दे अगांहवधू किसान पशूआं वांग ही डक्के होए सन। पीण वाले पाणी दा कोई प्रबंध नहीं सी। कई किसान पशूआं दी खैल विच्चों पाणी पी रहे सन। मेरा कंम लाईनां दा जाइज़ा लैणा, आपणे बंदिआं नूं चाह पाणी देणा ते बीज हासल करन दी कोई चोर मोरी लभ्भणा सी।
सितम दी गल्ल इह होई कि ताकीआं खुल्ल्हण तों पहिलां ही लाईनां विच धक्का पैणा शुरू हो गिआ। जिहड़े किसान रात नूं ही लाईनां विच आ लग्गे सन उह अनींदरे वी सन ते भुख्खे तिहाए वी सन। उनहां नूं जंगल पाणी दी वी हाजत सी। जिहड़े सवेरे आए सन उह ताज़ा दम सन। ताज़ा दम बंदिआं नूं धक्का पुग्गदा सी। उह लाईनां विच सभ तों पिछ्छे सन। उह इकठ्ठे हो के ज़ोर दा धक्का मारदे जिस नाल बारीआं मूहरले बंदे बाहर जा डिग्गदे ते कप्पड़े झाड़ के जंगल पाणी लई खेतां वल्ल हो तुरदे। तकड़े दा सत्तीं वीहीं सौ सी। साडे बंदे धक्कमधक्के विच लुधिआणे वाली लाईन विच काफी मूहरे आ लग्गे सन ते पैर जमाई खहड़े सन। मैं उनहां नूं सा਼बाशे दिंदिआं आप वी उहनां विच ही फस गिआ। पग्ग उत्तों दी ठाठी बंनह लई बई आप भावें डिग्ग पईए पर पग्ग नां डिग्गे!
जदों धक्के रुके ही नां तां घोड़िआं वाली पुलिस मंगाई गई। पुलिस नें घोड़े फेर के लाईनां सिध्धीआं कीतीआं तां धक्के पैणे बंद हो गए। जित्थे मैं अड़िआ खहड़ा सां मेरे बराबर ही नाल दी लाईन विच इक बज़ुरग फसिआ खहड़ा सी। उह सत्तर अस्सी साल दा बिरध सी जिस नें मोटे शीशिआं वाली ऐनक लाई होई सी। उस दस्स रिहा सी कि इक वार तां उह धक्के नाल डिग्ग वी पिआ सी पर हौंसला कर के फेर लाईन विच आ लग्गा सी। धंन सी उह सिरड़ी बाबा जिहड़ा जुआनां दे धक्किआं विच वी डटिआ खहड़ा सी। मैनूं उहदी हालत ’ते तरस आ रिहा सी पर मैं कर कुझ नहीं सां सकदा। सारिआं नूं आपो आपणी पई होई सी।
खहड़ा खहड़ा मैं सोचण लग्गा कि बाबा तां सिविआं नूं जाण वाला है ते उहने नवें बीज दा की करना है? उहदे कपड़े घसमैले सन, मोढे झोला सी, दाहड़ी बग्गी सी ते जटूरीआं पग्ग दे पेचां विच्चों बाहर निक्कलीआं होईआं सन। आसे पासे खहड़े बंदे मशगूले कर रहे सन कि इहने मुंडे नूं नी आउण दित्ता होणा बई उहनूं नवें बी दा की पता? नाले कहिंदा होऊ बई मुंडा बाहले पैसे खरचदू। कोई कानाफूसी करदा, “बाबे दा वी चित्त करदा होणा लुधिआणे दी यूनीवरसिटी देखण नूं। लै लवे सुआद हुण यूनीवरसिटी देखण दा!” पर मैनूं बाबे दी मरेड़ी हालत उत्ते तरस आ रिहा सी। उहदीआं अख्खां विच बेवसी सी।
उदों ई पता लग्गा जदों फेर ज़ोर दा धक्का पिआ। बाबा लाईन विच्चों निकल के गोडणीएं जा डिग्गा। उुहदी ऐनक वी डिग्ग पई। उस नें ज़मीन ’ते हत्थ फेर के ऐनक चुक्की ते परने नाल झाड़ के अख्खां उत्ते ला लई। मैं उस नूं उठाउण विच मदद कीती तां उस नें मुड़ लाईन विच लग्गदिआं पुछ्छिआ, “जुआना, फरीदकोट आली लैन एहो ई ऐ नां?” मैं आखिआ, “लाईन तां बाबा एहो ई ऐ पर मैनूं नहीं लग्गदा तुसीं सिरे लग्गोंगे। अजे धक्के होर वी पैणगे।” बाबा बोलिआ, “इह गल्ल तूं मेरे ’ते छड्ड दे, मैं बथेरे धक्के जरे नें, बी मैं लै के ई मुड़ूं।” मैं मन विच किहा, “मंन गए बाबा तैनूं वी!”
घोड़िआं वाली पुलिस दे पासे हटण दी देर सी कि भीड़ विच फिर आपा धापी पै गई। धक्किआं दे मारे कई कमज़ोर लाईनां विच्चों निकल गए ते कई ज़ोरावर लाईनां विच आ लग्गे। ताकीआं खुल्ल्हीआं तां कई परचीआं लै गए ते कई रहि गए। साडे बंदिआं विच्चों दिहाड़ीए ते खाण पीण वाले धक्के खा के बाहर जा बैठे पर असीं घर दे बंदे अड़े रहे ते बीज दीआं थैलीआं लै गए। मैं थैलीआं कोल बैठ गिआ ते दूजिआं नूं मुड़ लाईन विच ला दित्ता। दूजा गेड़ा वी कामयाब होइआ तां मैं तुरत ही तीजा गेड़ा लाउण नूं किहा। गेड़े लाउण वाले मुहड़को मुहड़की होए पए सन ते उनहां दा बुरा हाल सी। मैनूं इक इक थैली विच्चों हज़ार हज़ार रुपए दा बीज उग्गदा दिस रिहा सी। मेरे भरा फिर लाईन विच जा लग्गे। दिल छड्डी बैठे दिहाड़ीआं वल्ल वेख के मैनूं उह कथन फिर याद आ रिहा सी, “भाड़े दीआं फौजां नहीं लड़दीआं हुंदीआं।”
मैं बीज लैण दी इक चोर मोरी वी लभ्भ लई सी, जित्थों महिंगे भाअ छे थैलीआं मिलीआं। पंदरां थैलीआं धक्के खा के हत्थ आईआं। कुल्ल इक्की थैलीआं हो गईआं सन। बाबे दा मैनूं पता नां लग्गा कि उह कोई थैली लै सकिआ जां नहीं। किते दिस पैंदा तां मैं इक थैली ज़रूर उस नूं दे दिंदा ते उस दे सिरड़ नूं वी सलाम आखदा। आपो धापी विच मैं उस नूं भुल्ल ही गिआ सी। रसते विच असीं उनहां खेतां दी निशानदेही करदे आए जिनहां विच इह नवां बीज बीजणा सी। उस बीज दा बहुत झाड़ निकलिआ, जिस नाल बीज वेचण दीआं लहिरां बहिरां हो गईआं।
इक दिन उही बाबा साडे घरों बीज लैण आ गिआ जिहड़ा लुधिआणे लाईनां विच धक्के खा आइआ सी। मैं उहदा मुहांदरा पछाण लिआ ते किहा, “तुसीं तां बाबा जी पिछले साल ई इह बी लै आए सी ...।” उह मेरी गल्ल दे विच्चों ही बोल पिआ, “पुत्तरा, पिछले साल मैं हठ्ठ तां बथेरा कीता पर बुढ्ढा जुस्सा जोरावरां दे धक्के नां सहि सकिआ। धक्किआं विच मेरा झोला वी गुआच गिआ जीहदे विच बी जोगे पैसे सी। ज़ोर तां बथेरा लाइआ पर बुढ्ढा सरीर साथ नां दे सकिआ। हुण कुछ काइम आं। जदों यूनीवरसिटी नें फेर नवां बी कढ्ढिआ तां उह जरूर लै के रहूं। ओदों नी मुड़दा खाली हत्थ।”
किंने ही दिन उह बाबा मेरे मन ’ते हैमिंगवे दे नावल ‘बुढ्ढा ते समुंदर’ दे नाइक वांग छाइआ रिहा। फिर उस बाबे बारे मैं कहाणी लिखी जीहदा नां ‘बुढ्ढा ते बीज’ रख्खिआ ते उह वी ‘आरसी’ विच छपी।

